ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΠΙΟ δημοφιλές είδος στη Μεγάλη Βρετανία και να βρίσκεται στην κορυφή των πωλήσεων στην Αμερική, όμως στη χώρα μας υπήρχε μέχρι πρότινος μια προκατάληψη όσον αφορά τη βιογραφία. Πλέον η κατάσταση έχει αλλάξει, φαίνεται να επικρατεί ως είδος και εδώ, με τους σχετικούς τίτλους να βρίσκονται φέτος στην πρώτη γραμμή των εκδοτικών οίκων. Μια πλειάδα κυκλοφοριών καλύπτει βιογραφίες προσώπων απ’ όλο το φάσμα του αθλητισμού, της μουσικής, των τεχνών και της λογοτεχνίας, ενώ πρωταγωνιστικό ρόλο διαδραματίζουν οι αυτοβιογραφίες που αναδεικνύουν την πλήρη επικράτηση του autofiction ως προσφιλέστατης μορφής αφήγησης τα τελευταία χρόνια στην αγορά του βιβλίου, προτείνοντας νέους τρόπους χαρτογράφησης του βίου.
Η ωραία και αινιγματική μορφή της μητέρας και η τρωτή, αλλά κοσμοπολίτικη προσωπικότητα του γιου πρωταγωνιστούν στο βιβλίο, με τον θάνατο εκείνης να του δίνει το έναυσμα για μια περιήγηση σε έναν άλλο εαυτό, στις μεταξύ τους σχέσεις αλλά και σε μια χώρα που θα άλλαζε δραματικά από τη δεκαετία του ’50 κι έπειτα.
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Z ή αναμνήσεις μιας ιστορικού (μτφρ. Ρίκα Μπενβενίστε, Πόλις) της ιστορικού Κλερ Zαλκ, αποφοίτου της École Normale Supérieure, διευθύντριας της École des Hautes Études en Sciences Sociales και διευθύντριας του Ινστιτούτου Σύγχρονης Ιστορίας, η οποία προτείνει έναν νέο τρόπο διερεύνησης του εαυτού μέσω της εξέτασης της αλληλεπίδρασης κοινωνικού περιβάλλοντος και προσωπικής ιστορίας αλλά και της καταλυτικής συμβολής των αναμνήσεων στην αφήγηση. Ως εκ τούτου, μετατρέποντας τα αποσπασματικά απομνημονεύματά της σε αυτοβιογραφία με τρόπο παιγνιώδη και καινοφανή, που παραπέμπει άμεσα στον Ζορζ Περέκ και ειδικά στο βιβλίο του W ou le souvenir d’enfance, επινοεί ένα νέο είδος που καθιστά τον εαυτό της ερευνήτρια και ταυτόχρονα αντικείμενο της έρευνας, ενώ παράλληλα προσφέρει στον αναγνώστη την ευκαιρία να ανακαλύψει όχι μόνο μια ενδιαφέρουσα προσωπική ιστορία αλλά και το επιστημονικό εργαστήρι της επιστήμονα και ιστορικού.
Μια πολύ ουσιαστική πτυχή του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, ειδικά από τα πρώτα χρόνια, προτού γίνει παγκοσμίως γνωστός ως «Γκάμπο» και προσφιλής στο ευρύ κοινό, προσφέρει η βιογραφία του από τον Ντάσο Σαλτίβαρ με τίτλο Πώς ξεκίνησαν όλα (μτφρ. Δέσποινα Δρακάκη, Ψυχογιός), αποτέλεσμα πολυετούς έρευνας. Το βιβλίο ξεκινά από την περίοδο κατά την οποία διαμορφώθηκε η Αρακατάκα, γενέτειρα του νομπελίστα στις ακτές του Ατλαντικού, στην Κολομβία, πολύ πριν από τη γέννησή του, και τον ακολουθεί στη μετάβασή του από το χωριό στο οποίο μεγάλωσε με τον παππού και τη γιαγιά του στην Μπογκοτά, όπου τελείωσε τις σπουδές του, και από εκεί στην Ευρώπη, όπου εργάστηκε ως δημοσιογράφος, για να φτάσει τελικά στο Μεξικό και να ξεκινήσει να γράφει, σε συνθήκες ακραίας ένδειας, το Εκατό χρόνια μοναξιά. Πρόκειται όχι μόνο για το βιβλίο που σφράγισε τη λατινοαμερικανική πεζογραφία αλλά και για εκείνο που έκανε τον Σαλτίβαρ να αφιερώσει είκοσι χρόνια από τη ζωή του στη συγκέντρωση στοιχείων για τον Μάρκες. Όπως παραδέχτηκε και ο ίδιος: «Αν είχα διαβάσει προηγουμένως αυτήν τη βιογραφία, δεν θα είχα γράψει τα απομνημονεύματά μου».
Είθισται οι μουσικοί να αυτοβιογραφούνται, μάλιστα τα τελευταία χρόνια έχουν αποδείξει ότι μπορούν να το κάνουν πολύ καλύτερα από άλλους. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της εξαιρετικά καλογραμμένης αυτοβιογραφίας του Μπρους Σπρίνγκστιν με τον τίτλο Born to run (μτφρ. Αλέξης Καλοφωλιάς, Key Books) που ξεφεύγει από τα όρια της αφήγησης της προσωπικής ιστορίας και γίνεται το αφήγημα μιας ολόκληρης παρέας ονειροπόλων αλλά και μιας χώρας που τόλμησε να μετατρέψει τον πιο οδυνηρό ρεαλισμό σε μια σειρά από λυρικά τραγούδια που μόνο αυτός κατάφερε να εξυψώσει, με τη βοήθεια όσων τον ακολούθησαν.
«Δεν ήμουν κανένας γόης – το αντίθετο μάλλον. Τα αλογίσια δόντια μου και τα γδαρμένα γόνατά μου δεν με βοηθούσαν στην αναζήτησή μου να βρω μια φιλενάδα, και ήμουν οδυνηρά ντροπαλός μπροστά στο αντίθετο φύλο, οπότε τουλάχιστον οι κοπέλες μού έδειχναν μια κάποια συμπάθεια ή συμπόνια, καθώς δεν με έβλεπαν σαν υποψήφιο σύνοδό για τον σχολικό χορό. Είχα παίξει κι εγώ μπουκάλα σε πάρτι σε όλο το Βόρειο Σπρίνκφιλντ, αλλά δεν ήμουν ο Τζορτζ Κλούνι. Πιο πολύ θύμιζα τον Μπάρνεϊ Φάιφ με σκέιτμπορντ» γράφει με τον δικό του, άκρως εξομολογητικό και ευθύ τρόπο ο θρυλικός άλλοτε ντράμερ των Nirvana και αργότερα ιδρυτής των Foo Fighters Ντέιβ Γκρολ στην αυτοβιογραφία του με τον χαρακτηριστικό τίτλο Συλλέκτης Στιγμών (μτφρ. Πάνος Τομαράς, Οξύ). Εδώ ο Γκρολ δεν φοβάται να μιλήσει για τα ερωτικά του και τους συνοδοιπόρους του, τη συνύπαρξή του με τις τοπικές μπάντες αλλά και για περιστατικά με τους Nirvana, για τα θρυλικά τζαμαρίσματα με τον Ίγκι Ποπ και συνευρέσεις με άλλους διάσημους όπως ο Πολ Μακάρτνεϊ και οι AC/DC, ακόμα και για την επίσκεψή του στον Λευκό Οίκο επί Μπους. Μια ζωή πραγματικά σαν μυθιστόρημα.
Κάπως έτσι μοιάζει και η ζωή του Παναγιώτη Γιαννάκη, ο οποίος βρέθηκε από τα γήπεδα και τις φτωχογειτονιές της Νίκαιας στην Αμερική, στους Μπόστον Σέλτικς, ως ο πρώτος Έλληνας μπασκετμπολίστας που επιλέχθηκε ποτέ από ομάδα του NBA, για να επιστρέψει στην Ελλάδα εξαιτίας ενός σοβαρού τραυματισμού και να βιώσει ένδοξες στιγμές τόσο με τον Άρη όσο και με την Εθνική Ελλάδος, της οποίας υπήρξε αργότερα προπονητής. Για πρώτη φορά ξεδιπλώνει όλες αυτές τις στιγμές, μιλώντας ακόμα και για την κόντρα του με τον Νίκο Γκάλη, στην αυτοβιογραφία του που προέκυψε ύστερα από μια σειρά συνομιλίες με τον Παντελή Βλαχόπουλο και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα με τον τίτλο Τρωτός Άτρωτος.
Αν υπήρξε, ωστόσο, ένας προπονητής που σφράγισε την καριέρα του Γιαννάκη και τον δυσκόλεψε πολύ, είναι ο Γιάννης Ιωαννίδης, ο περίφημος «ξανθός» που έγραψε ιστορία και έφυγε από τη ζωή στις 4 Οκτώβρη του 2023. Έναν χρόνο μετά, η προσωπική του διαδρομή και η εντυπωσιακή του καριέρα συνοψίζονται σε ένα βιβλίο μέσα από προσωπικές του διηγήσεις στον Δημήτρη Καρύδα και τον Βασίλη Σκουντή που αποδεικνύουν πως πραγματικά ήταν «γεννημένος νικητής», όπως είναι ο τίτλος της βιογραφίας που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ψυχογιός.
Διά βίου αθλητής είναι ο τίτλος που επέλεξε ο αθλητής μακρινών αποστάσεων, βαλκανιονίκης και πανελλήνιος πρωταθλητής στον Μαραθώνιο Δημήτρης Θεοδωρακάκος για τη δική του αυτοβιογραφία (Key Books). O άνθρωπος-πρότυπο για πολλούς αθλητές, που η μορφή του έχει γίνει μέχρι και γκραφίτι, έχει εμπνεύσει με την ανίκητη αντοχή και το μανιάτικο πείσμα του, που τον έχουν κάνει να ξεπεράσει τα ανθρώπινα όρια.
Αν ο Πέτρος Τατσόπουλος έγινε ο μετρ της αυτοβιογραφίας με την Καλοσύνη των ξένων, η συνέχεια της εξιστόρησης του μετέπειτα βίου του είναι άκρως αποκαλυπτική. Ο περιπαικτικός τίτλος Το παιδί του Διαβόλου που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Μεταίχμιο αναφέρεται τόσο στον χαρακτηρισμό που του απέδωσαν οι διάφοροι κήνσορες, κυρίως εκφραστές ακραίων ομάδων που εκμεταλλεύονται τη χριστιανική πίστη, όσο και στη δική του ειρωνική διάθεση που διατρέχει όλο το βιβλίο. Εδώ ο γνωστός συγγραφέας ξεδιπλώνει, εν είδει ενός έργου πολεμικής, την προσωπική του περιπέτεια υγείας του, την κόντρα του με τους εκπροσώπους ακραίων θρησκευτικών ομάδων αλλά και την εμπλοκή του σε διάφορες δημόσιες καταστάσεις.
Ένας άλλος άξιος χειριστής του δημόσιου λόγου, ένας σκηνοθέτης της δημόσιας εικόνας μέσα από μια σειρά περιστατικά που είχαν ως πρωταγωνιστές, εκτός από τον ίδιο, κορυφαία πρόσωπα της τέχνης και της γραφής είναι ο Γιώργος Χρονάς. Ελάχιστοι έχουν όντως ζήσει μια ζωή σαν μυθιστόρημα όπως αυτός και ακόμα πιο λίγοι αξίζει να την καταγράψουν σε βιβλίο· ο ποιητής, συγγραφέας και εκδότης Χρονάς το τόλμησε, περιλαμβάνοντας μια ομήγυρη μυθικών προσώπων σε ένα βιβλίο με τον χαρακτηριστικό τίτλο Το όνομά μου είναι Γιώργος Χρονάς (Οδός Πανός).
Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται φέτος από τον θάνατο του σπουδαίου λαϊκού συνθέτη, μουσικού δασκάλου αλλά και μαέστρου Θόδωρου Δερβενιώτη που δόξασε τη λαϊκή μουσική και έγινε εκφραστής των διαφορετικών εκδοχών της. Έχοντας ζήσει όλη την εξέλιξη από το περιθώριο ως την πρώτη γραμμή, ήταν εκείνος που βρέθηκε από την εξορία, όπου στάλθηκε ως αριστερός, στην Columbia, όπου συνεργάστηκε με τον Χρήστο Κολοκοτρώνη, την Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου, τον Κώστα Βίρβο και τον Στέλιο Καζαντζίδη. Στη βιογραφία που έγραψε ο δευτερότοκος γιος του Σπύρος Δερβενιώτης και κυκλοφορεί από εκδόσεις Τόπος με τον τίτλο Πάρε τα χνάρια που άφησα - Η ζωή και το έργο του Θόδωρου Δερβενιώτη ξεδιπλώνονται όλες οι αναμνήσεις ενός συναρπαστικού βίου, π.χ. εκείνες οι μνημειώδεις συνεργασίες αλλά και η μεταγραφή του από την Columbia στην Odeon. Το τρομερό ντοκουμέντο όχι μόνο ενός συνθέτη αλλά και μιας ολόκληρης εποχής.
Ο φιλόλογος, ερευνητής και συγγραφέας Νίκος Μαθιουδάκης είχε την ιδέα της συγγραφής, μαζί με τον Μάνο Μπονάνο και τη συνδρομή της Αγγελικής Μπόζου στην εικονογράφηση, μιας σειράς βιβλίων για τις εκδόσεις Ίκαρος, τα οποία έχουν ως στόχο να καταστήσουν προσιτή την υψηλή σκέψη των σπουδαίων ποιητών μας στο ευρύ κοινό, από τους εφήβους μέχρι τους ενήλικες. Μετά τα βιβλία για τον Σεφέρη, τον Καβάφη και τη Δημουλά σειρά έχει ο ανατρεπτικός Νίκος Καρούζος και «οι λέξεις, οι σκέψεις και τα χρώματά του», όπως γράφει χαρακτηριστικά το συνοδευτικό σημείωμα της έκδοσης που μπορεί να διαβαστεί ως βιογραφία αλλά και ως περιήγηση στις βασικές πτυχές του έργου του μέσα από εικόνες και επιλεγμένες αποσπάσματά του.
Μια προσωπική διαδρομή μέσα από τη ζωή της μητέρας του αλλά και μια περιήγηση σε μια άλλη Ελλάδα που αλλάζει καταγράφει στη διαφορετική και άκρως ενδιαφέρουσα βιογραφία ο Ήχος της σιωπής της (Εκδόσεις της Εστίας) ο συγγραφέας, ανθρωπολόγος και κριτικός λογοτεχνίας Δημοσθένης Κούρτοβικ. Η ωραία και αινιγματική μορφή της μητέρας και η τρωτή, αλλά κοσμοπολίτικη προσωπικότητα του γιου πρωταγωνιστούν στο βιβλίο, με τον θάνατο εκείνης να του δίνει το έναυσμα για μια περιήγηση σε έναν άλλο εαυτό, στις μεταξύ τους σχέσεις αλλά και σε μια χώρα που θα άλλαζε δραματικά από τη δεκαετία του ’50 κι έπειτα. Πρόκειται, άλλωστε, για ένα σύγχρονο βιβλίο ταυτότητας.
«Δεν έχουμε εαυτό αν δεν μιλήσουμε για όσους μας αγάπησαν», λέει χαρακτηριστικά ο καθηγητής Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών, μεταφραστής και συγγραφέας Βρασίδας Καραλής, σχολιάζοντας, με τον δικό του τρόπο, το ζήτημα της ταυτότητας σε μια πρωτότυπη, βιωματική συλλογή «ιστορημάτων», όπως την αποκαλεί, με τον τίτλο Σφερδούκλια στο κεφάλι (Δώμα). Πρόκειται για αφηγήσεις για όλα όσα έζησε μικρός μαζί με τη γιαγιά του Διονυσία στα Κρέστενα του νομού Ηλείας, τις οποίες προσπαθεί να αναπαραστήσει, δίνοντας έμφαση στις χαμένες εκείνες τελετές της καθημερινότητας που στοιχειοθετούν το είναι μιας άλλης Ελλάδας.
Θεμελιώδη ζητήματα ταυτότητας θίγει και το βιβλίο Επιστολές προς Ευστάθιον που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις της LiFO και το περιεχόμενό του, επιστολές που αντάλλαξε ο Καραλής με τον Στάθη Τσαγκαρουσιάνο, κινείται μεταξύ λιβέλου και ποίησης.
Από την πλούσια σοδειά των βιογραφιών δεν θα μπορούσαν να λείπουν και αυτές με πολιτικό περιεχόμενο. Η βιογραφία του δεύτερου Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας μετά τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο Γ’, από το 1977 έως το 1988, ο οποίος επίσης υπήρξε ο πρώτος υπουργός Εξωτερικών της Κύπρου την πολύ δύσκολη δεκαετία 1960-1970, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη, είκοσι δύο χρόνια μετά τον θάνατό του. Στον πρώτο τόμο του Στη μάχη της Ιστορίας όπως την έζησα - 1932-1959, μέσα από την αφήγηση του Σπύρου Κυπριανού, εξιστορούνται τα γεγονότα από τη γέννηση του πολιτικού μέχρι τις Συμφωνίες Ζυρίχης - Λονδίνου και την ίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Τέλος, τον ερχόμενο μήνα θα κυκλοφορήσει η πολυαναμενόμενη βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ με τον τίτλο Ελευθερία: Απομνημονεύματα 1954-2021 σε περισσότερες από 30 χώρες (Μεταίχμιο).
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
