— Καταρχάς, να σας δώσω συγχαρητήρια για το πολύτιμο έργο σας και να σας ρωτήσω πώς ασχοληθήκατε με τη μετάφραση; Ποια ήταν τα πρώτα σας βήματα;
Σας ευχαριστώ πολύ για τα καλά σας λόγια. Η αραβική γλώσσα μπήκε στη ζωή μου το 2000. Ήταν επιλογή μου, η τρίτη γλώσσα που μάθαινα, ο κόσμος της Ανατολής φάνταζε γοητευτικός στα μάτια μου. Αργότερα, ο Ανταίος Χρυσοστομίδης με έριξε στον μεταφραστικό στίβο και αυτό του το οφείλω.
Όπως έλεγε ο Ronald Broadhurst, σπουδαίος Άγγλος συγγραφέας και μεταφραστής: «Όσο για τους Άραβες, οι οποίοι μου πρόσφεραν μερικές από τις πιο μεγάλες απολαύσεις της ζωής μου, το μόνο που ελπίζω είναι ότι βοήθησα κι εγώ να ξεσκεπαστεί ένα μέρος της μακραίωνης και υπέροχης ιστορίας τους». Αυτό είναι το μότο μου.
— Έχετε μεταφράσει πραγματικά εξαιρετικά μυθιστορήματα, όπως οι «Κόρες της Σελήνης» της Τζόχα Αλχάρθι, η «Πύλη του Ήλιου» του Ελιάς Χούρι, το «Καντήλι της Ουμ Χασίμ» του Γιάκα Χάκι, για να αναφέρω απλώς μερικά. Για ποιο είστε πραγματικά περήφανη;
Είμαι περήφανη για πολλά. Για το ιστορικό βιβλίο «Σαλαντίν: ένας χαρισματικός ηγέτης» του Ιμπν Σαντάντ το θεώρησα έργο ζωής, όπως επίσης την «Πύλη του Ήλιου» του Ελιάς Χούρι που αναφέρατε. Όμως και για άλλα, π.χ. το αριστούργημα του Γκαμάλ αλ Γιτάνι «Μπαρακάτ, ο δίκαιος», που, όταν μου το έδωσε ο Ανταίος Χρυσοστομίδης, το 2008, τα χέρια μου έτρεμαν. Για το πιο σύγχρονο αριστούργημα του Ραμπίε Τζάμπιρ, που βραβεύτηκε με το αραβικό Μπούκερ, με τίτλο «Οι Δρούζοι του Βελιγραδίου», και βέβαια για το «Η ροδιά μονάχα ξέρει» του Ιρακινού Σινάν Αντούν, που το μετέφρασα με μεγάλη συναισθηματική φόρτιση και μου άνοιξε ένα κεφάλαιο για το Ιράκ, που αγάπησα.
Επιθυμώ να συνεχίσω να μεταφράζω ιρακινή λογοτεχνία. Επίσης, ξεχωρίζω τον Λίβυο Τουαρέγκ, τον σπουδαίο Ιμπραχίμ αλ Κούνι, τον φιλόσοφο της ερήμου με τις τρομερές περιγραφές που περνάνε όλες μπροστά απ’ τα μάτια σου και νομίζεις ότι είσαι εκεί, στην έρημο, και κοιμάσαι κάτω απ’ τ’ αστέρια. Από τις εκδόσεις Καστανιώτη, μάλιστα, θα κυκλοφορήσει το δεύτερο βιβλίο του με τίτλο «Το αίμα της πέτρας», του οποίου έχω τη μετάφραση έχω ολοκληρώσει.
Το παράπονό μου είναι ότι ενώ στις δυτικές αγορές η αραβική λογοτεχνία έχει καταλάβει τη θέση που της αξίζει, στην Ελλάδα είναι ακόμα μακριά απ’ αυτό. Βέβαια, τα τελευταία χρόνια, που οι μεταφράσεις αυξάνονται, οι αναγνώστες ανταποκρίνονται και ανακαλύπτουν έναν άλλον κόσμο.
— Χαίρομαι πολύ, ειδικά για το «Αίμα της Πέτρας», και θέλω να σας εξομολογηθώ ότι πολλές φορές, σε περιόδους σαν κι αυτή που περνάμε τώρα, η παρηγοριά μου είναι βιβλία όπως «Η Πύλη του Ήλιου» του Ελιάς Χούρι σε δική σας, εξαίσια μετάφραση, που, παρότι μιλάει για τραγικά ιστορικά και πολιτικά γεγονότα, μεταφέρει μια ελπίδα. Το σκέφτεστε κι εσείς;
Η δική μου παρηγοριά είναι δύο βιβλία: το μεγάλο παλαιστινιακό μυθιστόρημα «Η Πύλη του Ήλιου», γιατί, όπως ο συγγραφέας έχει πει, «Η Νάκμπα συνεχίζεται», η μεγάλη συμφορά των Παλαιστινίων δεν έχει τελειώσει, το εθνικό τους τραύμα είναι εδώ. Τα λάθη και η συνειδητοποίηση υπάρχουν. Η ελπίδα επίσης. Και το «Η ροδιά μονάχα ξέρει». Όταν το πρωτοδιάβασα συγκλονίστηκα, καθώς η υπόθεση είναι η ζωή ενός νεαρού Ιρακινού· αναγκάζεται να συνεχίσει τη δουλειά του πατέρα του, που πλένει νεκρούς και τους προετοιμάζει για την ταφή – πράγματα που μας φέρνουν στο μυαλό τα τελευταία πικρά γεγονότα. Ο Τζαουάντ, άσχετα με την έκβαση της ζωής του, είχε όνειρα, ελπίδες. Είχα μεγάλη αγωνία αν θα φανεί σκληρό στους αναγνώστες. Με έκπληξη διαπίστωσα ότι, όσοι το διάβασαν, συγκλονίστηκαν.
— Θα συμφωνήσω ότι είναι πολλά τα συγκλονιστικά βιβλία που δεν έχουν ακόμα αναγνωριστεί. Θεωρείτε ότι είναι παραγνωρισμένες λογοτεχνικά και πολιτικά οι αραβόφωνες χώρες από τη Δύση; Πώς και σε ποιο βαθμό;
Από τη Δύση όχι, απ’ την Ελλάδα ίσως. Είναι το παράπονό μου: ενώ στις δυτικές αγορές η αραβική λογοτεχνία έχει καταλάβει τη θέση που της αξίζει, στην Ελλάδα είναι ακόμα μακριά απ’ αυτό. Βέβαια, τα τελευταία χρόνια που οι μεταφράσεις αυξάνονται, οι αναγνώστες ανταποκρίνονται και ανακαλύπτουν έναν άλλον κόσμο. Αυτό οφείλεται και στους εκδότες, που σταδιακά στρέφονται και προς Ανατολάς. Όχι όλοι, μερικοί μόνο, φωτισμένοι. Οι υπόλοιποι μαθαίνουν κι αυτοί, κι αυτό είναι παρήγορο.
Όπως και να το κάνουμε, το υλικό είναι ανεξερεύνητο και ανεξάντλητο. Υπάρχει μεγάλος πλούτος. Στη Δύση έχουν ανακαλύψει αυτήν τη λογοτεχνία, γι’ αυτό και εκδίδουν, διοργανώνουν εκδηλώσεις, προσκαλούν τους Άραβες συγγραφείς να μιλήσουν για τον πολιτισμό και την ιστορία τους – όχι μόνο οι εκδοτικοί αλλά και μεγάλα δυτικά πανεπιστήμια που διαθέτουν έδρες αραβικής λογοτεχνίας.
— Έχετε, επίσης, μεταφράσει βιβλία για Άραβες ταξιδευτές που βρέθηκαν στον Βορρά, όπως το «Ταξίδι του Ιμπν Φαντλάν», ή για επιφανείς βιβλιοπώλες, όπως η «Περιπλανώμενη βιβλιοθήκη της ερήμου». Μιλήστε μας γι' αυτές τις δυο πτυχές που αγνοούμε στη Δύση.
Το «Ταξίδι του Ιμπν Φαντλάν» θα κυκλοφορήσει γύρω στο Πάσχα. Έχει ήδη αργήσει, φανταστείτε ότι το μετέφρασα το 2017 και τώρα βρήκα εκδότη. Πρόκειται για ένα κοινωνικο-ιστορικό ντοκουμέντο. Έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες, έχουν γίνει εκθέσεις σε μουσεία και έχει γυριστεί ταινία γι’ αυτό. Είναι το ταξίδι που έκανε τον δέκατο αιώνα ο Άχμαντ Ιμπν Φαντλάν, λόγιος από τη Βαγδάτη, μέχρι τις χώρες των Βορείων, διασχίζοντας στέπες, παγωμένους ποταμούς πάνω σε σχεδίες από δέρμα καμήλας και συναντώντας λαούς και εθνότητες των οποίων περιγράφει τις συνήθειες και την καθημερινότητα. Ήταν οι πρώτες καταγραφές των λαών αυτών μέχρι και τους Βούλγαρους του Βόλγα και τους τότε Ρως.
Ο Μαζίντ, πάλι, από την «Περιπλανώμενη βιβλιοθήκη της ερήμου», που είναι λάτρης των βιβλίων και των χειρογράφων, ξεκινάει από την έρημο της Αραβίας και στέκεται σε όλες τις λαμπρές πολιτιστικές πρωτεύουσες του ισλαμικού κόσμου του Μεσαίωνα, προσπαθώντας να σώσει τα βιβλία του από τις ταραχές της εποχής εκείνης που οδηγούσαν στο κάψιμό τους. Διασχίζει, λοιπόν, τη Μέση Ανατολή, κουβαλώντας υπαρξιακά ερωτήματα, και μετέχει σε θεολογικές και φιλοσοφικές συζητήσεις στα μεγάλα τεμένη, και βιώνει τη χρυσή εποχή του Ισλάμ, τις αντιπαλότητες στις σέκτες, τον τρόπο ζωής και τον έρωτα. Βαγδάτη, Βασόρα, Κάιρο, Ιερουσαλήμ και πέρα στην Ανδαλουσία, αυτές είναι οι πόλεις στις οποίες μας ταξιδεύει, με πολλές αναφορές σε ελληνική, αραβική γραμματεία και στις αραβικές προσωπικότητες της εποχής του. Η Ομάιμα Αλχαμίς από τη Σαουδική Αραβία βραβεύτηκε γι’ αυτό το βιβλίο.
— Εκτός από λογοτεχνία, μεταφράζετε και υψηλών απαιτήσεων ιστορικά βιβλία. Θέλετε να μας μιλήσετε για τις Σταυροφορίες με τις οποίες καταπιάνεστε αυτόν τον καιρό;
Στο γραφείο μου έχω δύο ιστορικά βιβλία και δύο περιηγητικά που περιμένουν να μεταφραστούν, κατευθείαν από το αραβικό πρωτότυπο. Διάλεξα λοιπόν και μεταφράζω τώρα έναν λόγιο-ποιητή-πολεμιστή από τη Συρία του 11ου αιώνα –δεν έχω καταλήξει ακόμα στον ελληνικό τίτλο, γι’ αυτό δεν σας τον λέω–, ο οποίος συνέλεξε και κατέγραψε γεγονότα της ζωής του, ιστορικά και καθημερινά, περιέγραψε τους Φράγκους Σταυροφόρους, επίσης έζησε κοντά στον Σαλαντίν, ο οποίος είχε αποστηθίσει μεγάλο μέρος από τα ποιήματά του. Πέθανε 93 χρονών αναλογιζόμενος τη ζωή του και τα μαθήματα που του είχε δώσει. Το χειρόγραφό του βρέθηκε σχεδόν κατεστραμμένο στο Εσκοριάλ της Μαδρίτης.
Γύρισα, λοιπόν, στην αγαπημένη μου ιστορική περίοδο των Σταυροφοριών και στον πιο χαρισματικό ηγέτη, τον Σαλαντίν, που πάντα σκεφτόμουν να ξαναπιάσω.
— Για να μιλήσουμε, όμως, και για τις γυναίκες συγγραφείς, σε αντίθεση με ο,τι πιστεύεται, υπάρχουν σπουδαίες γυναίκες που γράφουν στα αραβικά και τις έχετε αποδώσει στα ελληνικά. Θέλετε να μας μιλήσετε γι' αυτές;
Οπωσδήποτε! Είναι δυνατόν να αγνοήσουμε τη Ναουάλ αλ Σααντάουι, τη Σάχαρ Χαλίφα, την Τζόχα Αλχάρθι και την Ομάιμα Αλχαμίς, που έχουν ήδη κυκλοφορήσει στα ελληνικά; Και πώς να μη μιλήσουμε για την πιο αγαπημένη συγγραφέα του αραβικού κόσμου, την Αχλάμ Μοσταγάνμι από την Αλγερία, που, λίγο πριν από το καλοκαίρι αυτό, θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Καστανιώτη το βιβλίο της «Η μνήμη του σώματος»; Είναι το πρώτο μιας βραβευμένης τριλογίας και έχει πουλήσει ένα εκατομμύριο αντίτυπα.
Εδώ πρέπει να αναφέρω και το δεύτερο βιβλίο της βραβευμένης με το Διεθνές Μπούκερ, Τζόχα Αλχάρθι, με τίτλο «Νερατζιά» που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Gutenberg. Υπάρχουν σπουδαίες γυναίκες συγγραφείς στον αραβικό κόσμο και ευελπιστούμε να φέρουμε κι άλλες, γιατί πραγματικά συνέχεια ανακαλύπτουμε νέες και άξιες συγγραφείς.
— Είχατε κάποια στιγμή αναφερθεί στη ρήση του σοφού Γκαμάλ αλ Γιτάνι που έλεγε ότι ο συγγραφέας «δεν πρέπει να είναι απομονωμένος απ' όσα συμβαίνουν γύρω του. Δεν ζει σε κλουβί γυάλινο». Υπάρχουν βιβλία που σας έχουν κινητοποιήσει να τα μεταφράσετε για την αλήθεια τους;
Ναι, υπάρχει η Ντίμα Ουανούς, ανερχόμενη συγγραφέας από τη Συρία. Εδώ και έναν χρόνο προσπαθώ να βρω εκδότη, αλλά δεν απελπίζομαι. Η Ντίμα μας μιλάει για τον φόβο του φόβου. Δηλαδή, τον φόβο για τον φόβο. Μην ξεχνάτε ότι μιλάμε για τη Συρία. Αυτό το βιβλίο το ανακάλυψα στο ξεκίνημα της πανδημίας το 2020 και το βρήκα τότε, λόγω του γενικότερου κλίματος της ζωής μας, βαρύ. Φοβόμουν ήδη και τον κορωνοϊό, οπότε ο φόβος ήταν διπλός για μένα. Όταν το διάβασα μια πιο ήρεμη περίοδο, το βρήκα σπουδαίο και αποφάσισα να το παλέψω. Ξεκίνησα να το μεταφράζω χωρίς να έχω από πριν βρει εκδότη – ο Ελιάς Χούρι έχει πλέξει το εγκώμιο της Ντίμα.
Υπάρχει επίσης ένας συγγραφέας από την Υεμένη που επιθυμώ να μεταφράσω. Από την Υεμένη δεν έχουμε κάνει τίποτα, δεν την έχουμε συστήσει στον Έλληνα αναγνώστη, και αξίζει τον κόπο. Τίποτα δεν ξέρουμε για τη ζωή των ανθρώπων εκεί, πριν και μετά τον καταστροφικό πόλεμο και την πείνα από τα οποία υποφέρουν μέχρι και σήμερα οι Γεμενίτες. Το βρίσκω πολύ ενδιαφέρον.
— Θεωρείτε ότι οι αραβόφωνες χώρες είναι αδικημένες στη Δύση; Υπάρχουν αριστουργήματα που παραμένουν αμετάφραστα στην Ελλάδα ή βιβλία που θα θέλατε να μεταφράσετε και δεν έχουν βρει ακόμα εκδότη;
Έχω ήδη μιλήσει για δύο βιβλία παραπάνω, αλλά θα μπορούσα επίσης να αναφέρω πολλούς κλασικούς και σύγχρονους Άραβες συγγραφείς, γυναίκες και άντρες, που έχουν γράψει αριστουργήματα, τα οποία δεν έχουμε εδώ διαβάσει. Όπως ο Τζάμπρα Ιμπραχίμ Τζάμπρα, ο Χαμπίμπ Σέλμι, ο Τζαμπούρ Ντουαϊχί, ο Ιμπραχίμ Νασράλα, η Ράντουα Αάσουρ, κι άλλοι, ο κατάλογος είναι μακρύς. Στη Δύση, λοιπόν, και κυρίως σε Αγγλία, Γαλλία και ΗΠΑ, οι Άραβες μεταφράζονται. Αρκετοί μάλιστα έχουν διδάξει και διδάσκουν σε δυτικά πανεπιστήμια. Στην Ελλάδα, που είμαστε πιο κοντά τους λόγω της Μεσογείου, το παλεύουμε ακόμη. Μακάρι να μεταφράσουμε όσο περισσότερη αραβική λογοτεχνία μπορούμε. Αυτό ήταν εξαρχής το όραμά μου, αρκεί να υπάρχει κάποιος να τους εκδίδει.
Πρόσφατα διάβασα πως τα 2/3 των στα ελληνικά μεταφρασμένων βιβλίων είναι από τα αγγλικά. Και αναρωτιέμαι: γιατί να είμαστε τόσο «δυτικο-στραμμένοι»; Μήπως ήρθε καιρός να ανακαλύψουμε νέους κόσμους; Το 2009, στο «Μπαρακάτ, ο δίκαιος» έγραφα στο προλογικό σημείωμα της μεταφράστριας: «Το Αλ Ζίνι Μπαρακάτ –αραβικός τίτλος– είναι ένα ιστορικό μυθιστόρημα, πάνω απ’ όλα όμως είναι ένα ταξίδι στ’ όνειρο. Μεταφέρει τον πρόθυμο αναγνώστη σ’ έναν κόσμο σεΐχηδων, μιναρέδων, πολύβουων δρόμων και συνοικιών, χρωμάτων, αρωμάτων και γεύσεων, ξαναστήνοντας έτσι το σκηνικό της ταραγμένης αυτής εποχής στην ιστορία της Αιγύπτου».
Οι Έλληνες αναγνώστες, χαίρομαι να πω, έχουν στρέψει το βλέμμα και προς Ανατολάς. Μόνο κάτι θετικό μπορεί να βγει από την ανακάλυψη ενός πολιτισμού με μακραίωνη ιστορία, ενός κόσμου με έντονο αποτύπωμα στην ευρύτερη περιοχή μας.
