Ο ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΚΑΙ σκηνογράφος Νίκος Στεφάνου βρίσκεται πια εκεί όπου δεν τον αγγίζει βάσανος. Η ζωή τον είχε χτυπήσει πολύ σκληρά. Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια είχε χάσει το φως των ματιών του – και δεν υπάρχει μεγαλύτερος πόνος για έναν ζωγράφο. Το μαρτύριο αυτό το υπέμεινε αγόγγυστα μέχρι το τέλος γιατί ήταν κάτοχος μεγάλης αγάπης: της γυναίκας του, Ναταλίας Μαρτζουβάνη, και της οικογένειας του συναδέλφου του, Αλέξη Βερούκα. Εκείνοι ήταν δίπλα του μέχρι την ύστατη ώρα του προσωρινού αποχωρισμού.
Είχε γεννηθεί φτωχός και ήταν ταπεινής καταγωγής. Η οικογένειά του δούλευε στο εργοστάσιο κεραμοποιίας Δηλαβέρη, το λεγόμενο Γκάζι του Πειραιά. Οι καμινάδες της βιομηχανίας γέμισαν τις εικόνες των παιδικών του χρόνων και αργότερα πλημμύρισαν και τη ζωγραφική του. Δεν είχε τίποτα στα χέρια του, αλλά χάρη στο τεράστιο ταλέντο του βρήκε «τη ταπεινώσει τα υψηλά, τη πτωχεία τα πλούσια», και από το τίποτα έμαθε να χτίζει παλάτια στη σκηνή και στον καμβά.
Ο μύθος θέλει στο Κουτί της Πανδώρας, αφού ξέφυγε και ξαμολήθηκε όλο το Κακό καταπάνω σε τούτο τον ματαιόσπουδο κόσμο, να παραμένει μόνο η ελπίδα. Στο ανάλογο κουτί του Στεφάνου δεν μπορούμε να δούμε τι έχει απομείνει.
Αλλά για τον Στεφάνου δεν ήταν από την αρχή όλα εύκολα. Δεν είχε κάνει επίσημες σπουδές ζωγραφικής. Έπρεπε πρώτα να ξεπεράσει έναν ογκόλιθο της ζωγραφικής, τον δάσκαλό του στη σκηνογραφία και σε πολλά, Γιάννη Τσαρούχη, για να βρει τη δική του φωνή. Και μετά έπρεπε να σταθεί αυτόνομα δίπλα σε έναν ογκόλιθο δημοφιλίας, τον συνοδοιπόρο του σε πολλά, Αλέκο Φασιανό (στις αρχές της δεκαετίας του 1960, όταν δουλεύουν μαζί στο επονομαζόμενο «Ατελιέ της Καλλιθέας» –το σπίτι του ζωγράφου Οδυσσέα Φωκά, κληροδότημα στην Εθνική Πινακοθήκη–, είναι δύσκολο να ξεχωρίσει κανένας ποιο έργο είναι του Στεφάνου και ποιο του Φασιανού). Ο Στεφάνου ξέρει, όσο κανένας ίσως της γενιάς του, να υποβάλλει με τρόπο μυστικό την αχλή ενός ασαφούς ονείρου και να δημιουργεί έτσι συμβολικά τοπία που υπαινίσσονται μόνο την πραγματικότητα, χωρίς ποτέ να υπενθυμίζουν τον χυδαίο χαρακτήρα της.
Τύχη αγαθή έδωσε, λίγες μέρες μετά τον θάνατό του, να ανοίξει στην Γκαλερί της Έρσης έκθεση με έργα του από τη συλλογή του Μιχαήλ Δαλαρέτου. Θα διαλέξουμε ένα και μόνο έργο αυτής της έκθεσης –αρκεί και μόνο ένα– για να καταλάβουμε το ύφος και την ποιότητα και τη γοητεία του Στεφάνου. Στη «Νεκρή φύση σε άσπρο τραπέζι», ό,τι χτυπάει πρώτα στο μάτι του θεατή είναι η χρωματική γκάμα. Όλη η σύνθεση έχει χτιστεί με σχεδόν διάφανους τόνους, από τα ποικίλα γκρι των πέτρινων ή μαρμάρινων τοίχων του ανοίγματος, από όπου προβάλλει και «αναπτύσσεται» η εικόνα, μέχρι τις φαιές επιφάνειες των οξυκόρυφων, ρυθμικών κάθετων στοιχείων στη δεξιά πλευρά του έργου (είναι πλώρες πλοίων και στη βάση τους μια ενιαία μπουκαπόρτα-κερκόπορτα) και έως την ορθογωνική καμινάδα στην αριστερή πλευρά. Από εκεί βγαίνει πυκνός καμπυλόγραμμος καπνός – ιδού εδώ η ανάμνηση από το Γκάζι του Πειραιά και ιδού η αντιθετική εξισορρόπηση των οξυκόρυφων στοιχείων των πλοίων στα αριστερά.
Στο πρώτο επίπεδο αποδίδεται με παράδοξη προοπτική ένα μικρό τραπέζι φτιαγμένο από λευκές ξύλινες σανίδες. Πάνω του κάθονται δυο γυάλινες διαφανείς φιάλες καθώς και ανοιγμένο αδειανό κουτί –σαν άλλο της Πανδώρας– σε λευκούς τόνους. Η χρωματικά διαφοροποιημένη εξωτερική επιφάνειά του με τον ελαφρώς κιτρινωπό και θαλασσί διάκοσμό του έρχεται σε άψογη χρωματική αρμονία με τα τρία στρογγυλά πορτοκάλια και το ατρακτοειδές λεμόνι. Μαζί με τον πρασινοκίτρινο αμφίσημο καπνό (είναι το καμπυλόγραμμο στοιχείο που σχεδόν εφάπτεται με τη μία φιάλη) και τη μακρινή γαλάζια γραμμή των οριζόντων με τον ζαχαρί-κουφετί ουρανό και τα δυο μικρά λευκά σύννεφα αλλά και την κιτρινωπή απόχρωση (παρόμοια στην εξωτερική επιφάνεια του κουτιού) της αμμουδιάς που ανοίγεται πίσω από το τραπεζάκι, όλα αυτά μαζί, δημιουργούν τη χρωματική αντίστιξη στο έργο.
Η ευαίσθητη, ανάλαφρη και λεπτή χρωματική αντίθεση θερμών και ψυχρών χρωμάτων, τόσο αγαπητή σε όλη τη ζωγραφική του Στεφάνου, φωτίζει με τους υπόλοιπους λεπτούς λευκούς τόνους τη νοσταλγική και πλήρους μελαγχολίας ατμόσφαιρα των φαιογκρίζων τόνων της σύνθεσης. Η απουσία βάρους και ύλης όλων των στοιχείων του «τοπίου» (ο θεατής να μην ξεχνά ποτέ πως το θέμα είναι μόνο η αφορμή ή καλύτερα το αγκίστρι στη ζωγραφική), το σχεδόν ανύπαρκτο αινιγματικό τραπεζάκι (αυτό εμβολίζει τη μετωπική παράσταση και δημιουργεί τη θεμιτή οπτική ένταση της διαγώνιας και την έννοια του βάθους), φτιάχνουν μια αιθέρια συμβολική εικόνα μνήμης των παιδικών χρόνων του Νίκου Στεφάνου. Σε τέτοιου είδους έργα βρίσκει ο ζωγράφος τη δόξα του.
Όλα τα απλοποιημένα και αφαιρετικά ζωγραφικά στοιχεία του έργου είναι υπολογισμένα με τρόπο τέτοιον ώστε να κατασκευάσουν περίτεχνα μια φανταστική και ρεαλιστική ταυτόχρονα αναπαράσταση ενός αστικού, βιομηχανικού αλλά παραδόξως πώς και παραθαλάσσιου χώρου: η πύλη του εσωτερικού προς τα έξω· οι παραστάδες (αριστερά η καμινάδα και δεξιά οι οξυκόρυφες παράλληλες επιφάνειες των πλοίων)· η ψιλόλιγνη φιάλη με τη διπλανή χαμηλότερη· τα τρία πορτοκάλια· το λεμόνι με τον πολύ μεγαλύτερο αλλά όμοιο χρωματικά καπνό δίπλα του· τα καμπυλόγραμμα φρούτα και πάλι σε τριγωνική παράταξη με το ορθογώνιο ανοιχτό κουτί· το διαγωνίως σχεδιασμένο τραπεζάκι· η αμμουδιά που διανθίζεται με πολλές, μικρές πλάγιες καμπύλες γραμμές στην αντίθετη κατεύθυνση των μεγαλύτερων γραμμών του τραπεζιού· τα χαριτωμένα μικρά σύννεφα.
Ο μύθος θέλει στο Κουτί της Πανδώρας, αφού ξέφυγε και ξαμολήθηκε όλο το Κακό καταπάνω σε τούτο τον ματαιόσπουδο κόσμο, να παραμένει μόνο η ελπίδα. Στο ανάλογο κουτί του Στεφάνου πάνω στο τραπεζάκι δεν μπορούμε να δούμε τι έχει απομείνει. Ίσως εκεί να κρύβεται, άστεγη, ανέστια, φερέοικη, η αθωότητα των παιδικών χρόνων του Νίκου Στεφάνου αλλά και των δικών μας.
Στην κυρία Βάσω Κυριάκη
