Η Σελία Σο, 27 ετών, από τη φυλή Μουντουρουκού στη ζούγκλα του Αμαζονίου, δεν θα ξεχάσει ποτέ τον Ιούνιο του περασμένου έτους. Στον τρίτο μήνα της εγκυμοσύνης της, έχασε το παιδί της. Όπως πιστεύει η ίδια, η αιτία δεν ήταν ιατρική αμέλεια, αλλά ο υδράργυρος που έχει μολύνει τα νερά του ποταμού Τάπαχος λόγω της ανεξέλεγκτης παράνομης εξόρυξης χρυσού.
«Σήμερα οι γυναίκες μας φοβούνται να φέρουν στον κόσμο παιδιά», λέει η Σελία από το κρεβάτι του νοσοκομείου της Ιταϊτούμπα, μιας πόλης που θεωρείται το κέντρο “ξεπλύματος” χρυσού στη Βραζιλία. «Δεν ξέρουμε αν τα μωρά μας θα γεννηθούν υγιή ή με προβλήματα.»
Η φωνή της αντιπροσωπεύει εκατοντάδες γυναίκες από τις κοινότητες του Αμαζονίου, που βιώνουν τις τραγικές συνέπειες ενός εγκλήματος με διεθνή ζήτηση: της εξόρυξης χρυσού μέσα σε ιθαγενείς περιοχές. Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι η τοξική ρύπανση από υδράργυρο μπορεί να προκαλέσει νευρολογικές βλάβες, ανωμαλίες στα έμβρυα και αυξημένο κίνδυνο αποβολής.
Η σιωπηλή επιδημία του υδραργύρου στον Αμαζόνιο
Έρευνα του Ινστιτούτου Fiocruz στο Ρίο ντε Ζανέιρο κατέδειξε ότι έξι στους δέκα κατοίκους σε τρεις κοινότητες των Μουντουρουκού έχουν επίπεδα υδραργύρου πάνω από τα όρια ασφαλείας. Σε κάποιες περιοχές, όπως το χωριό Σαουρέ Αμπόι, το πλησιέστερο στις παράνομες εξορύξεις, εννέα στους δέκα ανθρώπους βρέθηκαν εκτεθειμένοι σε επικίνδυνα επίπεδα.
Ο επικεφαλής της μελέτης, Πάουλο Μπάστα, δήλωσε ότι «16% των παιδιών παρουσιάζουν καθυστερήσεις στην ανάπτυξη, δυσκολεύονται να μιλήσουν ή να σταθούν όρθια». Άλλοι κάτοικοι υποφέρουν από τρόμο στα χέρια, απώλεια μνήμης και ζαλάδες, μόνιμες βλάβες του νευρικού συστήματος, όπως τονίζει ο επιστήμονας.
Ο υδράργυρος, που χρησιμοποιείται για να διαχωριστεί ο χρυσός από το χώμα, μετατρέπεται σε μεθυλυδράργυρο όταν καταλήγει στα ποτάμια και μολύνει τα ψάρια, βασική τροφή για τους αυτόχθονες. Έτσι, η δηλητηρίαση περνά από γενιά σε γενιά. Τα πρώτα στοιχεία μιας νέας έρευνας δείχνουν ότι τα νεογνά στις περιοχές αυτές έχουν τριπλάσια επίπεδα υδραργύρου από τα επιτρεπτά όρια.
Ο Αμαζονιος και το τίμημα του παράνομου χρυσού
Η κυβέρνηση του Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα έχει ξεκινήσει στρατιωτικές επιχειρήσεις για να περιορίσει το φαινόμενο, όμως η μάχη αποδεικνύεται άνιση. Σύμφωνα με την περιβαλλοντική οργάνωση WWF, περίπου 150 τόννοι υδραργύρου απελευθερώνονται κάθε χρόνο στο οικοσύστημα του Αμαζονίου. Παράλληλα, το Ινστιτούτο Escolhas εκτιμά ότι τουλάχιστον 96 τόνοι εισήχθησαν παράνομα στη χώρα μεταξύ 2018 και 2022.
Η οικονομία πολλών περιοχών εξαρτάται από την παράνομη εξόρυξη, με αποτέλεσμα η απαγόρευση να προκαλεί κοινωνικές εντάσεις. Στην Ιταϊτούμπα, δεκάδες επιχειρήσεις έχουν κλείσει, ενώ ακόμη και μέλη των Μουντουρουκού διχάζονται: κάποιοι βλέπουν το «γκαρίμπο» ως απαραίτητη πηγή επιβίωσης. «Δεν μπορούμε πια να ζήσουμε μόνο από το κυνήγι και την αλιεία», λέει ο τοπικός ηγέτης Βαλντελίριο Μανουάρι. «Ο χρυσός μάς δίνει τηλεοράσεις, μηχανάκια, γεννήτριες. Είναι ο μόνος τρόπος να ζήσουμε αξιοπρεπώς.»
Το χρυσάφι που εξορύσσεται παράνομα στον Αμαζόνιο καταλήγει, σύμφωνα με περιβαλλοντικές οργανώσεις, σε τραπεζικά θησαυροφυλάκια της Ευρώπης, κοσμηματοπωλεία της Ινδίας και διυλιστήρια στη Μέση Ανατολή. Για τη Σελία και τους συγχωριανούς της, όμως, αυτός ο χρυσός είναι συνώνυμος του θανάτου. «Οι άνθρωποι στο εξωτερικό πρέπει να ξέρουν ότι δεν αγοράζουν χρυσό, αγοράζουν τις ζωές μας και το μέλλον των παιδιών μας», λέει η ίδια.
Οι περιβαλλοντολόγοι προτείνουν εναλλακτικές μεθόδους εξόρυξης, όπως η χρήση μπαλσόξυλου ή «τραπεζιών δόνησης» που διαχωρίζουν τον χρυσό μέσω πίεσης νερού. Ωστόσο, οι παράνομοι χρυσοθήρες αντιστέκονται: «με τον υδράργυρο καθαρίζεις το χρυσό σε μισή ώρα, αλλιώς θέλει ώρες», παραδέχεται ένας ανώνυμος εργάτης.
Εν τω μεταξύ, οι Μουντουρουκού προσπαθούν να προσαρμοστούν, τρώνε λιγότερα ψάρια, εκτρέφουν κοτόπουλα, αποφεύγουν τα μεγάλα σαρκοφάγα είδη. Όμως, όπως λέει ο αρχηγός Τζουάρες Σο Μουντουρουκού, «η ασθένεια είναι σιωπηλή και ύπουλη. Μας σκοτώνει χωρίς να τη βλέπουμε».
Με πληροφορίες από Financial Times
