Πωλ Βεν: ο μεγαλύτερος ιστορικός της Ρώμης εξομολογείται

Πωλ Βεν: ο μεγαλύτερος ιστορικός της Ρώμης εξομολογείται Facebook Twitter
Εκτός από ένα ανεξάντλητο ταξίδι στη «λογιοσύνη», όπως την αποκαλεί ο ίδιος, η οδύσσεια του 88χρονου σήμερα Πωλ Βεν, που διασχίζει σχεδόν ολόκληρο τον 20ό αιώνα και τις αρχές του 21ου, συνιστά ένα τολμηρό άνοιγμα σε οτιδήποτε λόγιο και γοητευτικό κρύβει μια ανιδιοτελή, όπως θα έλεγε και ο Καντ, εμμονή με την ομορφιά.
0

Τυπικά, η αυτοβιογραφία του Πωλ Βεν «Και στην αιωνιότητα δεν θα πλήττω» που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις της Εστίας σε μετάφραση Γιώργου Καράμπελα είναι η εξιστόρηση του πιο φημισμένου ίσως ιστορικού της Ρώμης και γνωστού αρχαιολόγου, ο οποίος άλλαξε τα δεδομένα στη γαλλική πανεπιστημιακή κοινότητα και στην επιστήμη του εν γένει. Ουσιαστικά, όμως, πρόκειται για το ειλικρινές, σε σημείο που να μοιάζει με μανιφέστο, παραδειγματικό αφήγημα ενός ανθρώπου που προσπάθησε να σπάσει τα καλούπια της θέσης ή της καταγωγής του και να αποδείξει πως η ζωή, όπως και οι επιστήμες, δεν πρέπει ποτέ να χρωματίζεται από προκαταλήψεις.

Γεννημένος σε μια επαρχιακή πόλη της Προβηγκίας, παιδί μιας εύπορης οικογένειας εμπόρων και υποστηρικτών των Γερμανών την περίοδο της γαλλικής κατοχής, από αντίδραση απέκτησε, κατά τα φοιτητικά του χρόνια, την κάρτα μέλους του Κομμουνιστικού Κόμματος, χωρίς όμως να τον εκφράσει ποτέ ιδεολογικά η Αριστερά, ενώ παραδέχεται, κατά το παράδειγμα του στενού του φίλου Μισέλ Φουκό, πως είχε πάντα μια ροπή προς τον σκεπτικισμό. Αντί για άρνηση, όμως, η αμφισβήτηση αυτή περισσότερο είχε να κάνει με την αντίσταση σε οτιδήποτε παραδεδομένο και φανερό, γεγονός που τον έκανε να αποκρυπτογραφεί διαρκώς, από τις ρωμαϊκές πινακίδες, με τις οποίες είχε μανία από μικρός, μέχρι συλλογικές συμπεριφορές και αντιδράσεις.

Ο ίδιος λέει, καίτοι άθεος, ότι είχε μια τέτοιου είδους μεταφυσική εμπειρία κατά τη διάρκεια μιας ερωτικής πράξης και κατά τη συγγραφή ενός κειμένου, καταλήγοντας να τη θεωρεί συνώνυμη του μεταφυσικού τρόπου με τον οποίο εξερευνούσε κινήσεις, συμπεριφορές, ακόμα και αρχιτεκτονήματα.

Ήταν, άλλωστε, αυτός που κατέληξε στην εννοιολογική αποκρυπτογράφηση των καθημερινών συνηθειών, για την ακρίβεια των έξεων ‒είναι γνωστή η μελέτη του για τον «ευεργετισμό» των Ρωμαίων, την οποία αναλύει στο βιβλίο‒, και, ξεπερνώντας ακόμα και τη Σχολή των Ανάλ, όσον αφορά τη σύνδεση πολιτιστικών δεδομένων και ιστορικών αναγκών, συγκρότησε την εισήγησή του για τον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό μέσα από τη μελέτη των καθημερινών πρακτικών που ήταν κοινοί από την αρχαιότητα έως τους δύο τελευταίους προχριστιανικούς αιώνες. Ο ίδιος παραδέχεται ότι από την ανάγκη του να μην υπακούει σε καμία σχολή και κανένα ιδεολογικό ρεύμα, αλλά και να μην έχει κανέναν δάσκαλο, υπήρξε πραγματικά αγνώμων απέναντι στον Ρεϊμόν Αρόν, ο οποίος τον ανέδειξε σε επιστήμονα και τον βοήθησε να αποκτήσει θέση στο Κολέγιο της Γαλλίας το 1975. Ίσως ήταν κι αυτός ένας τρόπος χάραξης του προσωπικού βίου ως μορφή διαρκούς αμφισβήτησης σε μια εποχή χρωματισμένη από ιδέες και υποταγμένη στη βία, την ασχήμια και τον πόλεμο.

Εκτός, όμως, από ένα ανεξάντλητο ταξίδι στη «λογιοσύνη», όπως την αποκαλεί ο ίδιος, η οδύσσεια του 88χρονου σήμερα Πολ Βεν, που διασχίζει σχεδόν ολόκληρο τον 20ό αιώνα και τις αρχές του 21ου, συνιστά ένα τολμηρό άνοιγμα σε οτιδήποτε λόγιο και γοητευτικό κρύβει μια ανιδιοτελή, όπως θα έλεγε και ο Καντ, εμμονή με την ομορφιά. Έτσι, σε κάθε βήμα και σε κάθε περιγραφή του αναδύεται το συμβολικό σύστοιχο ενός μύθου που έρχεται να επιβεβαιώσει με αλληγορικό τρόπο τη σκέψη του. Μιλώντας, π.χ., για τους ομοφυλόφιλους, ως επί το πλείστον, φίλους του, παραπέμπει στον μύθο του Δία με τον Γανυμήδη ή αναδεικνύεται κάποιος στίχος που δείχνει πως στην αλήθεια αντιπαρατίθενται πάντα το μυστικό και η έκσταση.

Ο ίδιος λέει, καίτοι άθεος, ότι είχε μια τέτοιου είδους μεταφυσική εμπειρία κατά τη διάρκεια μιας ερωτικής πράξης και κατά τη συγγραφή ενός κειμένου, καταλήγοντας να τη θεωρεί συνώνυμη του μεταφυσικού τρόπου με τον οποίο εξερευνούσε κινήσεις, συμπεριφορές, ακόμα και αρχιτεκτονήματα. Στα μάτια του η λατρεμένη του Σάντα Μαρία Ματζόρε στο Εσκουιλίνο αποκτά θεία χαρακτηριστικά με τους λεπτούς, φίνους ιωνικούς κίονές της και τη «χωρίς περιστροφές απλότητα» και γίνεται ερωτικό πρόσωπο, ενώ αποκαλυπτικά του υπερβατικού στοιχείου είναι ακόμα και τα χρώματα. Π.χ. το απέραντο γαλάζιο που αντίκρισε στις ακτές της Νάπολης είναι το ίδιο με το «λαμπερό γαλάζιο ενός παλατιού στην πομπή του Θριάμβου της Φλώρας», ένα γαλάζιο που, σύμφωνα με τα δικά του λόγια, είχε να το δει «απ' την κηδεία του Πολ Ελιάρ στο Παρίσι, τέσσερα χρόνια νωρίτερα, όπου, χαμένος μέσα στον κόσμο, διέκρινα κάπου από μακριά, στην κεφαλή της πομπής, την Ντομινίκ Ελιάρ να στηρίζεται στον Αραγκόν και δίπλα τους τον Πικάσο, τυλιγμένο σε μια εσάρπα, της οποίας το συναρπαστικό μπλε τραβούσε ακατανίκητα τα βλέμματα καταμεσής όλης εκείνης της βυθισμένης στο πένθος πολυκοσμίας».

Ακόμα και οι στίχοι που ανιχνεύει με πάθος στην ποίηση του αγαπημένου του Ρενέ Σαρ, τον οποίο γνωρίζει τελικά από κοντά χωρίς να τον απομυθοποιήσει, δείχνουν να αποκτούν τη δύναμη που έχει το κίτρινο των χρυσανθέμων του Βαν Γκογκ ή η κίνηση στα φρούτα του συντοπίτη του Σεζάν. Σχεδόν κάθε περιστατικό της ζωής του θα μπορούσε να είναι κομμάτι ενός αρμονικού πίνακα ή ένα απόσπασμα από ένα συγκλονιστικό μελόδραμα και δεν είναι τυχαίο πως, παραπέμποντας στις στιγμές του θανάτου της αυτοκτονικής δεύτερης γυναίκας του, Εστέλ, ή άλλων δραματικών στιγμών, εγκαλεί, όπως και ο Σαίξπηρ, «τα πεθαμένα χρόνια/ Στο βουβό δικαστήριο των συλλεγμένων ονείρων». Άλλωστε, αποκαλεί και την ίδια σαιξπηρική, όπως και κάθε στιγμή της ζωής του, ανάμεσα σε μυθικά πρόσωπα και εκρηκτικές καταστάσεις ‒Β' Παγκόσμιος, Μάης '68 κ.λπ.‒ που τον μετέτρεψαν, αν όχι σε έναν εκκεντρικό που συνήθιζε να κρέμεται με το ένα χέρι από ύψος τριών μέτρων μπροστά στα μάτια των έντρομων μαθητών του, σίγουρα σε έναν θυελλώδη ερευνητή των ανθρωπίνων πράξεων.

Κάτι που συνειδητοποιούσε απόλυτα, όταν δημοσίευε ένα από τα πιο αξιομνημόνευτα και ρηξικέλευθα κείμενά του, το «Πώς γράφουμε την Ιστορία - Δοκίμιο Επιστημολογίας», επιμένοντας, ακόμα και στην αυτοβιογραφία του, πως αυτό που πρωταγωνιστεί στην Ιστορία δεν είναι η αναγκαιότητα αλλά το απρόβλεπτο των αντιδράσεων των ανθρώπων: «Αυτό σήμαινε πως δεν υπήρχαν νόμοι της Ιστορίας, ό,τι κι αν ισχυρίζονται απατηλά οι ανθρωπιστικές "επιστήμες": στη γη των ανθρώπων δεν υπάρχουν παρά μόνο περίπλοκες "ίντριγκες", σαν εκείνες των κωμωδιών και των τραγωδιών, όπου αναμειγνύονται υλικές συνθήκες, ανθρώπινοι ρόλοι και μια δόση τύχης».

Αυτό ήταν για εκείνον το γοητευτικό στοιχείο της ανθρώπινης Ιστορίας που έδινε τη δυνατότητα στον καθένα, ξεφεύγοντας από τους ντετερμινιστικούς παράγοντες, να αναχθεί, όπως ο Οιδίποδας ή οι αγαπημένοι του Ρωμαίοι μονομάχοι, σε ουσιαστικό ήρωα. Σάμπως, τελικά, όταν περιγράφει τον Ρενέ Σαρ, δίνοντάς του τα χαρακτηριστικά του ρομαντικού μισανθρώπου, να προσπαθεί να ορίσει ή να ξεπεράσει τον ίδιο του τον εαυτό ‒ και ο ίδιος λέει ότι το έκανε, ξεπερνώντας ακόμα και την ασχήμια του: «Το πιο διασκεδαστικό ήταν πως αυτή η αρκούδα έκρυβε μέσα της ένα αηδόνι. Πέρα από την αγάπη του για τη φύση, το μόνο που ονειρευόταν ήταν αρμονία, γλύκα, χάρη, βακχικές σκηνές του Πουσέν, μουσικές του Μότσαρτ. Στο τηλέφωνο, άρχιζε ξαφνικά να μιλά σαν σε όνειρο και, ξεχνώντας τον συνομιλητή του, να λέει πράγματα ωραία κι ασύλληπτα σ' αυτή την ερμητική γλώσσα που μόνο εκείνος μιλούσε». Ή, όπως θα έλεγε ο ίδιος για τον εαυτό του, παραπέμποντας στον Άγιο Ιωάννη του Σταυρού: «Ξέρω καλά, εγώ, την πηγή που κυλάει και τρέχει/ Παρά τη νύχτα...». Και αυτή η πηγή εξακολουθεί να δροσίζει τους αποδέκτες των επιστημονικών του ανακαλύψεων και της όμορφης γλώσσας του ‒βλέπε το πρόσφατο βιβλίο του για την Παλμύρα‒ έως σήμερα.


Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO

 

Βιβλίο
0

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Πού οφείλεται η διαχρονική ισχύς του «Μικρού Πρίγκιπα»;

Βιβλία και Συγγραφείς / Πού οφείλεται η διαχρονική ισχύς του «Μικρού Πρίγκιπα»;

Ο Νίκος Μπακουνάκης συζητάει με την παιδαγωγό, συγγραφέα και κριτικό βιβλίων για παιδιά Μαρίζα Ντεκάστρο για το φιλοσοφικό παραμύθι του Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ που κλείνει φέτος τα 80 του χρόνια.
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ
Η Πάμελα Άντερσον εξορκίζει με το βιβλίο της τα φαντάσματα και τα στερεότυπα του χθες

Βιβλίο / Η Πάμελα Άντερσον εξορκίζει με το βιβλίο της τα φαντάσματα και τα στερεότυπα του χθες

Στην αυτοβιογραφία της που έχει τίτλο “Love, Pamela”, η 55χρονη σταρ προσκαλεί το κοινό να κάνει τώρα αυτό που ίσως του ήταν δύσκολο να κάνει στα ‘90s: να χαρεί και να γελάσει μαζί της, όχι εις βάρος της.
THE LIFO TEAM
Ο Άντονι Μάρα και το La, La, Land της πολιτικής προπαγάνδας

Βιβλίο / Ο Άντονι Μάρα και το Χόλιγουντ της πολιτικής προπαγάνδας

Με το νέο του επικό μυθιστόρημα «H Mercury παρουσιάζει» ο Άντονι Μάρα ρίχνει φως στους μηχανισμούς προπαγάνδας που αναπτύχθηκαν στο Χόλιγουντ, στον ρατσισμό και στα κυρίαρχα ζητήματα ταυτότητας.
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ
Χρύσα Μαλτέζου: «Οι Έλληνες έχουμε φιλότιμο, αλλά μας ελκύει αφάνταστα το ραχάτι»

Αρχαιολογία & Ιστορία / Χρύσα Μαλτέζου: «Για τον Θεό, δεν ρέει το αίμα του Περικλή στις φλέβες μας»

Η σημαντική Ελληνίδα ιστορικός και πρώην διευθύντρια του Ελληνικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών Βενετίας αφηγείται την ζωή της με αφετηρία την Αλεξάνδρεια μιας άλλης εποχής.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Τι μου έμαθε για τον σεξισμό και την αρρενωπότητα η ραπ

Μουσική / Τι μου έμαθε για τον σεξισμό και την αρρενωπότητα η ραπ

Η έρευνα του Κώστα Σαββόπουλου για τη ραπ, το πιο παρεξηγημένο (και άγνωστο για τον πολύ κόσμο) μουσικό είδος σε παγκόσμιο και ελληνικό επίπεδο, κυκλοφορεί σε ένα βιβλίο που βάζει στη θέση τους πολλά πράγματα.
M. HULOT
Όιγκεν Ρούγκε «Τις μέρες που λιγόστευε το φως»

Το πίσω ράφι / Όιγκεν Ρούγκε: Αποχρώσεις ζωής στην πρώην Ανατολική Γερμανία

Στο πολυδιαβασμένο μυθιστόρημά του «Τις μέρες που λιγόστευε το φως», ο Γερμανός συγγραφέας αφηγείται την ιστορία μιας υποδειγματικής σοσιαλιστικής οικογένειας - της δικής του οικογένειας.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
ΤΡΙΤΗ 31/01-Ο ρόλος των Ελλήνων στη διαμόρφωση της Αιγύπτου

Βιβλία και Συγγραφείς / Ο ρόλος των Ελλήνων στη διαμόρφωση της Αιγύπτου

Ο Νίκος Μπακουνάκης συζητάει με τον ιστορικό Αλέξη Κιτροέφ για τους Αιγυπτιώτες Έλληνες, τη μεγάλη παροικία της Αιγύπτου που επηρέασε τη διαμόρφωση της σύγχρονης χώρας του Νείλου, με αφορμή το βιβλίο του «Οι Έλληνες και η διαμόρφωση της Νεότερης Αιγύπτου».
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ
Ρόντρικ Μπίτον: «Η ιστορική συνέχεια του ελληνισμού δεν εδράζεται στην κοινή καταγωγή αλλά στη γλώσσα»

Βιβλίο / Ρόντρικ Μπίτον: «Η ιστορική συνέχεια του ελληνισμού δεν εδράζεται στην κοινή καταγωγή αλλά στη γλώσσα»

Μια συνομιλία με ιστορικές, γλωσσολογικές, πολιτιστικές όσο και πολιτικές προεκτάσεις με τον γνωστό Σκωτσέζο ακαδημαϊκό και ελληνιστή με αφορμή την κυκλοφορία του τελευταίου του πονήματος «Έλληνες - Μια παγκόσμια ιστορία» και στα ελληνικά.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Δέκα πρόσφατες σημαντικές εκδόσεις για το Ολοκαύτωμα

Βιβλίο / Δέκα πρόσφατες σημαντικές εκδόσεις για το Ολοκαύτωμα

Μια επιλογή από τις πρόσφατες εκδόσεις, συγκεκριμένα των τριών τελευταίων ετών, που διαχειρίζονται την τραυματική μνήμη της Σοά, από μυθιστορήματα έως δοκίμια και εφηβικά αναγνώσματα με αφορμή την Ημέρα Μνήμης των Θυμάτων του Ολοκαυτώματος.
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ
Χανίφ Κιουρέισι «Κάτι έχω να σας πω»

Το πίσω ράφι / «Κάτι έχω να σας πω»: Oι πολλές ταυτότητες του Χανίφ Κιουρέισι

Περιπλανώμενος ανάμεσα στο Λονδίνο της νιότης του και στο Λονδίνο της εποχής του Τόνι Μπλερ, ο Βρετανός συγγραφέας ανακεφαλαιώνει προσφιλή του θέματα όπως η φυλετική ταυτότητα και τα όρια της σεξουαλικής ελευθερίας.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
Πώς η αρχαιολογία συνδέεται με την αποικιοκρατία και τον ρατσισμό και τι είναι η αρχαιογενετική;

Βιβλία και Συγγραφείς / Πώς η αρχαιολογία συνδέεται με την αποικιοκρατία και τον ρατσισμό;

Ο Νίκος Μπακουνάκης συζητάει με τον Γιάννη Χαμηλάκη, καθηγητή Αρχαιολογίας και Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Brown των ΗΠΑ, για το βιβλίο «Αρχαιολογία, έθνος και φυλή», που συνυπογράφει με τον Ράφαελ Γκρίνμπεργκ, καθηγητή Αρχαιολογίας στο πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ.
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

THE GOOD LIFO ΔΗΜΟΦΙΛΗ