ΤΟΝ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟ ΤΟΥ 2017 πέθανε η Πιερέττα Λορεντζάτου, ιδιοσυγκρασιακή σχεδιάστρια και δημιουργός υπέροχων κοσμημάτων, αλλά κυρίως μια ποιητική μορφή. Με την Πιερέττα είμαστε φίλοι – φίλοι με την έννοια της επικοινωνίας, των λέξεων, των νευμάτων, των γέλιων αλλά και της σκανταλιάς (επίτηδες χρησιμοποιώ αυτή την παλιομοδίτικη λέξη, γιατί ταίριαζε στην Πιερέττα). Κάθε φθινόπωρο ανεβαίναμε στον αρχαιολογικό χώρο του ναού της Αφαίας στην Αίγινα, όπου, όπως κι εμείς, είχε κι αυτή σπίτι, για να κάνουμε την αγαπημένη μας σκανταλιά.
Μπαίναμε μέσα στο μικρό μουσείο του αρχαιολογικού χώρου και η Πιερέττα έβρεχε με λίγο νερό, από το μπουκαλάκι που είχε πάντα μαζί της, τα παλιά μάρμαρα, που ήταν κομμάτια από γλυπτά. Έρχονταν έτσι στην επιφάνεια, για λίγο, μέχρι να στεγνώσει το νερό, τα αρχαία χρώματα, ένα κόκκινο, που έμοιαζε με το χοντροκόκκινο των λαϊκών σπιτιών της Αίγινας, κι ένα γαλάζιο προς το λουλακί. Γελούσαμε τότε με τις εύθραυστες βεβαιότητές μας, όπως ήταν η βεβαιότητα των λευκών αρχαίων μαρμάρων, που φαίνεται πως δεν υπήρξαν, μια κατάσταση που μοιάζει με την ίδια την ευθραυστότητα της ζωής. Βγαίναμε μετά από το μουσείο και ξαπλώναμε πάνω στο τεράστιο μοβ χαλί από κυκλάμινα που σκέπαζε τον αρχαιολογικό χώρο και που ευτυχώς εξακολουθεί να τον σκεπάζει κάθε φθινόπωρο.
Αυτές οι λίγες σελίδες αποτελούν µία από τις πιο συγκλονιστικές περιγραφές, µε λογοτεχνικούς όρους, της µετάβασης από την υγεία στην αρρώστια, την αργόσυρτη συνειδητοποίηση µιας νέας, άγνωστης κατάστασης.
Σχεδόν τον ίδιο καιρό με τον θάνατο της Πιερέττας εκδόθηκε από το Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τραπέζης (ΜΙΕΤ) ένα ανέκδοτο κείμενο του πατέρα της, του Ζήσιμου Λορεντζάτου, που είχε τίτλο «Ιογενής πνευμονία». Ήταν ένα μικρό κείμενο, καμιά πενηνταριά σελίδες, αυτοβιογραφικού χαρακτήρα, για το αιφνίδιο και στιγμιαίο πέρασμα από την κατάσταση της υγείας στην κατάσταση της αρρώστιας.
Ζήσιμος Λορεντζάτος,
Ιογενής πνευμονία, εκδόσεις ΜΙΕΤ
Ο Λορεντζάτος περιέγραφε εκεί μια μετάβαση εν ζωή, που όμως είχε πολλά κοινά στοιχεία με τη μετάβαση από τη ζωή στον θάνατο, αυτό το αναπόφευκτο, που ο άνθρωπος δεν το παραδέχεται όμως ποτέ. Διάβασα τότε αυτό το κείμενο μέσα από την εμπειρία του θανάτου της Πιερέττας. Ήταν σαν ο πατέρας της να της έστελνε ένα κείμενο εις μνήμην, που το κρατούσε αδημοσίευτο στο αρχείο του, μολονότι ήταν πολύ δουλεμένο.
Το κείμενο του Λορεντζάτου είχε εκδοθεί τον Δεκέμβριο του 2016 από το ΜΙΕΤ και τον τότε διευθυντή του Διονύση Καψάλη «Αντί Ευχών». Δηλαδή ήταν μια έκδοση εκτός εμπορίου που το ΜΙΕΤ έστελνε στους φίλους και συνεργάτες του ως χριστουγεννιάτικο δώρο. Το είχε ανασύρει από το αρχείο του Ζήσιμου Λορεντζάτου που είχε δοθεί στο Ελληνικό Λογοτεχνικό Αρχείο (ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ). Το κείμενο το είχε μεταγράψει η Σοφία Μπόρα, ενώ ο Σταύρος Ζουμπουλάκης είχε προσθέσει σημειώσεις και ένα υστερόγραφο. Το 2018 η Ιογενής πνευμονία εκδόθηκε προς εμπορική εκμετάλλευση και οι αναγνώστες μπορούν πλέον να την βρουν στα βιβλιοπωλεία.
Τι συμβαίνει σε αυτό το μικρό βιβλίο; Ένας άντρας γύρω στα εξήντα περνάει ευδαιµονικά το καλοκαίρι του στο γενέθλιο νησί του. Το νησί δεν κατονομάζεται, αλλά μπορούμε να υποθέσουμε ότι είναι η Κεφαλονιά, το νησί απ’ όπου καταγόταν ο Λορεντζάτος. Ο αφηγητής φτάνει κάθε μέρα στην αμμουδιά, αφού περάσει μέσα από πεύκα, σκοίνα, συκιές, πικροδάφνες, λυγαριές και δεντρολίβανα, ένας είδος καθαρτηρίου που δημιουργεί η φύση.
«Νερό κάτασπρο (…) όπου κολυµπώντας έβλεπες κάτω στον πάτο τον ίσκιο σου να σαλεύει στην άµµο τη µαργαριταρένια, που απλωνόταν καλοστρωµένη, σκαλοπάτια σκαλοπάτια, και γεµάτη µεριές µεριές από τρύπες (…) που οδηγούσαν ποιος ξέρει σε ποιες κατοικίες απόκρυφες, κοινοβιακές και ιδιόρρυθµες, όπως τα µοναστήρια». Ο εξηντάχρονος άνδρας ζει τη δική του αιωνιότητα ή µάλλον το οµοίωµά της, που είναι το ανακάτεµα του ήλιου µε το αλµυρό νερό της θάλασσας, όπως στον στίχο του Ρεµπό.
Μα ξαφνικά, µια µέρα που ανέβαινε το µονοπάτι ένιωσε τα πόδια του να κουράζονται. Δεν έδωσε σηµασία. Αλλά την επόµενη µέρα, στη θάλασσα, αισθάνθηκε ότι ανάµεσα στο νερό και στο δέρµα του παρεµβαλλόταν µια αίσθηση ξένη. Είχε αρχίσει να αρρωσταίνει, σαν να κυκλοφορούσαν µέσα του αγκάθια από φραγκόσυκα. Προσπάθησε να αντιµετωπίσει την κατάστασή του µε τα µέσα που του προσέφερε το νησί. Αλλά τα αγκάθια γίνονταν σίδερο και η κατάρρευση θα έρθει. Αποφασίζει να αναχωρήσει εσπευσμένα για την Αθήνα για να νοσηλευτεί σε νοσοκοµείο, στη «Σωτηρία», µε διάγνωση «ιογενής πνευµονία».
Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης έγραφε στο υστερόγραφό του ότι «ο Λορεντζάτος δεν ήταν εξομολογητικός, δεν μιλούσε για την ιδιωτική του ζωή ούτε καν στις φιλικές συναναστροφές. Τον ενοχλούσε πολύ και η παραμικρότερη ακόμη παρείσφρηση ιδιωτικών στοιχείων στη λογοτεχνία [...] Τη ζωή σου τη ζεις, δεν τη γράφεις, έλεγε και ξανάλεγε ο Λορεντζάτος, αυτό που γράφεις είναι μελέτες. Το να γράψει για τη ζωή του αποτελούσε, για εκείνον, ούτε λίγο ούτε πολύ, παρασπονδία». Είμαστε τυχεροί, λοιπόν, που ο Λορεντζάτος παρασπόνδησε και μετάγραψε την περιπέτειά του λογοτεχνικά, την έκανε «Ιογενή πνευμονία».
Αυτές οι λίγες σελίδες αποτελούν µία από τις πιο συγκλονιστικές περιγραφές, µε λογοτεχνικούς όρους, της µετάβασης από την υγεία στην αρρώστια, την αργόσυρτη συνειδητοποίηση µιας νέας, άγνωστης κατάστασης. Αυτό το πέρασµα ίσως είναι από τις τραγικότερες και ταυτόχρονα λυτρωτικές όψεις της ανθρώπινης συνθήκης, που ο Λορεντζάτος, µέσα από το βίωµά του, το µετατρέπει σε υψηλή τέχνη.
Ο ποιητής Νίκος Παναγιωτόπουλος, που πέθανε φέτος το καλοκαίρι, ήταν πολύ φίλος της Πιερέττας Λορεντζάτου και «συνομιλητής» του Ζήσιμου. Διάλεξε την Ιογενή πνευμονία να είναι το πρώτο κείμενο μιας σειράς επτά θεατρικών αναλογίων του Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος με τίτλο «Παραβάσεις/Αναγνώσεις» που αρχίζουν την Κυριακή 29 Οκτωβρίου. Επιλέγοντας το κείμενο του Ζήσιμου Λορεντζάτου ίσως ο Παναγιωτόπουλος να ήθελε να προαναγγείλει και το δικό του οριστικό πέρασμα. Μη χάσετε αυτό το κείµενο. Είναι μια σπάνια αυτοβιογραφική, αποκαλυπτική στιγμή του Ζήσιμου Λορεντζάτου μέσα από τη γλώσσα, την αλήθεια, το νόηµα και την αφήγηση.
Οι θεατρικές παραστάσεις «Παραβάσεις/Αναγνώσεις» ξεκινούν την Κυριακή 29 Οκτωβρίου.
Αφηγητής: Νίκος Κουρής
Δραματουργική επεξεργασία: Μάριο Μπανούσι
29/10, 16:00, Φάρος, ΚΠΙΣΝ
