Ο κύκλος της ζωής και του θανάτου που για τη φύση είναι μια διαρκής ανακύκλωση ύλης και ενέργειας γίνεται το νήμα που συνδέει τρεις ιστορικές προσωπικότητες. Τρία εντυπωσιακά κοστούμια, που θα μπορούσαν να φοράνε η Μαρία Κάλλας, η βασίλισσα Αμαλία και ο Ιωάννης Καποδίστριας, καταβροχθίζονται και παραμορφώνονται από ζωντανούς μύκητες.
Η εξάπλωση του μυκηλίου μεταμόρφωσε τα κοστούμια σε βιολογικά γλυπτά, δημιουργώντας νέα, «δυναμικά τοπία ανάπτυξης καινούργιας ζωής». Μια διαδικασία που η φύση επαναλαμβάνει ακατάπαυστα, παρά τις απειλές και τις ανθρώπινες παρεμβάσεις με τις οποίες αναμετράται καθημερινά. Άλλωστε, το project αναδεικνύει και αυτή την πλευρά. Κάποια είδη μανιταριών που αναδύθηκαν στην επιφάνεια των υφασμάτων βρίσκονται σε απειλή, λόγω της αλόγιστης συλλογής και της καταστροφής των βιοτόπων τους.
Εμπνευστές και δημιουργοί του Project Mycelium είναι η Μπιάνκα Νικολαρεΐζη, ενδυματολόγος με πολυετή ενασχόληση με το θέατρο και τον κινηματογράφο, και ο πιανίστας Robert Bryant. Αυτό που επιδίωξαν είναι να αναδείξουν «κάποιες από τις πολυεπίπεδες συνδέσεις της καλλιτεχνικής έκφρασης με την επιστήμη, την τεχνολογία, τα κοινωνικά ζητήματα και την οικολογία», όπως λένε.
Από τη σύλληψη μέχρι την ολοκλήρωση του πρότζεκτ μεσολάβησε μια μακρά και περίπλοκη διαδικασία. Άντλησαν έμπνευση από σύγχρονους στοχαστές και ανθρωπολόγους, όπως η Donna Haraway, η Anna Tsing και ο Eduardo Kohn. Αναζήτησαν στοιχεία στην ελληνική και τη διεθνή βιβλιογραφία για την ανάπτυξη των μυκήτων.
«Το πρότζεκτ έχει να κάνει με την παραμόρφωση της μνήμης, τη διάβρωσή της και ενίοτε τη σωτήρια απαλλαγή από αυτή. Οι περισσότεροι από εμάς, μεγαλώνοντας, έχουμε καταναλώσει διάφορες κοινοτοπίες που συνοδεύονται από το “λιβάνισμα”, την εξιδανίκευση αυτών των προσωπικοτήτων».
Το καλλιτεχνικό εγχείρημα προϋπέθετε όμως και μια σειρά επιστημονικών πειραμάτων. Ακριβώς σ' αυτό το σημείο, το Project Mycelium «μπήκε» στο Εργαστήριο Γενικής και Γεωργικής Μικροβιολογίας του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών. Εκεί ο καθηγητής Γιώργος Ζερβάκης και ο επ. καθηγητής Γεώργιος Κουτρώτσιος συντόνισαν όλα τα πειράματα που έγιναν στις εγκαταστάσεις του εργαστηρίου και παρείχαν τις επιστημονικές συμβουλές τους ούτως ώστε τα κοστούμια να μετατραπούν σε βιολογικά γλυπτά. Το αποτέλεσμα είναι πράγματι εντυπωσιακό.
Τα μανιτάρια κυριολεκτικά ξεφύτρωσαν από τα κοστούμια που σχεδίασε η Μ. Νικολαρεΐζη: την εντυπωσιακή κόκκινη τουαλέτα που θα μπορούσε να φοράει η Μαρία Κάλλας, το κοστούμι του Ιωάννη Καποδίστρια, βασισμένο στην ιστορική ενδυματολογία της εποχής, και το φόρεμα της βασίλισσας Αμαλίας, στο οποίο επίσης επιτεύχθηκε μια πλούσια αποίκιση μανιταριών.
Τρεις φωτεινές αλλά μοιραίες προσωπικότητες
Γιατί όμως επιλέχθηκαν κοστούμια τα οποία θα μπορούσαν να φοράνε αυτές οι τρεις ιστορικές προσωπικότητες; Η Μπιάνκα Νικολαρεΐζη επέλεξε να σχεδιάσει τα κοστούμια για τα συγκεκριμένα ιστορικά πρόσωπα, γιατί είδε σ' αυτά «τρεις φωτεινές προσωπικότητες με σκοτεινή μοίρα».
Ο Καποδίστριας, όπως μας λέει, «ήταν μια προσωπικότητα γεμάτη φως. Κι όμως αυτός ο άνθρωπος, που είχε ένα τόσο μεγάλο όραμα για την Ελλάδα, δολοφονήθηκε. Υπήρξε ένα φωτεινό πρόσωπο με βαριά μοίρα. Το ίδιο ισχύει και για την Κάλλας. Έδωσε πολύ φως μ' αυτήν τη φωνή σε όσους αγαπάνε την όπερα, αλλά είχε και η δική της ζωή ένα βάρος. Δυστύχησε, μαύρισε. Και σε αυτήν, που ήταν επίσης μια φωτεινή προσωπικότητα, θέλησα να διαβρωθεί το κοστούμι της σε μια θεατρική πόζα, την οποία εμπνεύστηκα από μια φωτογραφία της. Αυτή είναι η πόζα μιας ντίβας», λέει. Η βασίλισσα Αμαλία, που δημιούργησε τον Εθνικό Κήπο, «ήταν τόσο φωτεινή αλλά είχε κι αυτή ένα βάρος στη ζωή της. Δεν μπορούσε να κάνει παιδιά και υπέστη μεγάλα μαρτύρια εκείνη την εποχή, λόγω των επίπονων και καθημερινών θεραπειών στις οποίες υποβαλλόταν από τους διάφορους επιστήμονες που κατέφθαναν στο παλάτι, μέσω των οποίων υποστήριζαν ότι θα τη βοηθούσαν να τεκνοποιήσει. Πέρασε όλο αυτό το δράμα και σήμερα, τελικά, υπάρχουν ιστορικές μαρτυρίες που καταγράφουν ότι μπορεί η βασίλισσα Αμαλία να έζησε χωρίς να έχει ποτέ ερωτικές επαφές στη ζωή της. Είναι ένα ζήτημα για το οποίο διίστανται οι απόψεις», αναφέρει.
Η μνήμη, η διάβρωση και η παραμόρφωση
Για ενάμιση χρόνο, πριν έρθει σε επαφή με τους καθηγητές, ο Robert Bryant έκανε μια μεγάλη έρευνα μελετώντας τη διεθνή και ελληνική βιβλιογραφία για τους μύκητες. Από τη διάβρωση των ρούχων «προκλήθηκε μια έκρηξη περίεργης ζωής», λέει. «Οι μύκητες είναι ένα αινιγματικό είδος για το οποίο ξέρουμε πολύ λίγα και του δώσαμε μια ευκαιρία να εισβάλει όχι στα πρόσωπα αλλά στα ρούχα τους, στο συμβολικό τους κεφάλαιο. Εκτός από τους βρώσιμους μύκητες που επιλέχθηκαν από τους καθηγητές, στο εργαστήριο αναπτύχθηκαν και οι μύκητες που υπήρχαν στα ρούχα που βγήκαν από το προσωπικό βεστιάριο της Μπιάνκα». «Δεν υπάρχει κάποιο κρυφό σενάριο», λέει ο Robert Bryant: «Υπάρχει αυτό το μοιραίο βάρος στα τρία αυτά πρόσωπα. Εμείς ταΐσαμε αυτά τα μανιτάρια με τα ρούχα που θα μπορούσαν να φορούν αυτές οι προσωπικότητες. Το πρότζεκτ έχει να κάνει με την παραμόρφωση της μνήμης, τη διάβρωσή της και ενίοτε τη σωτήρια απαλλαγή από αυτή», λέει. «Οι περισσότεροι από εμάς», προσθέτει, «μεγαλώνοντας, έχουμε καταναλώσει διάφορες κοινοτοπίες που συνοδεύονται από το “λιβάνισμα’’, την εξιδανίκευση αυτών των προσωπικοτήτων. Θέλαμε να προβάλουμε την παραμόρφωση της μνήμης αυτής που κυριαρχεί στη δημόσια κουλτούρα και παράλληλα να προσπαθήσουμε με κάποιον τρόπο να έρθουμε σε ένα είδος ενσυναίσθησης με έναν πάρα πολύ ξένο οργανισμό. Ήταν το έναυσμα για να αναδείξουμε τον μεγάλο ορίζοντα δυνατοτήτων, όπου συμπλέουν και συνδέονται η καλλιτεχνική έκφραση, η επιστήμη, η τεχνολογία, η οικολογία».
Είναι η πρώτη φορά που ο Γιώργος Ζερβάκης, καθηγητής στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο και υπεύθυνος του εργαστηρίου Γενικής και Γεωργικής Μικροβιολογίας, όπου εξελίχθηκε το Project Mycelium, κάνει μια τέτοια σύμπραξη. Είναι η πρώτη φορά που ένα πείραμα δεν γίνεται για εκπαιδευτικούς λόγους και δεν προορίζεται για κάποια επιστημονική δημοσίευση. Χρειάστηκε να συζητήσει αρκετά, όπως μας λέει, με τους δύο καλλιτέχνες για να αποδοθεί επιστημονικά το μήνυμα που ήθελαν να περάσουν: «Ήταν μια πρωτοφανής και ευχάριστη εμπειρία», λέει στη LiFO. Η επιλογή των μανιταριών, που είναι όλα βρώσιμα, έγινε από τους καθηγητές που είχαν την ευθύνη των πειραμάτων. Το εύρος των ποικιλιών αλλά και η πλήρης ανάπτυξή τους στα υφάσματα των κοστουμιών αναδεικνύει την οικολογική πλευρά του πρότζεκτ. Την προσοχή μας τραβάνε τα «αρνάκια» που ξεφυτρώνουν μέσα από το γιλέκο και το παντελόνι του «Καποδίστρια». Ο Γ. Ζερβάκης μάς λέει ότι «πρόκειται για το μανιτάρι Hericium erinaceus, ένα αυτοφυές είδος που σήμερα βρίσκεται σε απειλή. Στα χωριά το λένε αρνάκι και στο εξωτερικό χαίτη λιονταριού ή κεφάλι πιθήκου». Μας εξηγεί ότι «ο πληθυσμός τους μειώνεται γιατί συλλέγεται με εντατικούς ρυθμούς, καθώς τα μανιτάρια αυτά είναι εκλεκτά εδώδιμα, ενώ υπάρχει και μια έμμεση απειλή, που είναι η καταστροφή των βιοτόπων τους, κυρίως λόγω της ξύλευσης. Το είδος αυτό συναντάται σε παλιά δρυοδάση στην Κεντρική Πελοπόννησο, στο Πήλιο, στα Γρεβενά, στην περιοχή της Βάλια Κάλντα και αναπτύσσεται μέσα στους κορμούς των δέντρων».
«Ακολουθήσαμε τις οδηγίες των καλλιτεχνών, οι οποίοι ήθελαν να αποτυπώσουν τη σήψη, την αποσύνθεση των ρούχων. Χρησιμοποιήσαμε ως εργαλεία για την αποσύνθεση τα εργαλεία που χρησιμοποιεί και η φύση, τους μύκητες», μας εξηγεί ο Γιώργος Κουτρώτσιος, επ. καθηγητής. Το ανθρωπομορφικό μοντέλο, οι κούκλες στις οποίες φορέθηκαν οι στολές, ήταν φτιαγμένες από ένα ιδανικό υπόστρωμα για την ανάπτυξη μυκήτων: «Καταφέραμε να επιταχύνουμε τη διαδικασία μέσα στο εργαστήριο, δίνοντάς τους κατάλληλα θρεπτικά και δημιουργώντας ένα περιβάλλον ιδανικό για να δράσουν».
Η Μπιάνκα Νικολαρεΐζη και ο Robert Bryant θέλησαν να ασχοληθούν με τους μύκητες, οργανισμούς που εμφανίζονται –μεταξύ άλλων– σε υποβαθμισμένα οικοσυστήματα, καθώς και σε εγκαταλελειμμένες και περιβαλλοντικά επιβαρυμένες περιοχές. Ενώ κάποια είδη είναι επιζήμια για τον άνθρωπο, πολλά άλλα, μάς λένε, «έχουν καθοριστική συμβολή στην παραγωγή τροφίμων και ποτών, στην παρασκευή πολύτιμων φαρμακευτικών σκευασμάτων, στην κατασκευή νέων υλικών, καθώς και στην αποτελεσματική διαχείριση γεωργικών υπολειμμάτων και βιομηχανικών αποβλήτων». Ο Γ. Κουτριώτσιος υποστηρίζει ότι μέχρι πέρσι οι μύκητες ήταν παραγκωνισμένοι από τους καταλόγους για τα απειλούμενα είδη. «Πρόσφατα, η International Union for Conservation of Nature (IUCN) αποφάσισε να μελετήσει και τους μύκητες. Η ομάδα μας μαζί με κάποιους συναδέλφους από το Βιολογικό του ΕΚΠΑ ήταν υπεύθυνη για την αξιολόγηση των μυκήτων στην Ελλάδα, και καταφέραμε, μετά από έρευνα και επισταμένη συλλογή πληροφοριών, να αξιολογήσουμε ποια από τα ελληνικά μανιτάρια απειλούνται», αναφέρει.
Μια έκθεση πολυμέσων, βιολογικών γλυπτών και performance
Το Project Mycelium παρουσιάστηκε ως μια έκθεση πολυμέσων, βιολογικών γλυπτών και performance πριν από μερικές ημέρες στο Γεωργικό Μουσείο «Ιωάννης Λουλούδης» του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών. Στον εντυπωσιακό εκθεσιακό χώρο που έδινε την εντύπωση κρύπτης παρεμβάλλονταν προβολές σε οθόνες και προβολές mapping που αναπαρήγαγαν αποσπάσματα ολόκληρης της διαδικασίας «καλλιέργειας» στα ενδύματα, timelapses, μικροφωτογραφίες, η επιμέλεια των οποίων έγινε από τη σκηνοθέτιδα Ακριβή Κόλλια. Τη γυναίκα Ιερομνήμονα, με τη βυζαντινή σημασία του όρου, του φύλακα ιερών πραγμάτων και αρχείων, ένα αινιγματικό πλάσμα, που περιπλανήθηκε ανάμεσα σ' αυτά τα βιολογικά γλυπτά και τις εικόνες, την υποδύθηκε η Αλίκη Γερμανού-Γεωργουλοπούλου, Butoh performer και καθηγήτρια χορού: «Καθώς, παραδοσιακά, οι Ιερομνήμονες ήταν άνδρες που διατηρούσαν τη θεσμική μνήμη, αναζήτησα έναν διαφορετικό τρόπο επιτέλεσης στον χώρο», λέει. «Δημιούργησα έτσι μια τελετουργία, κατά τη διάρκεια της οποίας, μέσα από την κίνηση και τον χορό, αλληλεπέδρασα με τα εκθέματα, λειτουργώντας σαν ζωντανός αγωγός μνήμης, όχι αρχειακής αλλά περισσότερο οργανικής. Μιας μνήμης που κυκλοφορεί αόρατα, όπως στα υπόγεια δίκτυα των μυκήτων, και συνδέεται με την αέναη διαδικασία των κύκλων της ζωής: τη σπορά, τη γέννηση, τη φθορά, το τέλος και την αναγέννηση», αναφέρει.
Όταν οι μύκητες ολοκληρώσουν τον κύκλο ζωής τους, θα αποξηρανθούν και θα παραμείνουν αναλλοίωτοι σαν νεκρά γλυπτά πάνω στα μισοφαγωμένα ρούχα, αποτελώντας ένα μόνιμο έκθεμα. «Ήταν ένας κύκλος ζωής», λέει η Μπ. Νικολαρεΐζη, «οι τρεις ημέρες που αυτά τα μανιτάρια ήταν στην κορύφωση του ανθίσματός τους, καθώς η εμφάνιση των καρποφοριών σχεδιάσαμε να συμπίπτει με τις ημερομηνίες της παρουσίασης. Εκείνη ακριβώς τη στιγμή, αυτά τα κοστούμια ήταν πολύ όμορφα. Και μετά, με την ολοκλήρωση του κύκλου, μαράθηκαν, αλλά θα μείνουν εκεί αποκρυσταλλωμένα. Μένουν στη μνήμη, στην ιστορία, στον κύκλο της ζωής. Όλα αυτά έχουν ένα νόημα, πως μέσα από τη φθορά δημιουργείται κάτι νέο».
Το Project Mycelium θα παραμείνει ως μόνιμη έκθεση στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
