Το τελευταίο διάστημα η Ινδία έχει βγει από τη σχετική αφάνεια και πλέον παίρνει θέση στις διεθνείς ειδήσεις των ελληνικών ειδησεογραφικών μέσων με διάφορες αφορμές, κυρίως όμως επιχειρηματικού ενδιαφέροντος: πότε τα πρωθυπουργικά ταξίδια, πότε η εγκαινίαση απευθείας πτήσεων προς το Νέο Δελχί και τη Μουμπάι.
Τα τελευταία χρόνια, όμως, η περαιτέρω προσέγγιση αγγίζει και τον πολιτισμικό τομέα. Σε μια από τις μεγαλύτερες πόλεις του πλανήτη, τη Μουμπάι, όπως μετονομάστηκε η Βομβάη στη μετα-αποικιοκρατική Ινδία, ακριβώς στο μέσον της δυτικής ακτής της ινδικής χερσονήσου, βρίσκεται ένα μουσείο ιδιαίτερης ιστορικής και αρχιτεκτονικής σημασίας, για την πόλη τουλάχιστον. Το επιβλητικό κτίριο ινδο-σαρακήνικου ρυθμού εγκαινιάστηκε το 1922 ως το Μουσείο του Πρίγκιπα της Ουαλίας, για να μετονομαστεί πρόσφατα σε Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya (CSMVS). Το ίδρυμα διοικείται από συμβούλιο, δεν δέχεται κρατική στήριξη, παρά μόνον χορηγίες από ιδρύματα, ιδιώτες και τα έσοδα από τους πολυπληθείς επισκέπτες του. Έχοντας το βρετανικό παρελθόν ως μέρος της ταυτότητάς του, το μουσείο συνεργάζεται με το Βρετανικό Μουσείο και το Μουσείο Φιτζγουίλιαμ στο Κέμπριτζ για εκθεσιακά αλλά και για ερευνητικά/εκπαιδευτικά προγράμματα.
Οι πρόσφατες εκθέσεις στο CSMVS προβάλλουν κοινά στοιχεία άλλων πολιτισμών παράλληλα με αυτών της Ινδίας, κάτω από οπτικές που υπογραμμίζουν στον θεατή τις ομοιότητες και τις σημαντικές διαφορές τους.
Τα τελευταία χρόνια διοργανώνονται, με την οικονομική στήριξη σημαντικών Ινδών χορηγών αλλά και του Ιδρύματος Ζαν Πολ Γκετί, εκθέσεις που αφήνουν έντονο το αποτύπωμά τους και πέραν της ινδικής μουσειακής πολιτικής. Το μουσείο έδειξε πώς πρέπει να λειτουργούν μεγάλοι πολιτιστικοί οργανισμοί, με γνώμονα την εκπαίδευση και την έρευνα και με το βλέμμα προς το μέλλον. Δίνει το παράδειγμα διεθνώς για τον ενεργό ρόλο των μουσείων στην εκπαίδευση επιστημόνων που ασχολούνται με τομείς που αφορούν τα μουσεία. Το αποτέλεσμα είναι ένας οργανισμός που αντιλαμβάνεται πλήρως τα επιστημολογικά προτάγματα της σύγχρονης εποχής και τη συνεισφορά του στην εκπαιδευτική πολιτική και την πολιτισμική διπλωματία, του ίδιου του ιδρύματος αλλά και της χώρας στην οποία βρίσκεται.
Το 2023 εγκαινιάστηκε μια έκθεση με τίτλο «Ancient sculptures (Αρχαία γλυπτά)» και διάρκεια ένα έτος, στην οποία εκτέθηκαν για πρώτη φορά στη χώρα έργα από πολιτισμούς στους οποίους αναπτύχθηκε η τέχνη της γλυπτικής. Έργα από την Ασσυρία (σημερινό Ιράκ), την Αίγυπτο, την Ελλάδα και την Ιταλία, προκειμένου το ινδικό κοινό να έρθει σε επαφή με εκθέματα του παρελθόντος από πολιτισμούς που δεν αναπτύχθηκαν στο ινδικό έδαφος, και να προσπαθήσει να δει έργα γλυπτικής συγκριτικά με αντίστοιχα της Ινδίας.
Η δεύτερη έκθεση, που εγκαινιάστηκε τον περασμένο Δεκέμβριο, είναι ακόμα πιο μεγαλεπήβολη στις προθέσεις της: για τρία χρόνια οι επισκέπτες του CSMVS θα έχουν την ευκαιρία να θαυμάζουν την περιοδική έκθεση με τίτλο «Networks of the past. A study gallery of India and the ancient world» («Δίκτυα του παρελθόντος: Μια πινακοθήκη μελέτης της Ινδίας και του αρχαίου κόσμου»), όπου οι ινδικοί πολιτισμοί συνδιαλέγονται με άλλους της αρχαιότητας, από τη Ρώμη και την Ελλάδα έως τη Μεσοποταμία αλλά και την Κίνα. Τα έργα των άλλων πολιτισμών προέρχονται από τα μουσεία του Βερολίνου, της Ζυρίχης, του Κουβέιτ και από το Βρετανικό Μουσείο. Από ελληνικής πλευράς συμμετέχει η Εφορεία Αρχαιοτήτων της Πόλεως των Αθηνών με ενεπίγραφα όστρακα από την Αγορά, και το Μουσείο Μπενάκη, κυρίως με υφάσματα από την Αλεξάνδρεια της ύστερης αρχαιότητας και ένα πρόπλασμα της κεφαλής του Μεγάλου Αλεξάνδρου από τον γλύπτη Γιάννη Παππά.
Η έκθεση είναι χωρισμένη σε θεματικές ενότητες, η καθεμία εκ των οποίων περιλαμβάνει έργα από περισσότερους πολιτισμούς. Με τον τρόπο αυτό υπογραμμίζονται κοινές ανθρώπινες δράσεις χωρίς διδακτική παράθεση γραμμικών εξελίξεων μέσα στον κάθε πολιτισμό ή χρονολογική τεκμηρίωση του «αρχαιότερου», «μεγαλύτερου», «σημαντικότερου», «πρωτοποριακότερου» στην παγκόσμια πολιτισμική ιστορία.
Το συναρπαστικό και πρωτοποριακό στοιχείο, όμως, σε αυτές τις εκθέσεις είναι τα συνοδευτικά εκπαιδευτικά προγράμματα και οι επιστημονικές συναντήσεις που στοχεύουν σε διαφορετικά ηλικιακά κοινά, ούτως ώστε να αφήσουν ένα διαρκές αποτύπωμα, πέραν των πεπερασμένων χρονικών της ορίων. Έτσι, σε συνεργασία με το Μουσείο Φιτζγουίλιαμ σχεδιάστηκε ένα διπλό εκπαιδευτικό πρόγραμμα ανά έκθεση. Δύο φορές τον χρόνο ερευνητές από τις χώρες από τις οποίες προέρχονται τα εκτιθέμενα έργα συναντούν για λίγες μέρες Ινδούς πανεπιστημιακούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές, προκειμένου να παρουσιάσουν θεματικές ενότητες που αφορούν τις εκάστοτε εκθέσεις και να συζητήσουν μπροστά στα έργα.
Κάθε έκθεμα έχει τη δική του ιστορία, μπορεί να ερμηνευθεί μέσα στα πολιτισμικά του συμφραζόμενα, σε παραλληλία με τα ινδικά που βρίσκονται στο μουσείο στην αίθουσα των περιοδικών εκθέσεων ή των μόνιμων συλλογών του. Με τον διάλογο μπροστά στα έργα προκαλούνται ερωτήσεις, άλλοτε αναμενόμενες, άλλοτε αναπάντεχες, που καταδεικνύουν τις διαφορετικές αντιλήψεις στον τρόπο θέασης και ερμηνείας των έργων. Το κεντρικό σκεπτικό του συνεχούς διαλόγου μπροστά στα εκτιθέμενα έργα ήταν η εξοικείωση που προκύπτει από την προσεκτική παρατήρηση έργων από άλλους πολιτισμούς, για τους οποίους δεν είναι απαραίτητη η προηγούμενη γνώση.
Τι σημαίνει η γυμνότητα στην πραξιτελική Αφροδίτη της Κνίδου; Γιατί οι θεοί στην αρχαία Ελλάδα δεν φορούσαν υποδήματα; Και γιατί δεν κοιτούν στα μάτια τον θεατή-πιστό; Είναι το στιλπνό μελανό χρώμα των αττικών αγγείων δείγμα υψηλής κοινωνικής θέσης του ιδιοκτήτη του; Τι είναι ελληνικό στην τεχνοτροπία των έργων Gandhara; (σ.σ.: περιοχή στα όρια του σημερινού Πακιστάν-Αφγανιστάν με έργα που εμφανίζουν επιρροές από την ελληνορωμαϊκή τέχνη). Αυτές είναι μερικές ερωτήσεις που τέθηκαν κατά τη διάρκεια αυτών των συναντήσεων.
Η εξοικείωση με τους άλλους πολιτισμούς έχει επιπλέον ως στόχο η γνώση αυτή να δώσει έναυσμα για την προσθήκη αυτών των πολιτισμών στις πανεπιστημιακές παραδόσεις. Για να τεθεί, όμως, η Ινδία σε συνάρτηση με το διαφορετικό, πρέπει πρώτα να γίνει αντιληπτό τι προσδιορίζει το καθετί αλλότριο.
Ένα χαρακτηριστικό, άλλωστε, από τα πολλά του μουσειακού αυτού ιδρύματος είναι η στενή του σχέση με την πανεπιστημιακή εκπαίδευση και η φροντίδα ούτως ώστε νεαροί πτυχιούχοι μουσειακών σπουδών να αποκτήσουν επαγγελματική εμπειρία πραγματοποιώντας την πρακτική τους άσκηση ή μεταπτυχιακή ενασχόληση στο μουσείο. Για τον λόγο αυτόν όλες οι συναντήσεις καταγράφηκαν και θα προκύψει σύντομα ανοιχτής πρόσβασης εγχειρίδιο με κείμενα που θα τεκμηριώνει το πρόγραμμα σε όλους τους ενδιαφερόμενους.
Επιπρόσθετα, ένα παράλληλο εκπαιδευτικό πρόγραμμα έχει ιδιαίτερη σημασία: λεωφορεία έχουν μετατραπεί σε κινητά μουσεία (museum on wheels) και γυρνούν αγροτικές περιοχές, ως επί το πλείστον. Εκπαιδευτές δείχνουν σε μαθητές χαρακτηριστικά έργα των αρχαίων πολιτισμών, κάνοντας χρήση μικρών αντιγράφων και εκμαγείων που βρίσκονται σε προθήκες μέσα στα λεωφορεία. Με τον τρόπο αυτό δίνεται η δυνατότητα στο ίδρυμα να προσεγγίσει ηλικιακές ή και κοινωνικές ομάδες που δεν θα είχαν διαφορετικά τη δυνατότητα πρόσβασης στις εκθέσεις του.
Η σύλληψη ενός μετακινούμενου εκπαιδευτικού προγράμματος αποτελεί μέγιστο επίτευγμα ενός ευφυούς μουσειακού οργανισμού, ο οποίος αντιλαμβάνεται τον κοινωνικό χαρακτήρα της λειτουργίας του. Η διάχυση της πληροφορίας γίνεται με τέτοιο τρόπο ούτως ώστε η εκπαίδευση να βρίσκει ανταπόκριση σε διαφορετικές πληθυσμιακές ομάδες. Τα μουσεία έχουν άλλωστε πάψει πλέον να είναι στατικά ιδρύματα, ιδίως στην εποχή της ψηφιακής τεχνολογίας, που δίνεται η δυνατότητα απομακρυσμένης θέασης των αποκτημάτων τους. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, μάλιστα, το μουσείο πηγαίνει στον επισκέπτη, όταν αυτός δεν μπορεί να το κάνει.
Οι πρόσφατες εκθέσεις στο CSMVS προβάλλουν κοινά στοιχεία άλλων πολιτισμών παράλληλα με αυτών της Ινδίας, κάτω από οπτικές που υπογραμμίζουν στον θεατή τις ομοιότητες και τις σημαντικές διαφορές τους. Έχουν υλοποιηθεί μέσα από την οπτική της κατανόησης του άλλου και της συνύπαρξης. Απορρίπτεται έτσι η ιδέα της προβολής της μοναδικότητας ενός λαμπερού πολιτισμικού παρελθόντος –δεν υπάρχει άλλωστε ένας ομοιογενής ινδικός πολιτισμός– και τονίζεται η σημασία της προσέγγισης.
Στο πλαίσιο της ανάπτυξης της μετα-αποικιοκρατικής Ινδίας και της δίκαιης διεκδίκησης της ένταξής της στις σημαντικές πολιτιστικές μονάδες παγκοσμίως, και όχι μόνο, η μουσειολογική πολιτική του CSMVS δίνει τον κανόνα για το πώς μπορεί κανείς να προσεγγίσει το παρελθόν, το οικείο, το προσωπικό, το συλλογικό αλλά και το ξένο, μέσα στον αλλοπρόσαλλο 21ο αιώνα.
Ο Δημήτρης Δαμάσκος είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών και συνεργάζεται με το CSMVS στο πλαίσιο των εκπαιδευτικών του προγραμμάτων.
