Στις αρχές της δεκαετίας του ’50, ο Άγγλος συνθέτης Μπέντζαμιν Μπρίτεν και ο διά βίου σύντροφός του τενόρος Πίτερ Πίαρς κατοικούν στο Aldeburgh, μια γραφική παραθαλάσσια πόλη στο Σάφολκ της Αγγλίας. Ο Μπρίτεν είναι γύρω στα σαράντα και ήδη επιτυχημένος συνθέτης, όταν του αναθέτουν να συνθέσει μια νέα όπερα, την «Γκλοριάνα», για τη στέψη της βασίλισσας Ελισάβετ Β’ που πλησιάζει. Ο ευέξαπτος και ιδιότροπος συνθέτης δέχεται τη βοήθεια της Ίμοτζεν Χολστ –κόρης του συνθέτη Γκούσταβ Χολστ και επίσης καταξιωμένης συνθέτριας και μουσικοπαιδαγωγού– προκειμένου να ολοκληρώσει το έργο του.
Στη διάρκεια της πανδημίας, ο θεατρικός συγγραφέας Μαρκ Ρέιβενχιλ δημιοργεί ένα νέο θεατρικό έργο καταγράφοντας τη σχέση δύο διαφορετικών προσωπικοτήτων, βασισμένος στα ημερολόγια της Ίμοτζεν Χολστ αλλά και σε αρχειακό υλικό από το Ίδρυμα Τεχνών Μπρίτεν-Πίαρς που στεγάζεται στο «Κόκκινο Σπίτι» με θέα τη θάλασσα. Πρόκειται για τον τόπο δράσης του έργου που ανεβαίνει στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής από τις 22 Ιανουαρίου με τίτλο «Μπεν και Ίμο» σε σκηνοθεσία Γιώργου Σκεύα, με τους Άρη Μπαλή και Αγγελική Παπαθεμελή.
Πρόκειται γι' αυτούς τους φανταστικούς κόσμους που απαιτούν ενεργή φαντασία, είναι πυρήνες «ψέματος», μέσα στους οποίους κολυμπάς για ένα μικρό διάστημα και αυτός ο χρόνος, αυτό το παραμύθι, οι φανταστικοί κόσμοι έχουν κάτι που μαλακώνει τη ζωή μας.
Ευαίσθητο και αιχμηρό, είναι έργο ωριμότητας του συγγραφέα, που θεωρείται από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις στο βρετανικό θέατρο από το τέλος του 20ού αιώνα. Η συζήτησή μας με τον Άρη Μπαλή στις πρόβες της παράστασης δεν θα μπορούσε να ξεκινήσει παρά από τον Μαρκ Ρέιβενχιλ, που ο ίδιος γνώρισε από ένα εντελώς διαφορετικού ύφους έργο του, το πιο πολυσυζητημένο και πολυπαιγμένο, το διάσημο «Shopping and Fucking», ένα έργο που ανήκει σε ένα θεατρικό κίνημα που σάρωσε την Ευρώπη.
«Έχουν περάσει δεκάξι χρόνια από τότε που είχαμε διαβάσει στη σχολή το “Shopping and Fucking” και σήμερα, διαβάζοντας το “Μπεν και Ίμο”, αναγνωρίζω πόσο εντυπωσιακή είναι η διαδρομή αυτού του συγγραφέα», λέει. «Αναγνωρίζεις τη γραφή, τον λόγο του, είναι αιχμηρός και εύστοχος, με τη δική του μουσικότητα, με φράσεις που κόβει ή συνδέει, ωστόσο αυτό το έργο έχει μεγάλη διαφορά από εκείνο που έγραψε ο “συγγραφέας του σοκ”. Εδώ παρατηρούμε τη σχέση δύο ανθρώπων, δύο καλλιτεχνών, μια δημιουργική σχέση που δεν αγιοποιείται, αλλά παρουσιάζεται με τη βία να υποβόσκει, με τον χειρισμό και την τοξικότητα να διαφαίνονται. Ταυτόχρονα, αυτούς τους χαρακτήρες τούς παρουσιάζει με αγάπη και φροντίδα, και όσο έχει ανάγκη να παρουσιάσει αυτούς τους ανθρώπους εν τη ενώσει τους, άλλο τόσο έχει ανάγκη να δείξει τις ρωγμές και να υπονομεύσει αυτό που συνέβη ανάμεσά τους, τη σχέση. Και είναι εντυπωσιακός ο τρόπος που το ισορροπεί».
Τι σημαίνει να υποδύεται ένας ηθοποιός έναν διάσημο συνθέτη, μια υπαρκτή προσωπικότητα; Για τον Άρη Μπαλή, που στην προηγούμενη συνεργασία του με την Εναλλακτική Σκηνή υποδύθηκε έναν μουσικό στον «Αποτυχημένο» του Μπέρνχαρντ, ο ρόλος είναι μια πρόκληση αλλά και μια αφορμή να βυθιστεί σε έναν κόσμο και σε ένα έργο άγνωστο. «Δεν ήξερα σχεδόν τίποτα πέρα από το όνομά του Μπρίτεν, ότι είναι ένας Άγγλος συνθέτης», λέει, «οπότε όταν ο Γιώργος ο Σκεύας μού πρότεινε τον ρόλο, άρχισα να ψάχνω και εκείνον και την εποχή που του ανατέθηκε η δημιουργία της όπερας, στις αρχές της δεκαετίας του ’50. Με τη μουσική δεν έχω καλή σχέση, δεν μπορώ να την αποκωδικοποιήσω ως τέχνη, μπορώ μόνο και την απολαμβάνω, και όπως και στην προηγούμενη παράσταση στην Εναλλακτική, έτσι και τώρα έχω βυθιστεί στους μουσικούς κόσμους αυτών που υποδύομαι. Αυτήν την περίοδο ακούω συνέχεια Μπρίτεν και έχω εντυπωσιαστεί από το σύμπαν της μουσικής του».
Αν και ο Άρης θεωρεί ότι η απόφαση να γίνει ηθοποιός είναι ένας από τους μεγαλύτερους παραλογισμούς της ζωής του, αυτό που τον ελκύει και τον εμπνέει είναι να μπαίνει σε ιστορίες άλλων. «Πρόκειται για αυτούς τους φανταστικούς κόσμους που απαιτούν ενεργή φαντασία, είναι πυρήνες “ψέματος”, μέσα στους οποίους κολυμπάς για ένα μικρό διάστημα και αυτός ο χρόνος, αυτό το παραμύθι, οι φανταστικοί κόσμοι έχουν κάτι που μαλακώνει τη ζωή μας. Για τον ίδιο λόγο μού αρέσει να διαβάζω πολλή λογοτεχνία και τις μέρες που διαβάζω ένα βιβλίο θα βυθιστώ στους κόσμους του, νομίζω είναι παράλληλες αυτές οι γραμμές».
Στο «Μπεν και Ίμο» συναντάμε και κάτι κοινό ανάμεσα στον Άγγλο συνθέτη και τον συγγραφέα του έργου. Ο Μπρίτεν καλείται να γράψει μια εθνική όπερα έχοντας προηγουμένως κάνει μια τεράστια επιτυχία, την όπερα «Peter Grimes» το 1945. Ο Ρέιβενχιλ αφουγκράζεται αυτήν την αγωνία που έχει νιώσει και ο ίδιος, όταν έγινε διάσημος με το πρώτο του μεγάλο έργο, αν τα επόμενα θα ανταποκριθούν στον πήχη που στο ξεκίνημά του ανέβηκε πολύ ψηλά.
«Η διαδικασία της συγγραφής της “Γκλοριάνα” διήρκεσε εννέα μήνες και είναι η πρώτη φορά που ο Μπρίτεν γράφει κάτι με τόσο σκληρό χρονοδιάγραμμα, συνήθως είχε άλλους χρόνους για τις συνθέσεις του. Έρχεται να βοηθήσει η Ίμοτζεν Χολστ και ο Ρέιβενχιλ εξετάζει αυτήν την εννιάμηνη σχέση τους μέχρι την πρεμιέρα του έργου στο Covent Garden, σε πολλά επίπεδα. Αναδεικνύει εξαιρετικά την παρουσία της γυναίκας δίπλα στον Μπρίτεν, φέρνοντας στο προσκήνιο ένα από τα πολλοστά παραδείγματα γυναικών που είναι σε δημιουργικές διαδικασίες, οριακά σε ισότιμους ρόλους με τους άντρες, και δεν τις γνωρίζει κανείς, δεν αναφέρονται ποτέ και βρίσκονται σε μια σκιά αδιανόητη. Είναι εντυπωσιακό πόσες φορές αυτή η συνθήκη ιστορικά έχει επαναληφθεί, και στην τέχνη και την επιστήμη», λέει ο Άρης.
Ο Ρέιβενχιλ, τολμηρά και τρυφερά, τραβά την κουρτίνα και αποκαλύπτει τα χαρακτηριστικά της σχέσης δύο προσωπικοτήτων. Ο Μπρίτεν είναι ένας ομοφυλόφιλος άντρας σε μια εποχή που οι σχέσεις μεταξύ ανδρών ήταν παράνομες και διώκονταν ποινικά με βάση νόμους που ίσχυαν αιώνες, γεγονός που τους ανάγκαζε να ζουν κρυφά με τους συντρόφους τους. Ζει με τον Πίτερ Πίαρς σε μια μικρή κοινότητα που τους αποδέχεται, εκεί όπου διαδραματίζεται το έργο.
«Παρ’ όλα αυτά, υπάρχει μια κρυφότητα σε αυτήν τη σχέση», λέει ο Άρης, «βλέπεις στις φωτογραφίες δυο ανθρώπους που μοιράστηκαν όλη τους τη ζωή, είναι δυο κύριοι που στέκουν δίπλα δίπλα στις φωτογραφίες σαν φίλοι και δεν μπορείς να μην το λάβεις αυτό υπόψη σου, το πόσο η ζωή καθορίζεται από αυτό το γεγονός. Και αυτό το σπίτι στο οποίο κατοικούν είναι ένα καταφύγιο όχι μόνο καλλιτεχνικό αλλά και ερωτικό και προσωπικό και σεξουαλικό. Ο Πίτερ αποτελεί επίσης, αν και δεν τον συναντάμε επί σκηνής, έναν ακόμα άξονα του έργου και ένα διαρκές σημείο αναφοράς των δύο πρωταγωνιστών. Σε αυτό το σκηνικό έρχεται μια προσωπικότητα, η Ίμο, που αγαπά το χειροποίητο της μουσικής, μια ερευνήτρια που γυρίζει όλη τη χώρα ψάχνοντας μουσικές ιδιαίτερες, παίρνει συνεντεύξεις από γέροντες και θεωρεί ιδιαίτερη τιμή το ότι την έχει καλέσει ο Μπρίτεν, που δεν ήθελε να καλέσει κανέναν. Η γυναίκα αυτή, εκτός από ευρύ πεδίο γνώσης και μια πρακτικότητα που τη διακρίνει να ταξινομεί και να καθαρογράφει την πρόοδο της δουλειάς, είναι μια γυναίκα με ευρύ πεδίο γνώσης».
Μπορεί κάποιος να φανταστεί τα χαρακτηριστικά μιας τόσο στενής σχέσης, σχεδόν «συζυγικής». Αν δούμε με ψυχραιμία και καθαρότητα μια τέτοια σχέση, που εμπεριέχει την καλλιτεχνική συνεργασία, είναι πολύ λιγότερο υγιής απ’ όσο φαίνεται. Ο Άρης μού λέει ότι έχοντας βρεθεί και ο ίδιος σε πολλές καλλιτεχνικές συμπράξεις, έχει αναρωτηθεί για την ύπαρξη των ορίων, για το πώς καθορίζονται οι σχέσεις ανάμεσα στον κεντρικό δημιουργό και τους άλλους, πότε αυτά τα όρια ξεπερνιούνται και πώς ορίζονται, τι σχέσεις εμπιστοσύνης μπορεί να οικοδομηθούν. «Αυτά είναι τα θετικά και τα ωραία, ωστόσο όλοι, ο καθένας στη δουλειά του, μπορούν να φανταστούν τι συμβαίνει με έναν αρχηγό που αμφισβητεί τον εαυτό του, κατά συνέπεια και τους γύρω του. Γίνεται τοξικός και κακοποιητικός. Σε αυτό το έργο καθρεφτίζεται η στάση ενός άντρα απέναντι σε μια γυναίκα και αναδεικνύεται το ότι η αρρενωπότητα και η πατριαρχία έχουν να κάνουν με το πώς μεγαλώνεις και όχι με το τι είσαι. Για μένα, αν μεταφέρουμε τη συζήτηση πέρα από το έργο, το ζήτημα είναι πώς βλέπεις το προνόμιό σου κάθε στιγμή και πώς καταφέρνεις να το μαζεύεις και να το αμφισβητείς. Το γράφει με γενναιότητα αυτό ο Ρέιβενχιλ, για μια σχέση που περνά από πολύ σκοτεινές και φωτεινές περιοχές, και κάνει και μια κριτική στη συνεργασία και την καλλιτεχνική διαδικασία».
«Η γνωριμία και η συνεργασία του Μπέντζαμιν Μπρίτεν με την Ίμοτζεν Χολστ είναι το πιο σημαντικό που συνέβη σε αυτά τα δύο πρόσωπα, αφού η όπερα στην οποία δούλεψαν, η “Γκλοριάνα”, έχει χαρακτηριστεί ως ένα χρονικό αποτυχίας, δεν είχε την αποδοχή που περίμενε ο Μπρίτεν, και μάλιστα το επόμενο ανέβασμά της έγινε έπειτα από χρόνια. Ο Μπρίτεν μιλά διαρκώς για την αποτυχία και τι σημαίνει για έναν καλλιτέχνη σε όλη τη διάρκεια του έργου», λέει ο Άρης. «Χρόνια αργότερα, όταν θα τον ρωτήσουν τι σημαίνει αριστούργημα, θα πει ότι είναι “ένα χοντρό βιβλίο γεμάτο σκόνη σε μια βιβλιοθήκη”». Γιατί ο Μπρίτεν αντιλαμβανόταν με μεγάλη ευρύτητα σκέψης τον ρόλο ενός καλλιτέχνη, θεωρούσε ότι δεν είναι ένα πρόσωπο κλεισμένο σε μια γυάλα, αλλά κάποιος που επικοινωνεί με την κοινωνία, ήταν μια προσωπικότητα ευαίσθητη και κοινωνικά ενεργή και είναι μεγάλη χαρά να τον ανακαλύψουμε. Άλλη τόση ήταν η χαρά να ανακαλύψουμε την Ίμοτζεν, που ο Ρέιβενχιλ τής δίνει εδώ μια ισότιμη θέση, να δούμε μια γυναίκα στα ’50s ανεξάρτητη, μια χίπισσα της εποχής της που βρήκε σε αυτήν τη σχέση ένα καταφύγιο και ένα σημείο που την καθόρισε για πάντα».
Η συζήτησή μας, με αφορμή το πώς αποδέχονταν την Ίμοτζεν στην εποχή της, περιστρέφεται γύρω από την τοξικότητα που υπήρχε και υπάρχει στους επαγγελματικούς χώρους. Στα δεκαπέντε χρόνια που ο Άρης είναι στο επάγγελμα επισημαίνει ότι «αυτό που έχει αλλάξει είναι ότι μπορείς να κατονομάσεις τα πράγματα και να έχεις αναφορά, να καταλαβαίνουν τι εννοείς. Σίγουρα, συμπεριφορές που ήταν εμφανώς προβληματικές έχουν μαζευτεί και κρατηθεί πίσω, αλλά δεν έχουν εξαλειφθεί. Ακόμα και τώρα υπάρχει εκβιαστική, τοξική και κακοποιητική συμπεριφορά από θέσεις εξουσίας, πολύ πιο κεκαλυμμένη, και πρέπει να έχεις μεγάλη ευαισθησία για να την αναγνωρίσεις. Διαφορετικά, μπαίνεις σε έναν φαύλο κύκλο και αρχίζεις να κατηγορείς τον εαυτό σου ως ανεπαρκή. Τουλάχιστον σήμερα, σε αντίθεση με τα προηγούμενα χρόνια, που ήθελε μεγάλο σθένος, κουράγιο και δύναμη για να διατυπώσεις τέτοιες αλήθειες, έχεις μεγαλύτερες πιθανότητες να δηλώσεις ρητά τα συμβάντα και να ακουστείς. Σε ό,τι με αφορά, καταλαβαίνοντας πού έχω βρεθεί και τι έχω κάνει όλα αυτά τα χρόνια, είναι πιο εύκολο, με τη συνειδητοποίηση, να αποχωρήσω από μια δουλειά. Το να συνεχίζω να εργάζομαι σε ένα τοπίο τοξικό και θολό μοιάζει περισσότερο με εμπόδιο. Αυτό που λέω στον εαυτό μου είναι “ικανό παιδί είμαι, κάτι θα βρω να κάνω”. Δεν μπορώ να ταυτιστώ με διαδικασίες που με πιέζουν».
Ο Άρης ανήκει σε μια γενιά που αποφοίτησε από τη δραματική σχολή του Εθνικού Θεάτρου μέσα στην κρίση. «Οι δάσκαλοί μας, που ήταν ενεργοί καλλιτέχνες, σκηνοθέτες και ηθοποιοί, μας είχαν ενημερώσει γι' αυτό που μας περιμένει. Αυτό ήταν βοηθητικό για να κατανοήσουμε το πεδίο μάχης και καταστροφής που υπήρχε εκεί έξω. Προσωπικά μιλώντας, τα πράγματα πήγαν καλύτερα από αυτό που φανταζόμουνα και ήθελα, αν σκεφτούμε ότι η επαγγελματική κοινωνικότητα με ενδιαφέρει ελάχιστα. Κατάφερα, χωρίς να αλλοιώσω τις επιθυμίες μου και τις φαντασιώσεις μου σε σχέση με το θέατρο και χωρίς να αλλάξω ως προσωπικότητα, να είμαι με σκηνοθέτες που ερευνούν, σε σκηνές που κάτι προτείνουν, με έργα και ανεβάσματα ενδιαφέροντα και με ρίσκο. Αυτό συνέβη από την πρώτη μου κιόλας δουλειά, στις “Βάκχες” του Έκτορα Λυγίζου, που κάναμε τότε στο Θέατρο του Νέου Κόσμου. Κάναμε τρεισήμισι μήνες πρόβα και αυτό ήταν ένα δώρο στην είσοδό μου στο επάγγελμα. Κατάφερα να είμαι σε δουλειές διαφορετικές, που εξέλισσαν τα υποκριτικά μου εργαλεία. Νιώθω λοιπόν ότι δεν έχω εφησυχάσει, ότι δοκιμάζω διαρκώς νέα πράγματα και χαίρομαι με αυτό. Από νωρίς είχα κεντρικούς ρόλους, από την άλλη δεν με ενδιέφερε να είμαι πρωταγωνιστής, μια λέξη που συχνά φέρει μεγαλύτερο κοινωνικό φορτίο παρά ουσιαστικό. Και χαίρομαι γιατί η γενιά μου έχει εξαιρετικούς ηθοποιούς που δουλεύουν συγκροτημένα και αθόρυβα».
«Η εμπιστοσύνη ανάμεσα στους συντελεστές μιας παράστασης, η ουσιαστική επικοινωνία είναι κάτι που χτίζεται, δεν υπάρχει a priori, δεν υποτίθεται, ούτε επιβάλλεται», λέει ο Άρης, που η εμπειρία του τού έχει αποδείξει ότι η ειλικρίνεια και η κοινή έρευνα είναι ένα σημαντικό κλειδί μιας παράστασης. «Αυτό που με ενδιαφέρει είναι να ακούει ο ένας τον άλλο, να με αφήνουν να έχω κι εγώ χώρο και ελευθερία, μόνο έτσι θα καρπίσει αυτή η συγκεκριμένη σχέση, ειδικά σε μια δουλειά που απαιτεί πολύ κόπο και προσπάθεια και δεν ανταμείβεται σε καμία περίπτωση όσο της αναλογεί. Οι ηθοποιοί έχουμε αγιοποιήσει και κεντρικοποιήσει τη δουλειά μας με προτεσταντικούς όρους, ασκούμε κριτική στο corporate κομμάτι, αλλά λειτουργούμε με τους ίδιους όρους καριέρας, ανταγωνισμού, χωρίς να έχουμε ίδιες απολαβές, ούτε ένα εργασιακό σύστημα να μας προστατεύει. Οι εργασιακές συνθήκες είναι δύσκολες και αγαπάμε τη δουλειά σχεδόν ανεξήγητα».
Πέρα από τις δυσκολίες του επαγγέλματος, έχοντας διατηρήσει σταθερές συνεργασίες και σχέσεις εκτίμησης με ομότεχνούς του, μιλά με μεγάλη αγάπη για το επάγγελμά του. «Αυτή η δύσκολη δουλειά είναι και ένα μεγάλο δώρο», λέει, «έρχεσαι σε επαφή με πρόσωπα που δεν θα γνώριζες ποτέ και μερικά παραδείγματα είναι λαμπρότατα, και από νεότερους και από μεγαλύτερους και από συνομήλικους, ανοίγουν πόρτες πνευματικές που είναι εντυπωσιακές».
