Το σώμα ως (θεατρικό) θαύμα: Η γυμνή Κλυταιμνήστρα που μας συνεπήρε

Το σώμα ως (θεατρικό) θαύμα: η γυμνή Κλυταιμνήστρα που μας συνεπήρε Facebook Twitter
Για αρκετή ώρα δεν γνωρίζουμε αν ο Χορός θα καταφέρει να σπάσει τις αλυσίδες του (και τις δικές μας), εντοπίζοντας μια γόνιμη διέξοδο, ή αν θα παραμείνει εγκλωβισμένος σε έναν στείρο καταναγκασµό, σε µια ανούσια επανάληψη. Φωτ.: Πάτροκλος Σκαφίδας
0

Εννέα άνθρωποι μέσα σε έναν κύκλο. Ο κύκλος –ένας μεταλλικός δίσκος που καλύπτει πλήρως την ορχήστρα του αρχαίου θεάτρου– περιστρέφεται ασταμάτητα. Εξίσου ασταμάτητα, όμως, περπατά και ο Χορός των εννέα νέων, που κοιτάζουν διαπεραστικά προς το μέρος μας.

Μοιάζουν θυμωμένοι. Με τα μαύρα, see-through μπλουζάκια και τα φθαρμένα άρβυλά τους, βηματίζουν εμμονικά, λες και όλα εξαρτώνται από το αδιάκοπο της κίνησής τους, λες κι αυτοί είναι που κάνουν τη «Γη» να γυρίζει.

Βηματίζουν και θυμούνται τα παλιά, ιστορίες φρίκης για γονείς που έσφαξαν τα παιδιά τους και τα πρόσφεραν στους θεούς, μαντείες σκοτεινές, όνειρα παραπλανητικά, ετοιμόγεννες λαγουδίνες που σπαράχθηκαν από αετούς, οδύνες δεκαετούς πολέμου, υδρίες με στάχτες νεκρών, απομεινάρια πολεμιστών, απάτες θεών, μίσος που σιγοβράζει για τη γενιά των Ατρειδών.

Την ίδια στιγμή ο βασιλιάς τους στέκεται προ των πυλών.

Εκείνοι, όμως, δεν το γνωρίζουν. Δεν γνωρίζουν ότι ο πόλεμος έχει τελειώσει και απευθύνονται στον Δία, επειδή ένα «μάταιο βάρος σφίγγει την ψυχή» τους. Η θλίψη τους μαστιγώνει την ατμόσφαιρα κι η οργή τους δονεί τα κρουστά.

Η διαρκής επανάληψη –άνθρωποι που βαδίζουν μιλώντας, μουρμουρίζοντας ή φωνάζοντας, βαδίζουν και βαδίζουν δίχως προορισμό– οξύνει μια ζοφερή αίσθηση αδιεξόδου. Ο αυστηρός ρυθμός και η μουσικότητα του λόγου, η εναρμόνιση με τους ήχους των κρουστών, η περίμετρος του δίσκου, η επίμονη περιστροφή του, δημιουργούν την εντύπωση ότι προσπαθούν να τιθασεύσουν ασφυκτικά, ακατανόητα αλλά και δεινά συναισθήματα, σε μια φόρμα, όμως, μονότονη, κουραστική, επίπεδη. 

Είναι κάτι τέτοιες στιγμές, όπως θα έλεγε ο Μερλώ-Ποντύ, όπου η ηθική, η πολιτική, ο μύθος, η ποίηση και η ύπαρξη σημαίνουν η μία την άλλη μέσα στην ενότητα του θεατρικού συμβάντος, «όπως τα μέρη του σώματος εμπεριέχονται το ένα στο άλλο μέσα στην ενότητα μιας χειρονομίας».

«Έτσι, λοιπόν, θα εξελιχθεί όλη η παράσταση;» αναρωτιόμαστε. Η συνθήκη μπορεί να διαθέτει μια μπεκετική γοητεία, το μπεκετικό χιούμορ, όμως, απουσιάζει (και όχι μόνον αυτό). 

Το σώμα ως (θεατρικό) θαύμα: η γυμνή Κλυταιμνήστρα που μας συνεπήρε Facebook Twitter
Φωτ.: Πάτροκλος Σκαφίδας

Πράγματι, για αρκετή ώρα δεν γνωρίζουμε αν ο Χορός θα καταφέρει να σπάσει τις αλυσίδες του (και τις δικές μας), εντοπίζοντας μια γόνιμη διέξοδο, ή αν θα παραμείνει εγκλωβισμένος σε έναν στείρο καταναγκασµό, σε µια ανούσια επανάληψη, σ’ ένα αυτάρεσκο «κλάμα» που θα διαβρώσει κάθε εξέλιξη, κάθε ενδιαφέρον, κάθε δυνατότητα μετασχηματισμού και προόδου.

Για την ακρίβεια, εισπράττουμε όλο αυτό το φορτίο –τη σφιχτή, αλύγιστη, συναρμογή λόγου, κίνησης, τέμπου και τόνου– ως κάτι βασανιστικό, αφόρητο.

Επιπροσθέτως, ο Αγαμέμνων εμφανίζεται «σβησμένος», χωρίς πυγμή. Η Κλυταιμνήστρα μάς αφήνει αδιάφορους. Οι αντοχές μας φτάνουν στα όριά τους. Όμως εκεί, σε αυτό το breaking point, είναι που η εκβιασμένη υπομονή μας ανταμείβεται.  

Η πρώτη θραύση της ανίας γίνεται με την τρισώματη Κασσάνδρα: τρεις γυναίκες ηθοποιοί (Liliane Amuat, Anna Bardavelidze, Myriam Schröder) μιλούν διαδοχικά, μοιράζοντας αλλά και συγχρόνως πολλαπλασιάζοντας την επίδραση του προφητικού μονολόγου που βλέπει τον οίκο των Ατρειδών να βουλιάζει στο αίμα, πνίγοντας όχι μόνον τη διχασμένη βασιλική οικογένεια αλλά και όσους, όπως η Τρωαδίτισσα πριγκίπισσα, βρέθηκαν ακουσίως εντός του φαύλου τούτου κύκλου εκδίκησης και αντεκδίκησης.

Διαρκώς επερχόμενη, η πολλαπλώς δυσοίωνη περιπέτεια προαναγγέλλεται από τις ηλεκτρισμένες ηθοποιούς με ισχύ και πειθώ που συνεπαίρνει, επιτέλους, τον θεατή. 

Το σώμα ως (θεατρικό) θαύμα: η γυμνή Κλυταιμνήστρα που μας συνεπήρε Facebook Twitter
Η αισθητική και ψυχική ανάταση που προκαλεί η θριαμβευτική μεταμόρφωση της ηθοποιού καταλύει κάθε προηγούμενη αίσθηση δυσφορίας ή απογοήτευσης. Για μια τέτοια στιγμή, για ένα τέτοιο coup de théâtre μπορούμε, αλήθεια, να συγχωρήσουμε πολλά. Φωτ.: Πάτροκλος Σκαφίδας

Ο Αγαμέμνων σφαγιάζεται, μαζί κι η άτυχη ερωμένη του. Τα μαθαίνουμε από τον Άγγελο, ενώ η σκηνή λούζεται σ’ ένα κατακόκκινο φως και τα καπνογόνα θολώνουν την ατμόσφαιρα: οι ατμοί του μοιραίου βασιλικού λουτρού διαχέονται στο κοίλον.  

Και τότε συμβαίνει το «θαύμα»: η ηθοποιός (Pia Händler), που καθ΄ όλη τη διάρκεια του πρώτου μέρους μάς είχε φανεί άχρωμη κι ανεπαρκής ως Κλυταιμνήστρα, ξαφνικά εκτινάσσεται παρασύροντάς μας μαζί της. 

Η αγέρωχη κορμοστασιά, το ατσάλινο βλέμμα της, η σκληρή χροιά της φωνής της, και, προπαντός, το ολόγυμνο σώμα της, απόλυτα καθαρμένο από πάσης φύσεως ενοχή, εντός ή εκτός ρόλου, απαστράπτον στη ροδαλή λευκότητά του, αναδύεται μέσα από το σκοτάδι καθώς η συζυγοκτόνος βγαίνει από παλάτι για να σύρει ενώπιόν μας τα θύματά της.

Το πρόσωπό της δονείται και συσπάται από τη διαστροφική χαρά μιας δικαιωμένης τιμωρού που εξετέλεσε αριστοτεχνικά το δαιμόνιο σχέδιό της, επιφέροντας πλήγμα όχι μόνο στον σύζυγο-σφαγέα της κόρης της (πόσο συγκινητικός γίνεται ο λόγος της όταν μιλάει για την Ιφιγένεια), αλλά και στην πατριαρχική συνωμοσία που στήριξε μια τέτοια αποτρόπαια πράξη στο όνομα ενός πολύπικρου πολέμου. 

Το σώμα ως (θεατρικό) θαύμα: η γυμνή Κλυταιμνήστρα που μας συνεπήρε Facebook Twitter
Το πρόσωπό της δονείται και συσπάται από τη διαστροφική χαρά μιας δικαιωμένης τιμωρού που εξετέλεσε αριστοτεχνικά το δαιμόνιο σχέδιό της, επιφέροντας πλήγμα όχι μόνο στον σύζυγο-σφαγέα της κόρης της, αλλά και στην πατριαρχική συνωμοσία που στήριξε μια τέτοια αποτρόπαια πράξη στο όνομα ενός πολύπικρου πολέμου. Φωτ.: Πάτροκλος Σκαφίδας

Η αισθητική και ψυχική ανάταση που προκαλεί η θριαμβευτική μεταμόρφωση της ηθοποιού καταλύει κάθε προηγούμενη αίσθηση δυσφορίας ή απογοήτευσης. Για μια τέτοια στιγμή, για ένα τέτοιο coup de théâtre μπορούμε, αλήθεια, να συγχωρήσουμε πολλά.

Γιατί σε αυτή τη μαγική φανέρωση δεν είδαμε μονάχα μιαν ηθοποιό να εξασκεί υποδειγματικά τη δύναμη της τέχνης της, ούτε μονάχα μια γυναίκα να σπάει τον κλοιό της καταπίεσης και να διατρανώνει λαμπερά το ανάστημά της (εξαιρετικά σημαντικά και τα δύο)∙ αλλά υπήρχε, περαιτέρω, στην τοποθέτησή της –έτσι όπως έκανε ένα βήμα μπροστά από τη μάζα και στάθηκε μονάχη, γυμνή, ολόφωτη–, μια αύρα αρχέγονη, ένας απόηχος της Εύας που τώρα όχι απλώς δεν απολογείται για το μήλο αλλά το εκσφενδονίζει στα πρόσωπα των κατηγόρων της, έχοντας μάλιστα στο πλευρό της τον Αδάμ (τον επίσης γυμνό Αίγισθο) να υπερασπίζεται κι εκείνος, εξίσου σθεναρά, την αμαρτωλή υπέρβαση του ζεύγους που ανάγκασε τους ανθρώπους να συνειδητοποιήσουν τη θνητότητα ως καταστατική συνθήκη του είδους τους.

Και είναι κάτι τέτοιες στιγμές, όπως θα έλεγε ο Μερλώ-Ποντύ, όπου η ηθική, η πολιτική, ο μύθος, η ποίηση και η ύπαρξη σημαίνουν η μία την άλλη μέσα στην ενότητα του θεατρικού συμβάντος, «όπως τα μέρη του σώματος εμπεριέχονται το ένα στο άλλο μέσα στην ενότητα μιας χειρονομίας». Μιας χειρονομίας που θα αποκρυπτογραφηθεί κατά βούληση και, αν η συνάντησή μας μαζί της αποδειχθεί αρκετά ισχυρή, τότε κάτι μικρό αλλά ζωτικής σημασίας θα έχει μετακινηθεί... Η συνείδηση θα έχει διευρυνθεί.

Ακόμα κι αν ξεχάσουμε τι συνέβη κάποτε στο Άργος, δεν έχει σημασία: η μεταδοτική δύναμη της μεταμόρφωσης αυτής της γυναίκας, η ανεμπόδιστη ανάδυση της παρουσίας της από το σκοτάδι στο φως, από την κρυφή ζωή στη φανερή, από τη μεταμφίεση στην απέκδυση, από την απραξία στην πράξη, από την υποταγή στην κοινωνική ανυπακοή και στην οργιώδη διαδήλωση του Είναι, ε, αυτή είναι μία από τις σπάνιες εμπειρίες που μόνο το θέατρο μπορεί να προσφέρει τόσο εύγλωττα, τόσο σάρκινα, τόσο άμεσα, τόσο αιφνιδιαστικά. 

Σκηνοθεσία - Σκηνικά: Ulrich Rasche
Μετάφραση - Διασκευή: Walter Jens (Πνευματικά δικαιώματα: Theater-Verlag Desch GmbH)
Μουσική σύνθεση - Μουσική διεύθυνση: Nico van Wersch
Κοστούμια: Romy Springsguth
Διεύθυνση Χορού: Jürgen Lehmann
Φωτισμοί: Gerrit Jurda
Δραματουργία: Michael Billenkamp
Συμπαραγωγή: Residenztheater - Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου
Παίζουν: Liliane Amuat, Anna Bardavelidze, Pia Händler, Thomas Lettow, Niklas Mitteregger, Max Rothbart, Lukas Rüppel, Noah Saavedra, Myriam Schröder, Moritz Treuenfels

Θέατρο
0

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κλυταιμνήστρα από τους tg STAN / Λίγες ώρες πριν την παγκόσμια πρεμιέρα

Θέατρο / «Κλυταιμνήστρα» των tg STAN στην Ελευσίνα: Γιατί είναι σημαντικό να ακουστεί η φωνή της;

Είδαμε την πολυαναμενόμενη παράσταση που έκανε παγκόσμια πρεμιέρα στο Παλαιό Ελαιουργείο, στο πλαίσιο της διοργάνωσης 2023 Ελευσίς Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
«Μήδεια» του Μποστ (Μένη Μποσταντζόγλου) στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου από το Εθνικό Θέατρο, σε σκηνοθεσία Γιάννη Καλαβριανού

Κριτική Θεάτρου / Έχει θέση το «σατιρικό» victim blaming του Μποστ στο Εθνικό Θέατρο;

Κριτική της Λουίζας Αρκουμανέα για τη «Μήδεια» του Μποστ (Μέντη Μποσταντζόγλου) που ανέβηκε στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου από το Εθνικό Θέατρο, σε σκηνοθεσία Γιάννη Καλαβριανού.
ΛΟΥΙΖΑ ΑΡΚΟΥΜΑΝΕΑ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Ηλίας Λογοθέτης: Ένας κάτοικος εντός της γλώσσας του Βιζυηνού

Θέατρο / Ηλίας Λογοθέτης (1939 - 2024): Ένας εργάτης του θεάτρου και του σινεμά που δεν υπήρξε σνομπ

Από τους Πέρσες του Κουν μέχρι το τηλεοπτικό Έτερος Εγώ Νέμεσις, ο Ηλίας Λογοθέτης διέσχισε όλα τα είδη με μπρίο, αξιοπρέπεια και ακατάβλητο ποιητικό οίστρο.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ
ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΥΡΙΤΣΑΚΗΣ

Θέατρο / Γιάννης Μαυριτσάκης: «Για δύο χρόνια απομονώθηκα και έγραφα, μόνος, σαν τα θηρία»

Λίγο πριν την πρεμιέρα του νέου του έργου «Rayman ούρλιαξε» σε σκηνοθεσία Περικλή Μουστάκη, ο συγγραφέας της ποιητικής ενατένισης και του σκληρού ρεαλισμού μιλάει για τα παιδικά του χρόνια, την πορεία του στο θέατρο, τη «συνάντησή» του με τον Μπερνάρ-Μαρί Κολτές και την αφοσίωσή του στη συγγραφή.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
Στην ανανεωμένη σκηνή του Θεάτρου της Οδού Κυκλάδων του Λευτέρη Βογιατζή όλα είναι δρόμος

Θέατρο / Το Θέατρο της Οδού Κυκλάδων αλλάζει για τη νέα παράσταση του Στάθη Λιβαθινού

Το έργο του Τομ Στόπαρντ «Ο Ρόζενκραντζ και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί» ανεβάζει η ομάδα του Στάθη Λιβαθινού, ένα από τα λίγα θεατρικά ανσάμπλ στην Αθήνα που τον ακολουθεί εδώ και χρόνια.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
«Αίθουσα Αναμονής. Humanity»: Ο Ένκε Φεζολλάρι μιλάει για μια παράσταση που αναδεικνύει την ομορφιά και τον εφιάλτη του ανθρώπινου είδους. 

Θέατρο / «Αίθουσα Αναμονής. Humanity»: Μια παράσταση για την ομορφιά και το σκοτάδι του ανθρώπινου είδους

Ο Ένκε Φεζολλάρι μιλά για την παράσταση που κινείται μεταξύ του mockumentary και του documentary, αφηγείται ιστορίες που συγκινούν και σοκάρουν, στιγμές επιτευγμάτων ή σκοτεινών σελίδων της ανθρωπότητας που ξετυλίγονται σε αίθουσες αναμονής.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
Ο Τζων Φούλτζεϊμς επιστρέφει με Βάγκνερ

Όπερα / «Η Βαλκυρία σχετίζεται με τους κόσμους του Τόλκιν και της Ρόουλινγκ»: Ο Τζων Φούλτζεϊμς επιστρέφει στη Λυρική

Μετά τον τολμηρό «Ντον Τζιοβάνι», ο διακεκριμένος Βρετανός σκηνοθέτης περνάει στην απαιτητική «Βαλκυρία», το δεύτερο μέρος της επικής τετραλογίας «Το δαχτυλίδι των Νιμπελούνγκεν» του Ρίχαρντ Βάγκνερ που ανεβαίνει για πρώτη φορά από την Εθνική Λυρική Σκηνή.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
Ποια «σκέψη» οδηγεί στην τρέλα;

Κριτική Θεάτρου / «Η Σκέψη»: Στον λαβύρινθο της τρέλας

Ο Χάρης Φραγκούλης σκηνοθετεί και ο Κωνσταντίνος Αβαρικιώτης δίνει μια υποδειγματική ερμηνεία επάνω στο δύσκολο είδος του μονολόγου με αφορμή τη «Σκέψη» του Λεονίντ Αντρέγιεφ, στο θέατρο Σφενδόνη.
ΛΟΥΙΖΑ ΑΡΚΟΥΜΑΝΕΑ
Η Στέγη Ιδρύματος Ωνάση στο Άμστερνταμ

Θέατρο / Οι παραστάσεις της Στέγης εντυπωσιάζουν κοινό και κριτικούς στο Άμστερνταμ

Οι γεμάτες αίθουσες του θεάτρου Huis van het Nederlandse στο Άμστερνταμ ήταν η απόδειξη ότι το Διεθνές Φεστιβάλ Brandhaarden κέρδισε φέτος το στοίχημα, επιλέγοντας για ένα δεκαήμερο τις παραστάσεις της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση. Η LiFO έζησε την εμπειρία από κοντά.
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ
Αναζητώντας τη προσβασιμότητα στις θεατρικές παραστάσεις

Ζούμε, ρε! / Αναζητώντας προσβασιμότητα στις θεατρικές παραστάσεις

Μπορεί να υπάρξει καθολική προσβασιμότητα σε μια πολιτιστική εκδήλωση; Ποια είναι τα εμπόδια σε αυτή; Η Χρυσέλλα Λαγαρία και ο Θοδωρής Tσάτσος συζητούν για το θέμα της προσβασιμότητας των ΑμεΑ στο θέατρο με τον ιδρυτή και εκπαιδευτή του πολιτιστικού οργανισμού Liminal, Χρίστο Παπαμιχαήλ.
THE LIFO TEAM
«Σαλό, 120 ημέρες στα Σόδομα», από την ταινία

Αφιέρωμα Σαλό / «Αν η βία σοκάρει στη σκηνή είναι γιατί υπάρχει ακόμα γύρω μας»

Η Έλενα Τριανταφυλλοπούλου, θεατρολόγος-δραματουργός, που συνυπογράφει τη μετάφραση, τη δραματουργία και η θεατρική διασκευή του «Σαλό», γράφει για τη δική της επαφή με το έργο του Παζολίνι και την εμπειρία της από τη δημιουργία της παράστασης.
ΕΛΕΝΑ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΠΟΥΛΟΥ
Ο Παζολίνι και το Σαλό στην ΕΛΣ

Αφιέρωμα Σαλό / Ο Παζολίνι και το «Σαλό» στην ΕΛΣ

«Αν και δεν πρόκειτα για μια κλασική παράσταση μουσικού θεάτρου, που αποτελεί το βασικό δημιουργικό πεδίο της Εναλλακτικής Σκηνής, το κατά Μπινιάρη Σαλό φιλοδοξούμε να εγγραφεί στην ανήσυχη αναζήτηση της ΕΛΣ για επικοινωνία με ομάδες κοινού που δεν σχετίζονται παραδοσιακά με το έργο της».
ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΥΜΕΝΤΑΚΗΣ