Ο Φρα Αντζέλικο θεωρείται από τις πιο πρωτοποριακές μορφές της πρώιμης Αναγέννησης. Τα έργα του, που διασκορπίστηκαν σε όλη την Ευρώπη από τον 19ο αιώνα, όταν ο Ναπολέων πήρε τον έλεγχο των μοναστηριών της Ιταλίας, πυροδοτώντας ταυτόχρονα μια έξαρση αγορών από συλλέκτες σε όλο τον κόσμο που ήθελαν να αποκτήσουν αναγεννησιακή τέχνη, επανενώνονται στη Φλωρεντία σε μία από τις πιο αναμενόμενες εκθέσεις της χρονιάς.
Η έκθεση «Beato Angelico», που θα διαρκέσει μέχρι τις 25 Ιανουαρίου, συγκεντρώνει στο Palazzo Strozzi και στο Mουσείο του Αγίου Μάρκου στη Φλωρεντία περισσότερα από 140 έργα με δάνεια από 70 συλλογές ιδιωτών και μουσείων και φιλοδοξεί «να εδραιώσει τη φήμη του Φρα Αντζέλικο ως κορυφαίου δασκάλου της Αναγέννησης και να συστήσει στο κοινό το ογκώδες έργο του», σύμφωνα με τον επιμελητή Καρλ Μπράντον Στρέλκε.
Αφιερωμένη στον καλλιτέχνη-σύμβολο της τέχνης του 15ου αιώνα και έναν από τους σημαντικότερους δασκάλους της ιταλικής τέχνης όλων των εποχών, η έκθεση τον τιμά ως έναν από τους «πατέρες» της Αναγέννησης, εξετάζοντας το έργο, την εξέλιξη και την επιρροή της τέχνης του, καθώς και τις σχέσεις του με ζωγράφους όπως ο Λορέντσο Μόνακο, ο Mαζάτσo, ο Φίλιπο Λίπι, αλλά και γλύπτες όπως ο Λορέντσο Γκιμπέρτι, ο Mικελότσο και ο Λούκα ντελα Ρόμπια. Η έκθεση αυτή είναι η πρώτη μεγάλη μονογραφική έκθεση στη Φλωρεντία αφιερωμένη στον Φρα Αντζέλικο μετά από εβδομήντα χρόνια και την ιστορική έκθεση του 1955, και δημιουργεί έναν μοναδικό διάλογο μεταξύ θεσμών και τοπικής κοινωνίας.
Στο έργο «Deposizione di Santa Trinita», που μπορεί ο επισκέπτης να δει στο Palazzo Strozzi, οι μορφές και οι σκιές, τα μαλλιά, τα πέπλα, πολλά από τα χρυσά περιγράμματα λάμπουν ξανά μετά τη συντήρησή τους και τα αρχικά χρώματα που ήταν αλλοιωμένα και θαμπά από τον χρόνο και παλαιότερες επεμβάσεις συντήρησης έχουν αποκατασταθεί.
Ξεκινώντας από τη μετα-γοτθική κληρονομιά, δημιούργησε τη δική του γλώσσα, υιοθετώντας τις αρχές της αναδυόμενης αναγεννησιακής τέχνης και μας παρέδωσε έργα διάσημα για τη δεξιοτεχνία τους στην προοπτική, στη χρήση του φωτός και στη σχέση μεταξύ μορφών και χώρου. Η έκθεση προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία εξερεύνησης της εξαιρετικής καλλιτεχνικής του οπτικής, που συνδέεται με ένα βαθύ θρησκευτικό αίσθημα, βασισμένο στον στοχασμό του πάνω στο ιερό σε σύνδεση με το ανθρώπινο στοιχείο.
Στην έκθεση, η προετοιμασία για την οποία κράτησε πάνω από τέσσερα χρόνια, έχουν φτάσει έργα, πίνακες, σχέδια, γλυπτά και μικρογραφίες από φημισμένα μουσεία όπως το Λούβρο, η Gemäldegalerie του Βερολίνου, το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης, η Εθνική Πινακοθήκη της Ουάσινγκτον, τα Μουσεία του Βατικανού, η Alte Pinakothek του Μονάχου, το Rijksmuseum του Άμστερνταμ, καθώς και από ιταλικές και διεθνείς βιβλιοθήκες, συλλογές, εκκλησίες και τοπικούς θεσμούς.
Από τα πιο ενδιαφέροντα της έκθεσης είναι η επανένωση βωμογραφιών που είχαν διασπαστεί και διασκορπιστεί για περισσότερα από διακόσια χρόνια. Ανάμεσα σε αυτά βρίσκεται το «Deposizione di Santa Trinita», ένα από τα πιο σημαντικά έργα που παρουσιάζονται, μια παραγγελία στον Φρα Αντζέλικο από τον Πάλα Στρότσι ως μνημείο για τον πατέρα του, Oνόφριο, για την εκκλησία της Santa Trinita, που είχε μετατραπεί σε οικογενειακό παρεκκλήσι. Το έργο ξεκίνησε από τον ζωγράφο Λορέντσο Mόνακο και μετά τον θάνατό του η σύνθεση ανατέθηκε στον Φρα Αντζέλικο, που ενσωμάτωσε το δικό του καινοτόμο ύφος στη γοτθική παράδοση του Mόνακο, δημιουργώντας μια ενιαία σύνθεση, πιο θεατρική και δραματική, με βάθος, προοπτική, έντονη χρήση του φωτός και των χρωμάτων, χαρακτηριστικά της τέχνης του. Στο προσκήνιο του αριστουργηματικού αυτού έργου 28 πρόσωπα συμμετέχουν στη σκηνή της Αποκαθήλωσης του Χριστού από τον Σταυρό.
Στο έργο, που μπορεί ο επισκέπτης να δει στο Palazzo Strozzi, οι μορφές και οι σκιές, τα μαλλιά, τα πέπλα, πολλά από τα χρυσά περιγράμματα λάμπουν ξανά μετά τη συντήρησή τους και τα αρχικά χρώματα που ήταν αλλοιωμένα και θαμπά από τον χρόνο και παλαιότερες επεμβάσεις συντήρησης έχουν αποκατασταθεί.
Ένα άλλο εντυπωσιακό έργο που παρουσιάζεται στο Mουσείο του Αγίου Μάρκου είναι το «Θηβαΐδα», που αρχικά αποδόθηκε σε διάφορους καλλιτέχνες, όπως ο Γκεράρντο Σταρνίνα και ο Πιέτρο Λορεντσέτι, και αναγνωρίστηκε τελικά από τον ιστορικό τέχνης Ρομπέρτο Λόνγκι το 1940 ως πρώιμο έργο του Φρα Αντζέλικο. Απεικονίζει τη ζωή των Αγίων Πατέρων στην έρημο κοντά στη Θήβα της Αιγύπτου, και έχει πλούσιο και λεπτομερές τοπίο που περιλαμβάνει ερημίτες, ζώα, ναούς και πιστούς. Η σκηνή είναι γεμάτη μικρές αφηγήσεις που προσκαλούν τον θεατή να εξερευνήσει τις λεπτομέρειες.
Στο Museo di San Marco, το έργο «Annunciazione in cima alla scala» υποδέχεται τους επισκέπτες καθώς ανεβαίνουν στον πρώτο όροφο του πρώην μοναστηριού. Είναι μία από τις πιο διάσημες τοιχογραφίες του Φρα Αντζέλικο και απεικονίζει τη σκηνή του Ευαγγελισμού με εξαιρετική απλότητα, λεπτομέρεια και πνευματικότητα. Έχει στοιχεία όπως ο κήπος, η φύση και η χρήση του φωτός, χαρακτηριστικά του στυλ του Φρα Αντζέλικο. Η τοποθέτησή της στον διάδρομο ενισχύει την αίσθηση της προετοιμασίας και της μετάβασης στον πνευματικό χώρο του μοναστηριού.
Στο Museo di San Marco φιλοξενείται και το έργο του Φρα Αντζέλικο με τίτλο «Η στέψη της Θεοτόκου» και η προθήκη του, που περιλαμβάνει τις σκηνές «Γάμος της Θεοτόκου» και «Κηδεία της Θεοτόκου». Το έργο αυτό, που χρονολογείται γύρω στο 1431-1435, δημιουργήθηκε για την εκκλησία του Sant' Egidio στη Φλωρεντία. Στο κεντρικό πάνελ απεικονίζει την Παναγία καθισμένη στον θρόνο της, με τον Χριστό να τη στέφει βασίλισσα του Ουρανού, περιτριγυρισμένη από αγγέλους και αγίους. Στην προθήκη (Predella) απεικονίζεται ο γάμος της Παναγίας με τον Ιωσήφ, με σκηνές που αναδεικνύουν την ιερότητα και την αγνότητα του γεγονότος, και η κηδεία της Παναγίας, με την παρουσία Αποστόλων και αγγέλων γύρω από το σώμα της. Το έργο υπήρχε στην Πινακοθήκη Ουφίτσι από το 1900. Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, το έργο και η προθήκη του διαχωρίστηκαν για λόγους ασφαλείας και εκτέθηκαν σε διαφορετικά μουσεία. Το 2024, τα δύο μέρη συνενώθηκαν ξανά στην Πινακοθήκη Ουφίτσι, που δάνεισε το έργο στην έκθεση της Φλωρεντίας.
Στις αρχές του 15ου αιώνα, η παραστατική γλώσσα στη Φλωρεντία γνώρισε μια βαθιά ανανέωση. Μια νέα ευαισθησία, που ισορροπούσε μεταξύ μορφής και νοήματος, αφοσίωσης και καλλιτεχνικής αληθοφάνειας, διαμορφώθηκε σε σύνδεση με τη θρησκευτική ζωή της πόλης. Ο Φρα Αντζέλικο ήταν κεντρική μορφή αυτής της περιόδου. Στα έργα του, μαζί με εκείνα των συνεργατών του, η παράδοση ενώνεται με την αναγεννησιακή καινοτομία. Το χρυσό και τα λαμπερά χρώματα συγχωνεύονται με μια νέα προσήλωση στον χώρο, με αποτέλεσμα μια καθαρή και προσεκτικά δομημένη οπτική γλώσσα. Η θρησκευτική ζωγραφική επαναπροσδιορίζεται και ο Φρα Αντζέλικο εργάζεται στο μοναστήρι του Αγίου Μάρκου στη Φλωρεντία, που έγινε το επίκεντρο της καλλιτεχνικής δραστηριότητας. Εδώ δημιούργησε το πρώτο αυθεντικά αναγεννησιακό τέμπλο, με τις μορφές να αποδίδονται μέσα σε έναν χώρο αρχιτεκτονικά δομημένο, σε άμεση σύνδεση με τη λειτουργική χρήση του έργου.
Σε πίνακες ζωγραφισμένους για συντεχνίες, νοσοκομεία, μοναστήρια ή οικιακούς χώρους, ο Φρα Αντζέλικο και οι μαθητές του ανέπτυξαν μια εξαιρετική εικονογραφία με την Παναγία της Ταπεινότητας που απεικονίζεται καθισμένη στο έδαφος, σε αντίθεση με τους θρόνους των τέμπλων. Δημοφιλής ήδη από τον 14ο αιώνα, η εικονογραφία αυτή απέδιδε με σαφήνεια το θέμα της ταπεινότητας της Θεοτόκου, που ήταν αγαπητό στους Δομινικανούς.
Ο Φρα Αντζέλικο δέχτηκε μεγάλες παραγγελίες από επιφανείς οικογένειες που επιβεβαίωναν το κύρος τους, συνδυάζοντας την ευσέβεια με την αυτοπροβολή. Σε αυτήν τη σειρά έργων συναντάμε ένα από τα πιο εμβληματικά θέματα του ζωγράφου, τον Ευαγγελισμό, που υπάρχει σε πίνακες, στα άνω τμήματα πολυπτύχων και σε τοιχογραφίες. Μια ολόκληρη αίθουσα της έκθεσης είναι αφιερωμένη στο έργο του Φρα Αντζέλικο για τον χορηγό του, Κόζιμο ντε Μέντιτσι, που περιλαμβάνει έργα θεμελιώδους σημασίας, όπως η διακόσμηση των θυρών του Ασημένιου Θησαυροφυλακίου (Armadio degli Argenti) με τριάντα πέντε λεπτομερούς αφηγηματικής ακρίβειας σκηνές από τη ζωή του Χριστού.
Παράλληλα με τη ζωγραφική, ο Φρα Αντζέλικο αφιερώθηκε και στη διακόσμηση χειρογράφων, δημιουργώντας έργα εξαιρετικής σημασίας. Η τέχνη του είχε τις ρίζες της στις λαμπρές παραδόσεις των φλωρεντινών εργαστηρίων, όπως εκείνο του Μαριότο ντι Νάρντο. Από αυτές τις παραδόσεις άντλησε διακοσμητικά μοτίβα, τρόπους σελιδοποίησης και συνθετικές λύσεις τις οποίες επανερμήνευσε με το δικό του ύφος. Το παλαιότερο γνωστό εικονογραφημένο χειρόγραφό του είναι το «Αντιφωνάριο 558» από το Σαν Ντομένικο στο Φιέζολε, φιλοτεχνημένο στις αρχές της δεκαετίας του 1420. Το έργο αυτό αποτελεί καμπή στην τέχνη της φλωρεντινής μικρογραφίας, εισάγοντας έναν νέο αφηγηματικό νατουραλισμό και εκφραστική ένταση. Καθώς ήταν καινοτόμος, ο Φρα Αντζέλικο πειραματιζόταν διαρκώς με τη μορφή, το χρώμα και το φως, σχεδιάζοντας και επιβλέποντας προσωπικά τα εικονογραφικά προγράμματα, ενώ συνεργαζόταν με βοηθούς, όπως ήταν η συνήθης πρακτική της εποχής. Η δραστηριότητα αυτή, σε συνεχή διάλογο με τη ζωγραφική του, συνέβαλε και στη μαθητεία πολλών άλλων καλλιτεχνών, αφήνοντας ένα διαρκές αποτύπωμα στην τέχνη της φλωρεντινής εικονογράφησης βιβλίων.
Ένας μεγάλος ζωγράφος, ένας άγιος άνθρωπος
Έτσι παρουσιάζει τον Φρα Αντζέλικο ο Τζόρτζιο Βαζάρι στο βιβλίο του «Vita di Giovanni detto Beato Angelico».
«… Πραγματικά ο Fra Angelico Τζιοβάνι υπήρξε άγιος και απλός στις συνήθειές του, και αυτή μόνο η ιδιότητα υποδηλώνει την καλοσύνη του… Απέφευγε όλες τις κοσμικές πράξεις, ζώντας καθαρά και αγνά, και πίστευε ότι η ψυχή του προορίζεται για τον ουρανό. Διατηρούσε το σώμα του διαρκώς απασχολημένο στη ζωγραφική, και δεν θέλησε ποτέ να εργαστεί σε άλλα θέματα, παρά μόνο για τους αγίους. Μπορούσε να γίνει πλούσιος, και δεν τον ένοιαζε· αντίθετα, έλεγε ότι ο αληθινός πλούτος είναι να είσαι ικανοποιημένος με το λίγο. Ήταν πολύ φιλικός και πολύ μετρημένος, πολύ ευγενικός και ευσεβής στα έργα του· και πράγματι μπορεί να ειπωθεί ότι οι άγιοι δεν έχουν πιο ταπεινή όψη από αυτή που έπλασε ο ίδιος όταν τους απεικόνιζε. Λένε μερικοί ότι ο Fra Giovanni δεν έπιανε ποτέ τα πινέλα εάν προηγουμένως δεν προσευχόταν. Ποτέ δεν ζωγράφισε Σταύρωση χωρίς να κυλήσουν δάκρυα από τα μάτια του… Ο Fra Giovanni [Angelico] βοηθούσε πάντοτε τους φτωχούς από τους κόπους του και ποτέ δεν εγκατέλειπε τη θρησκεία. Πέθανε στην ηλικία των 69 ετών το 1455».
Γεννημένος ως Γκουίντο ντι Πιέτρο γύρω στο 1395 στο Βίκιο της Τοσκάνης, είχε το μοναστικό όνομα Φρα Τζιοβάνι ντα Φιέζολε, αλλά έγινε παγκοσμίως γνωστός ως Beato Angelico ή Φρα Αντζέλικο.
Δεν υπάρχουν πληροφορίες για την καλλιτεχνική του εκπαίδευση. Ξεκίνησε ως εικονογράφος και ζωγράφος τέμπερας σε ξύλο, ακολουθώντας αρχικά τη μεταβυζαντινή και γοτθική παράδοση, με επιρροές από τον Λορέντσο Mόνακο. Ωστόσο, σύντομα υιοθέτησε τα ριζικά καινοτόμα χαρακτηριστικά του ρυθμού της πρώιμης Αναγέννησης, την ορθολογική προοπτική, τη χρήση του φωτός και της σκιάς, τη βαθιά συναισθηματική ένταση των προσώπων και τη θεολογική καθαρότητα στη σύλληψη των θρησκευτικών σκηνών.
Eντάχθηκε στη δομινικανική μονή του San Domenico στη Φιέζολε γύρω στο 1420 και χειροτονήθηκε μοναχός. Η θρησκευτική του πίστη επηρέασε βαθιά το καλλιτεχνικό του όραμα. Πίστευε ότι η τέχνη έπρεπε να υπηρετεί το Θείο. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα στο μνημειώδες έργο του στο μοναστήρι του Αγίου Μάρκου στη Φλωρεντία (1438-1445), όπου ζωγράφισε τοιχογραφίες εκπληκτικής απλότητας και στοχασμού σε τοίχους, κελιά, διαδρόμους και παρεκκλήσια.
Το 1445, ο Πάπας Ευγένιος Δ' τον κάλεσε στη Ρώμη, αναθέτοντάς του τη διακόσμηση της Καπέλα Νικολίνα στο Βατικανό, ενός ιδιωτικού παρεκκλησιού, με σκηνές από τη ζωή των αγίων Στεφάνου και Λαυρεντίου. Το έργο θεωρείται από τα σημαντικότερα της ρωμαϊκής του περιόδου, παρότι λιγότερο γνωστό από εκείνα της Φλωρεντίας. Εκείνο τον καιρό τού προτάθηκε να γίνει αρχιεπίσκοπος της Φλωρεντίας, αλλά αρνήθηκε, προτιμώντας τη μοναστική ζωή.
Ο Φρα Αντζέλικο ανήκει στους θεμελιωτές της αναγεννησιακής ζωγραφικής, αν και διατήρησε πολλά στοιχεία από τη γοτθική παράδοση, χρησιμοποιώντας λαμπερά χρώματα, αλλά με ευλαβική αφαίρεση, με μορφές εύθραυστες, σιωπηλές και με σχεδόν ουράνια ακινησία. Ο Φρα Αντζέλικο δεν είναι απλώς ένας μεγάλος ζωγράφος. Είναι ένας μοναδικός κρίκος ανάμεσα στον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση, ένας αγιογράφος με αναγεννησιακή προοπτική, το έργο του οποίου εμπνέει μέσα στους αιώνες όχι μόνο με την τεχνική του αρτιότητα, αλλά κυρίως με τη βαθιά του εσωτερικότητα και πνευματικότητα.
Πέθανε το 1455 στη Ρώμη και τάφηκε στην εκκλησία της Santa Maria Sopra Minerva, μία από τις σημαντικότερες εκκλησίες των Δομινικανών στην πόλη. Ο τάφος του φέρει την επιγραφή: «Non giunse mai l’arte dove giunse la fede» («Η τέχνη δεν έφτασε ποτέ εκεί που έφτασε η πίστη»). Το 1982, ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β' τον ανακήρυξε «Μακάριο» (Beato), αναγνωρίζοντας επίσημα τη θεολογική και ηθική διάσταση της τέχνης του.
