ΑΝ ΚΑΝΕΙ ΚΑΝΕΙΣ μια βόλτα στα μεγάλα βιβλιοπωλεία της Αθήνας, θα παρατηρήσει ότι τα ράφια του fantasy και του sci-fi έχουν πλέον κατακλυστεί από δημοφιλή romantasy μυθιστορήματα, αλλά και από νέες κυκλοφορίες που γίνονται viral στο εξωτερικό και μεταφράζονται σχεδόν ταυτόχρονα στα ελληνικά. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που μέχρι πριν από λίγα χρόνια δύσκολα συναντούσες στην ελληνική αγορά βιβλίου.
Κι όμως, το romantasy έχει εξελιχθεί σε μία από τις μεγαλύτερες τάσεις της παγκόσμιας εκδοτικής βιομηχανίας. Ενδεικτικά, το 2024, το 25% όλων των βιβλίων της λίστας με τα μπεστ σέλερ hardcover βιβλία των «New York Times» κατατάσσονταν στην κατηγορία του romantasy.
Οι πωλήσεις των σημαντικότερων συγγραφέων του είδους εκτοξεύονται διαρκώς, με καθοριστικό παράγοντα την επιρροή του TikTok, και ιδιαίτερα του BookTok, της διαδικτυακής κοινότητας αναγνωστών που μπορεί να μετατρέψει ένα βιβλίο σε παγκόσμιο μπεστ σέλερ μέσα σε λίγες ημέρες.
Όμως, τι εννοούμε πραγματικά με τον όρο romantasy;
«Τα βιβλία που ανήκουν στο είδος του romantasy ανοίγουν μια μεγάλη πόρτα στη φιλαναγνωσία σε ένα μεγάλο αναγνωστικό κοινό που υπάρχει και στην Ελλάδα, αλλά και στις γενιές που δεν γνώρισαν καθόλου τον αναλογικό κόσμο».
Το romantasy είναι ένα σχετικά νέο λογοτεχνικό είδος που συνδυάζει τη ρομαντική ιστορία με στοιχεία φαντασίας. Η λέξη προέρχεται από τις αγγλικές λέξεις «romance» και «fantasy» και τα τελευταία χρόνια έχει αποκτήσει τεράστια δημοτικότητα, ιδιαίτερα ανάμεσα στους νέους αναγνώστες. Σε αυτά τα βιβλία, η πλοκή βασίζεται τόσο στη σχέση των ηρώων όσο και σε έναν μαγικό ή φανταστικό κόσμο γεμάτο μυστήρια, υπερφυσικά πλάσματα και επικές περιπέτειες. Στο romantasy συναντάμε συχνά βασίλεια με μάγους, νεράιδες, δράκους ή πολεμιστές, ενώ οι πρωταγωνιστές καλούνται να αντιμετωπίσουν κινδύνους και δύσκολες αποφάσεις. Παράλληλα, η ερωτική ένταση και η εξέλιξη της σχέσης των χαρακτήρων αποτελούν βασικό στοιχείο της αφήγησης. Οι αναγνώστες δεν ενδιαφέρονται μόνο για τη μάχη μεταξύ καλού και κακού, αλλά και για το αν οι ήρωες θα καταφέρουν να είναι μαζί. Ένα από τα χαρακτηριστικά που κάνουν το romantasy τόσο αγαπητό είναι η δυνατότητα απόδρασης από την πραγματικότητα. Οι φανταστικοί κόσμοι επιτρέπουν στον αναγνώστη να ταξιδέψει σε μέρη γεμάτα μαγεία και περιπέτεια, ενώ οι έντονες σχέσεις δημιουργούν ταύτιση και αγωνία.
Ο Νίκος Μπακουνάκης, πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Βιβλίου και Πολιτισμού, όταν επισκέφτηκε πέρσι τη Διεθνή Έκθεση της Φρανκφούρτης, βρέθηκε μπροστά σε ένα απρόσμενο θέαμα: «Στο μεγάλο αμφιθέατρο της έκθεσης, ένας από τους μεγαλύτερους χώρους ήταν αφιερωμένος σε όλα αυτά τα βιβλία που απευθύνονται στη γενιά Ζ, και συγκεκριμένα στο romantasy. Ήταν εντυπωσιακό να βλέπεις την τεράστια προσέλευση 20χρονων κυρίως κοριτσιών και τον τρόπο με τον οποίο αγόραζαν βιβλία σε καρότσια σούπερ μάρκετ – μιλάμε για βιβλία 600-800 σελίδων. Τα περισσότερα από αυτά τα παιδιά ήταν μεταμφιεσμένα στους ήρωες των βιβλίων που διάβαζαν, ενώ οι ουρές για υπογραφές από τους συγγραφείς αυτών των βιβλίων ήταν τεράστιες», αναφέρει.
«Στην τελετή απονομής των βραβείων του ΤikTok, δε, που ήταν μια πολύ εντυπωσιακή γιορτή με πυκνότατο ακροατήριο, η υποδοχή των συγγραφέων αυτών των βιβλίων γινόταν με συνθήκες ροκ σταρ. Προφανώς τους ήξεραν όλους – και εκείνοι ήταν επίσης αρκετά νέοι, μεταξύ 30 και 40 χρονών, καθημερινοί άνθρωποι. Για μένα ήταν κάτι πάρα πολύ ενδιαφέρον, γιατί θεωρώ ότι αυτού του είδους τα βιβλία ανοίγουν μια μεγάλη πόρτα στη φιλαναγνωσία, σε ένα μεγάλο αναγνωστικό κοινό που υπάρχει και στην Ελλάδα, αλλά και στις γενιές οι οποίες δεν γνώρισαν καθόλου τον αναλογικό κόσμο. Είναι πολύ σημαντικό ότι αυτή η γενιά που γεννήθηκε και ζει στην ψηφιακή συνθήκη διαβάζει ένα βιβλίο που είναι 600-700 σελίδες με αρχή, μέση και τέλος. Διαφέρει πάρα πολύ από το scrolling, το οποίο έχει μια αποσπασματικότητα. Η ανάγνωση ενός βιβλίου προσφέρει μια συνολικότητα».
— Γιατί το θεωρείτε τόσο ελπιδοφόρο;
Δεν ξέρω αν είναι φαινόμενο της εποχής και αν μπορεί κάτι να αλλάξει στην πορεία, αλλά νομίζω ότι επαναπροσδιορίζει όλες τις προβλέψεις για το τέλος του βιβλίου, επειδή ακριβώς δημιουργεί προϋποθέσεις και αισιοδοξία για την ανάγνωση στον ελεύθερο χρόνο· δεν μιλάμε για την καταναγκαστική ανάγνωση που απαιτεί το σχολείο αλλά για την ανάγνωση ως απόλαυση. Δεν χρειάζεται να κάνει κανείς διακρίσεις ποιοτικού χαρακτήρα, δεν υπάρχουν βιβλία πρώτης ή δεύτερης κατηγορίας, ούτε οι κατηγοριοποιήσεις του παρελθόντος. Θεωρώ ότι όλα τα βιβλία σήμερα μετέχουν σε αυτό που ονομάζουμε μια νέα πραγματικότητα ανάγνωσης, που εκφράζει τη γενιά Ζ περισσότερο. Πρέπει επίσης να επισημάνουμε την εμφάνιση αυτών των βιβλίων: έχουν ειδικά σχεδιασμένα εξώφυλλα, ενώ το σόκορό τους είναι σαν έργο τέχνης. Ξεχωρίζουν ακόμη και όσον αφορά τη σελιδοποίησή τους και την εικονογράφηση. Είναι βιβλία που δεν αποτελούν απλώς ένα ανάγνωσμα αλλά ξαναφέρνουν στην επικαιρότητα αυτό που ονομάζουμε τυπογραφία, με μια άλλη προσέγγιση, πιο παιχνιδιάρικη, πιο καλλιτεχνική. Θα έλεγα ότι είναι κάτι σαν ένα νέο “παλιό”».
*
Στην Ελλάδα, βέβαια, έχει έρθει ήδη αυτή η μόδα, και από αρκετούς εκδοτικούς οίκους κυκλοφορούν βιβλία του είδους. Οι κύριοι είναι ο Ψυχογιός και η Διόπτρα. Πώς ακριβώς αντιμετωπίζουν αυτό το είδος; Είναι απλώς μόδα του TikTok ή κάτι ουσιαστικότερο;
Γιάννης Καπερναράκος
Τμήμα 'Εκδοσης, Διόπτρα
Το romantasy είναι από τα είδη λογοτεχνίας που παρουσιάστηκε δυναμικά στην ελληνική αγορά τα τελευταία χρόνια, κερδίζοντας ολοένα περισσότερο έδαφος. Ο συνδυασμός επικών αναμετρήσεων, σκοτεινών ηθικών διλημμάτων και της βαθιάς αγάπης που υπερνικά κάθε εμπόδιο διεγείρει το ενδιαφέρον των αναγνωστών, ειδικά σε νεότερες ηλικίες. Και ενώ πρόκειται για έναν συνδυασμό που πριν από είκοσι χρόνια θα αντιμετωπιζόταν με καχυποψία, πλέον υπάρχει ένας μεγάλος, ισχυρός πυρήνας αναγνωστών που αναζητούν πρωτότυπες ιστορίες και καλαίσθητες εκδόσεις για να εμπλουτίσουν με αυτές τις βιβλιοθήκες και τα αναγνωστικά ταξίδια τους. Σίγουρα το romantasy έχει σημειώσει αύξηση πωλήσεων στην Ελλάδα, και υπάρχουν και πολλοί/-ές συγγραφείς εντός συνόρων που δοκιμάζουν τις δυνάμεις τους στο είδος.
Όσον αφορά τη σύγκριση με άλλα είδη, η εκδοτική αγορά αλλάζει με ραγδαίους ρυθμούς. Επομένως, τους αριθμούς που ισχύουν σήμερα η επόμενη μέρα μπορεί να τους ανατρέψει. Πάντως, το romantasy έχει αποδείξει ότι διατηρεί τα προνόμιά του χάρη στην προσαρμοστική ευελιξία του, και με χαρά βλέπουμε πως συνεχώς ανανεώνεται, εντάσσοντας στοιχεία και από άλλα είδη λογοτεχνίας, όπως το horror και το dark academia. Ένα τεράστιο θετικό των social media είναι ότι οδήγησαν στον εκδημοκρατισμό πολλών διαδικασιών, καθώς έφεραν σε άμεση επαφή ανθρώπους που διαφορετικά θα δυσκολεύονταν να επικοινωνήσουν ή, γενικότερα, να ακουστούν. Ως εκδοτικός, παρακολουθούμε τις ιδέες και τις ανάγκες που διακινούνται ή εκφράζονται στα social media, και στο BookTok συγκεκριμένα, κι αυτό είναι μια συνειδητή επιλογή να διατηρούμε ανοιχτό το κανάλι επικοινωνίας με τους αναγνώστες μας που χρησιμοποιούν το συγκεκριμένο μέσο.
Ωστόσο, δεν θα προβούμε στην έκδοση ενός τίτλου μόνο και μόνο επειδή κερδίζει σε ψηφιακή δημοτικότητα. Στόχος των εκδόσεών μας είναι η κυκλοφορία τίτλων οι οποίοι εξυπηρετούν τόσο το όραμά μας για καλογραμμένα βιβλία όσο και τη σχέση με το κοινό μας, που μας εμπιστεύεται σταθερά όλες αυτές τις δεκαετίες για τις επιλογές και τη δουλειά μας. Βρισκόμαστε πάντα σε διάλογο με το αναγνωστικό κοινό. Δεχόμαστε προτάσεις, ιδέες και ανατροφοδότηση σε μόνιμη βάση και αυτό μας χαροποιεί. Άλλωστε, ο κόσμος του βιβλίου μεταξύ εκδότη και αναγνώστη (οφείλει να) είναι διαδραστικός, καθώς το βιβλίο δεν παύει να είναι φορέας τέχνης – και η τέχνη απαιτεί πομπό και αποδέκτη.
Επομένως, ακούμε προσεκτικά τις ανάγκες των αναγνωστών μας, πάντα όμως υπό την προϋπόθεση ότι ο εκάστοτε τίτλος ταιριάζει στον κατάλογό μας ή μας κεντρίζει το ενδιαφέρον ώστε να ανοίξουμε νέες εκδοτικές διαδρομές. Βέβαια, έχουμε προβεί και σε έκδοση λιγότερο δημοφιλών τίτλων, ακριβώς επειδή πιστέψαμε σε αυτούς και θεωρήσαμε ότι ήταν μια καινοτόμα πρόταση που έπρεπε να υπάρξει στην ελληνική αγορά. Μπορεί ένα βιβλίο να κυκλοφόρησε στο εξωτερικό, για κάποιο διάστημα να μην κέντρισε το ενδιαφέρον, ωστόσο κάποιος να το αναφέρει, κάτι να συμβεί και ξαφνικά να προκαλέσει αίσθηση και να φτάσει και στους Έλληνες εκδότες. Εκεί προφανώς θα υπάρξει αρκετό διάστημα μέχρι την έκδοση του τίτλου. Αν αναφερόμαστε όμως σε μια δημοφιλή σειρά romantasy, ή σε έναν διάσημο συγγραφέα που το κοινό τον αναζητά, πάλι θα κριθεί κατά περίπτωση, καθώς έχουν υπάρξει περιπτώσεις στις οποίες η ελληνική έκδοση κυκλοφόρησε ταυτόχρονα με την ξένη (όπως συνέβη στην περίπτωση της «Θύελλας Όνυξ» της Ρεμπέκα Γιάρος) ή πέρασε διάστημα λίγων μηνών μέχρι να βγει.
Όμως, σεβόμενοι πάντοτε τους συνεργάτες μας, λαμβάνουμε υπόψη τον χρόνο των μεταφραστών, των επιμελητών και των τυπογράφων, κανονίζοντας αντίστοιχα τις διαδικασίες έκδοσης του βιβλίου, ώστε να φτάνει στα χέρια των αναγνωστών με υψηλές προδιαγραφές το συντομότερο δυνατό. Αυτήν τη στιγμή τεράστια επιτυχία, τόσο εντός όσο και εκτός συνόρων, γνωρίζει η σειρά «Empyrean» της Ρεμπέκα Γιάρος. Το πρώτο βιβλίο της σειράς, η «Τέταρτη Πτέρυγα», καθήλωσε εκατομμύρια αναγνώστες ανά τον κόσμο, ενώ τα δύο επόμενα βιβλία γνώρισαν αντίστοιχη, αν όχι μεγαλύτερη, αποδοχή. Στην Ελλάδα ειδικά, το βιβλίο ανατυπώθηκε τόσες φορές ώστε προχωρήσαμε σε μια πολυτελή, deluxe έκδοση, κι αυτό συνέβη και για το δεύτερο βιβλίο, τη «Σιδερένια Φλόγα». Η αγάπη χιλιάδων Ελλήνων και Ελληνίδων αναγνωστών/-ριών μάς χαροποίησε και μας έδωσε δύναμη ώστε να συνεχίσουμε. Κάπως έτσι συνέβη και με τη «Γλώσσα των Δράκων» της Σ.Φ. Γουίλιαμσον, ένα πρωτότυπο βιβλίο που συνδυάζει στοιχεία romantasy, πολιτικού και δυστοπικού μυθιστορήματος, και γνώρισε τεράστια αποδοχή από τις πρώτες μέρες κυκλοφορίας του.
Το κοινό του romantasy, θα λέγαμε, είναι από τα πιστότερα που υπάρχει. Το romantasy, από την πλευρά του, απευθύνεται στους αναγνώστες σε πολλά επίπεδα με εύληπτο τρόπο, διατηρώντας πάντοτε την αγωνία στα ύψη. Η αλήθεια είναι πως στις αρχές αντιμετωπίστηκε από πολλούς με δυσπιστία. Το ερωτικό στοιχείο καθώς και η σύγκριση με τα κλασικά βιβλία του είδους, όπως ο «Άρχοντας των Δαχτυλιδιών», οδήγησε πολλούς στην υπόθεση ότι πρόκειται για ένα βραχύβιο είδος λογοτεχνίας, που σύντομα θα ξεχνιόταν. Απ’ ό,τι αποδεικνύει περίτρανα η πραγματικότητα, ο έρωτας και οι δράκοι δεν πεθαίνουν ποτέ. Ακόμα και στις διεθνείς εκθέσεις βιβλίου, το romantasy αναλαμβάνει πρωταγωνιστικό ρόλο, πλάι σε άλλα, κλασικά είδη λογοτεχνίας. Δεν ήρθε απλώς για να μείνει αλλά ήρθε και έμεινε, και θα μείνει κι άλλο».
Ναταλία Κόκκορη
Εκδοτικό Τμήμα, Ψυχογιός
Το BookTok επηρεάζει πλέον όλους τους εκδότες παγκοσμίως που εκδίδουν τίτλους για «νέους» (young adult) και «νέους ενήλικες» (new adult). Όταν ένα βιβλίο βρεθεί οργανικά στο feed μας, είναι ένα σημάδι για κάτι που μπορεί να έχει ενδιαφέρον και αξίζει να αξιολογηθεί για πιθανή έκδοση. Για εμάς, ωστόσο, το ΒookΤok δεν είναι τόσο μια πλατφόρμα τυφλών επιλογών όσο ένα εργαλείο scouting. Κάθε βιβλίο που εντοπίζουμε εκεί περνάει –όπως όλα τα βιβλία που εκδίδουμε– από μια σειρά ελέγχων και σταδίων προτού αποφασίσουμε να το εκδώσουμε. Το βασικότερο κριτήριο με το οποίο επιλέγουμε τους τίτλους είναι να έχουν μια καλή ιστορία, έναν κόσμο ο οποίος θα σε παρασύρει μακριά από την πραγματικότητα και μια πλοκή που θα σε κάνει να ξενυχτήσεις.
Το κοινό συμβάλλει πολύ στις επιλογές που κάνουμε, αλλά έμμεσα. Κινούμαστε σε επίπεδο υποβολών, πολλούς μήνες πριν από την έκδοση τίτλων στο εξωτερικό, οπότε τις περισσότερες φορές προλαβαίνουμε τους αναγνώστες και τις αναγνώστριές μας. Έτσι, φροντίζουμε να έχουμε στον νου μας το κοινό, με τον ίδιο τρόπο που έχεις έναν φίλο όταν θέλεις να του κάνεις δώρο ένα βιβλίο και στέκεσαι μπροστά στο ράφι του βιβλιοπωλείου. Φυσικά, στην περίπτωση που οι αναγνώστες μάς στείλουν μια πρόταση που δεν έχει αξιολογηθεί, την εξετάζουμε πάντα για να δούμε κατά πόσο ταιριάζει στα εκδοτικά μας ενδιαφέροντα.
Χωρίς να προσμετρήσουμε τη χρονοβόρα διαδικασία των προσφορών και της γραφειοκρατίας που ακολουθεί το κλείσιμο της συμφωνίας, μπορεί να χρειαστούν έως και δώδεκα μήνες από την έκδοση του ξένου τίτλου. Αυτό εξαρτάται όχι μόνο από τον όγκο και τη δυσκολία του κειμένου, αλλά κυρίως από τον ξένο εκδότη. Υπάρχουν φορές που με τη βοήθεια των συνεργατών μας μπορούμε να προγραμματίσουμε μια ταυτόχρονη έκδοση, καθώς παραδίδεται εγκαίρως το τελικό κείμενο προς μετάφραση. Άλλες φορές το κείμενο δεν φτάνει στα χέρια μας παρά μέρες προτού κυκλοφορήσει στην ξένη αγορά ή ακόμα και ύστερα από την ξένη έκδοση.
Τότε όλα εξαρτώνται από την υπερπροσπάθεια των μεταφραστών και των επιμελητών. Βλέπουμε νεαρότερο κοινό που ανακαλύπτει την ανάγνωση στην εφηβεία (15-16 ετών) χάρη στο ΒookΤok, αλλά και μεγαλύτερους αναγνώστες και αναγνώστριες (35-40) που επιστρέφουν στο διάβασμα μέσω του genre.
Τους/τις βλέπουμε να φτιάχνουν playlist στο Spotify για τα βιβλία ή τους χαρακτήρες, κολάζ στο Pinterest με τα χαρακτηριστικά ενός βιβλίου και προτάσεις με βάση δημοφιλείς σειρές και ταινίες που έχουν αντίστοιχα vibes. Το crossover με το gaming είναι ίσως άγουρο στην Ελλάδα, αλλά ακόμη κι εκεί υπάρχει ένα niche κοινό με τις δικές του υποκατηγορίες.
Τόσο τα αισθηματικά μυθιστορήματα όσο και η λογοτεχνία του φανταστικού έχουν αποδειχθεί αειθαλή στο πέρασμα του χρόνου. Γιατί όχι και ο συνδυασμός τους; Με βάση την ιστορία της λογοτεχνίας, προπομπός του είδους θα μπορούσε να θεωρηθεί το ιπποτικό μυθιστόρημα. Οπότε, ίσως ήδη μετράμε κάποιους αιώνες στο trend, που έχει αλλάξει όνομα κι έχει ακολουθήσει τη ροή της ιστορίας, παραμένοντας ίδιο στον πυρήνα του: ένας συνδυασμός μαγικών στοιχείων και συναρπαστικών love stories. Ο χρόνος θα δείξει. Μάλλον η βιβλιοπαραγωγή romantasy θα αλλάξει (ίσως ατονήσουν κάποια tropes, ίσως αλλά πάρουν τη θέση τους) και ίσως να μειωθεί ο όγκος. Αλλά οι δυνατοί τίτλοι θα μείνουν, μαζί με ένα πιστό κοινό αναγνωστών».
Οι συγγραφείς που πρέπει να γνωρίζει κανείς
Αρκετοί συγγραφείς του είδους έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά και τα βιβλία τους κυκλοφορούν πλέον ευρέως στα ελληνικά βιβλιοπωλεία. Μερικοί από τους πιο γνωστούς είναι οι εξής:
Σάρα Τζ. Μάας: Από τις πιο δημοφιλείς συγγραφείς του είδους. Στα ελληνικά κυκλοφορούν οι σειρές της «Aγκάθια και Τριαντάφυλλα» και «Ο γυάλινος θρόνος».
Ρεμπέκα Γιάρος: Έγινε παγκόσμιο φαινόμενο με το βιβλίο «Τέταρτη Πτέρυγα» της σειράς «Empyrean», που κυκλοφορεί μεταφρασμένο στα ελληνικά.
Τζένιφερ Λ. Άρμεντραουτ: Γνωστή για τη σειρά «Από αίμα και στάχτη», που συνδυάζει έντονα φαντασία και ρομαντισμό.
Χόλι Μπλακ: Η σειρά «Η γενιά του ανέμου» («Ο σκληρόκαρδος πρίγκιπας» κ.ά.) έχει μεγάλη επιτυχία και στην Ελλάδα.
Λι Μπαρντούγκο: Αν και κινείται περισσότερο στο fantasy, πολλά έργα της έχουν έντονα romantasy στοιχεία. Στα ελληνικά κυκλοφορούν βιβλία από το σύμπαν «Grishaverse».
Στέφανι Γκάρμπερ: Η σειρά «Κάραβαλ» και τα πιο πρόσφατα έργα της έχουν αποκτήσει μεγάλο κοινό.
Tάχερε Μάφι: Έχει μεταφραστεί κυρίως με τη σειρά «Shatter Me», που συνδυάζει δυστοπία, φαντασία και ρομαντισμό.
Κασάντρα Κλερ: Τα βιβλία της, ιδίως της σειράς «Tα χρονικά του Καστελάν», είναι ιδιαίτερα δημοφιλή στο νεανικό κοινό.
ΒΡΕΙΤΕ ΤΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΑ ΣΤΟ LiFO shop
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
