ΣΤΟ ΝΕΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟ που έχει τίτλο “Plato and the Tyrant: The Fall of Greece's Greatest Dynasty and the Making of a Philosophic Masterpiece" («Ο Πλάτωνας και ο τύραννος: Η πτώση της μεγαλύτερης δυναστείας της Ελλάδας και η δημιουργία ενός φιλοσοφικού αριστουργήματος»), ο Αμερικανός καθηγητής κλασσικής φιλολογίας James Romm (βιβλία του οποίου για τον Σενέκα και τον Ηρόδοτο έχουν μεταφραστεί και στα ελληνικά) επαναφέρει τη γήινη διάσταση του μεγάλου φιλόσοφου της αρχαιότητας. Όπως σημειώνει, ο άνθρωπος Πλάτων και η φιλοσοφία του έχουν «συγχωνευτεί» τόσο στη λαϊκή όσο και στην ακαδημαϊκή φαντασία. «Μια αιθέρια φιγούρα έχει πάρει μορφή, ένας πλατωνικός Πλάτωνας», γράφει χαρακτηριστικά. Στόχος του είναι να διαλύσει αυτόν τον μύθο του «πλατωνικού Πλάτωνα» εμβαθύνοντας στη ζωή του ανθρώπου, με όλα τα ελαττώματα και τα λάθη της. Το κεντρικό θέμα του Ρομ είναι η μνημειώδης συμβολή του Πλάτωνα στην πολιτική θεωρία με το έργο του «Πολιτεία». Στα τμήματα φιλοσοφίας, αυτό το αριστούργημα μελετάται συχνά απομονωμένο από το πλαίσιο στο οποίο γράφτηκε. Όμως, όπως δείχνει ο Ρομ στο βιβλίο του, η σκέψη του Πλάτωνα ήταν σε μεγάλο βαθμό επηρεασμένη από την πολυετή εμπλοκή του με το τυραννικό καθεστώς της ελληνικής πόλης-κράτους των Συρακουσών.
Στις αρχές του τέταρτου αιώνα π.Χ., πολλές από τις πόλεις-κράτη της αρχαίας Ελλάδας είχαν αρχίσει να γίνονται δημοκρατίες. Οι Συρακούσες, που βρίσκονταν στη νοτιοανατολική Σικελία, ήταν μια ιδιαίτερη εξαίρεση: Στην εξουσία βρισκόταν ο Διονύσιος ο Πρεσβύτερος, ένας ισχυρός και αυταρχικός άνδρας που εκμεταλλευόταν τους φόβους των πολιτών για το γειτονικό βασίλειο της Καρχηδόνας προκειμένου να δικαιολογήσει τις δικτατορικές πολιτικές του. Ο Πλάτων επισκέφθηκε την αυλή του τυράννου τη δεκαετία του 380 π.Χ. και φαίνεται ότι τον πρόσβαλε με κάποιο τρόπο, υπονοώντας πιθανώς ότι δεν ήταν ενάρετος ηγέτης. Οι αφηγήσεις για την επακόλουθη αναχώρηση του Πλάτωνα διαφέρουν – ορισμένοι σχολιαστές φτάνουν στο σημείο να ισχυρίζονται ότι ο Διονύσιος πούλησε ως σκλάβο τον Πλάτωνα ως τιμωρία για την αυθάδειά του. Το βέβαιο είναι ότι ο Πλάτων επέστρεψε στην Αθήνα, προηγουμένως όμως είχε δημιουργήσει έναν βαθύ δεσμό με τον γαμπρό του βασιλιά, τον Δίωνα.
«Στις Συρακούσες», παραδέχεται ο Ρομ, ο Πλάτωνας «έκανε ηθικούς συμβιβασμούς» και «διέπραξε σφάλματα κρίσης». Αλλά γιατί αυτό να αποτελεί δυσφήμιση; Μήπως δείχνει απλώς ότι είναι δυνατόν να είμαστε ταυτόχρονα αξιαγάπητα ανθρώπινοι και συγχρόνως να έχουμε την πρόθεση να ξεπεράσουμε τους ανθρώπινους περιορισμούς μας μέσω της φιλοσοφίας;
Όταν ο γιος του Διονυσίου του πρεσβύτερου, Διονύσιος ο νεότερος, ανέλαβε την εξουσία το 367 π.Χ., ο Δίων κάλεσε τον Πλάτωνα στις Συρακούσες για να διδάξει φιλοσοφία στον νέο ηγεμόνα. Στην αρχή, ο Πλάτων πίστευε ότι η αποστολή του ήταν πολλά υποσχόμενη, αλλά τα πράγματα δεν άργησαν να στραβώσουν: Ένα χρόνο μετά την άφιξη του Πλάτωνα, ο Δίωνας εξορίστηκε, υποτίθεται για συνεργασία με κατασκόπους στην Καρχηδόνα. Μετά την εξορία του φίλου του, γράφει ο Ρομ, «ο Πλάτωνας διαπίστωσε ότι η δική του θέση στην αυλή γινόταν ιδιαίτερα επισφαλής καθώς όσοι υποπτεύονταν τον Δίωνα, υοποτεύονταν και στον Πλάτωνα πιστεύτοντας ότι οι δύο άνδρες συνωμοτούσαν για να εκθρονίσουν τον Διονύσιο».
Ο Πλάτωνας επέστρεψε στην Αθήνα λίγο μετά την αναχώρηση του Δίωνα, αλλά επέστρεψε στις Συρακούσες για άλλη μια φορά το 361 π.Χ., κατόπιν εντολής του Διονυσίου του Νεότερου. Η κατάσταση είχε επιδεινωθεί δραματικά κατά την απουσία του: ο Διονύσιος γινόταν όλο και πιο ασταθής και διψασμένος για εξουσία, και οι συγκρούσεις με τον φιλόσοφο που είχε διορίσει η αυλή του συμβαίνανε με ολοένα και μεγαλύτερη συχνότητα. Παρά τις προσπάθειές του, ο Πλάτωνας απέτυχε να πείσει τον πρώην μαθητή του για τα πλεονεκτήματα της φιλοσοφίας και της εγκράτειας, και σύντομα εγκατέλειψε τις Συρακούσες, αφήνοντας τον Δίωνα να πολεμήσει τον Διονύσιο (και ακολούθως αρκετούς άλλους διεκδικητές της εξουσίας) για τον έλεγχο της πόλης. «Η είσοδός του στην πρακτική φιλοσοφία ήταν μια κολοσσιαία αποτυχία», καταλήγει ο Ρομ.
Γιατί επέστρεψε στις Συρακούσες ο Πλάτωνας; Σύμφωνα με τον Ρομ, ήταν αφοσιωμένος στην πραγμάτωση της θεωρίας που ανέπτυξε στην «Πολιτεία», την οποία έγραφε καθώς ταξίδευε μεταξύ Αθήνας και Συρακουσών. Ένας από τους κεντρικούς ισχυρισμούς του βιβλίου είναι ότι η ιδανική πολιτεία συνδυάζει ένα αυταρχικό κράτος με έναν φιλοσοφικά φωτισμένο ηγέτη. Όπως εξηγεί στο κείμενο το φερέφωνο του Πλάτωνα, δηλαδή ο χαρακτήρας του Σωκράτη, «μόνο αν οι φιλόσοφοι γίνουν βασιλιάδες στις πόλεις, ή αν αυτοί που τώρα ονομάζονται βασιλιάδες και ηγεμόνες ασκήσουν πραγματικά και πλήρως τη φιλοσοφία... θα υπάρξει παύση των προβλημάτων για τις πόλεις ή, νομίζω, και για το ιδιο το ανθρώπινο γένος».
Υπάρχουν διαφωνίες για σχεδόν όλα όσα σχετίζονται με τα ταξίδια του Πλάτωνα στις Συρακούσες, από την αιτία θανάτου του Διονυσίου του Πρεσβύτερου (πιθανώς από φυσικά αίτια, πιθανώς δολοφονία, πιθανώς προϊόν δηλητηρίασης από αλκοόλ) μέχρι τους δεσμούς του Πλάτωνα με τον Δίωνα (οι οποίοι μπορεί να ήταν ή να μην ήταν ρομαντικοί). Υπάρχουν ακόμη και φήμες ότι ο Διονύσιος ο Νεότερος ήταν ερωτευμένος με τον Πλάτωνα και εξόρισε τον Δίωνα από ζήλια. Το βιβλίο του Ρομ είναι συνεπώς ένα είδος διανοητικού θρίλερ: τα ερμηνευτικά πυροτεχνήματα του καταδεικνύουν τον βαθμό στον οποίο το έργο του μελετητή μπορεί να μοιάζει με αυτό του ντετέκτιβ.
«Στις Συρακούσες», παραδέχεται ο Ρομ, ο Πλάτωνας «έκανε ηθικούς συμβιβασμούς» και «διέπραξε σφάλματα κρίσης». Αλλά γιατί αυτό να αποτελεί δυσφήμιση; Μήπως δείχνει απλώς ότι είναι δυνατόν να είμαστε ταυτόχρονα αξιαγάπητα ανθρώπινοι και συγχρόνως να έχουμε την πρόθεση να ξεπεράσουμε τους ανθρώπινους περιορισμούς μας μέσω της φιλοσοφίας; «Ποτέ μην αγγίζετε τα είδωλά σας: η επιχρυσωμένη τους επιφάνεια θα κολλήσει στα δάχτυλά σας», είχε γράψει κάποτε ο Φλομπέρ. Μερικές φορές όμως ίσως είναι πιο σοφό (καθώς και πιο γόνιμο φιλοσοφικά) να σπρώχνουμε τα είδωλά μας από τα βάθρα τους, κι ας λερώσουμε τα χέρια μας.
Με στοιχεία από The Washington Post
