Ο βραβευμένος Βρετανός σκηνοθέτης, παραγωγός και εικαστικός καλλιτέχνης Steve McQueen, θεωρείται μία από τις πιο σημαντικές φιγούρες στη σύγχρονη τέχνη και τον κινηματογράφο. Στο Turner Contemporary, στο Margate του Kent της Αγγλίας, έως την 1η Ιουνίου 2025, επιμελείται μια έκθεση φωτογραφίας, τεκμήριο της βρετανικής αντίστασης ενός αιώνα. Η έκθεση τιτλοφορείται Resistance (Αντίσταση) και καταγράφει πώς οι απλοί άνθρωποι αγωνίστηκαν για αλλαγές που σημάδεψαν τον 20ο αιώνα, μεταξύ 1903 και 2003, με τους φωτογράφους να γίνονται μάρτυρες ιστορικών γεγονότων και κομβικών στιγμών που διαμόρφωσαν τη σύγχρονη Βρετανία – από τις σουφραζέτες έως τις «Women of Greenham Common» και τη «Black People’s Day of Action».
Η έκθεση-ορόσημο παρουσιάζει τις πρώτες γυναίκες –τις περίφημες σουφραζέτες– που τόλμησαν και βγήκαν στους δρόμους του Λονδίνου για να διαδηλώσουν υπέρ των δικαιωμάτων τους, τις διαμαρτυρίες ενάντια στον πόλεμο στο Ιράκ και μια σειρά γεγονότων μέσα από τη δουλειά διάσημων φωτογράφων όπως οι Christina Broom, Vanley Burke, David Hurn, Tish Murtha, Humphrey Spender, Edith Tudor-Hart· μαζί με άλλων άγνωστων φωτογράφων που υπήρξαν μάρτυρες των γεγονότων, δείχνουν στο κοινό ιστορικές στιγμές αντίστασης που άλλες τις γιορτάζουμε μέχρι τις μέρες μας και άλλες έχουν ξεχαστεί.
Ο εμπνευστής και επιμελητής της έκθεσης Steve McQueen, γνωστός για τη δουλειά του στον κινηματογράφο και τις εικαστικές τέχνες, έχει επηρεάσει σημαντικά την καλλιτεχνική σκηνή με τη μοναδική του προσέγγιση στα θέματα της φυλής, της ταυτότητας, της ανθρώπινης εμπειρίας και των κοινωνικών ζητημάτων.
Ο McQueen, εστιάζοντας σε ζητήματα φυλετικών διακρίσεων, κοινωνικής αδικίας και προσωπικής απελευθέρωσης, εξετάζει τις τραυματικές εμπειρίες των μαύρων ανθρώπων και την ιστορία του ρατσισμού, δημιουργώντας με το έργο του έντονες συναισθηματικές εμπειρίες στο κοινό.
Ο McQueen ξεκίνησε την καριέρα του ως εικαστικός καλλιτέχνης και απέκτησε φήμη μέσω των βίντεο-εγκαταστάσεών του, οι οποίες συνδύαζαν την προσωπική και κοινωνική διάσταση με το εντυπωσιακό οπτικό αποτέλεσμα. Στο σινεμά, όμως, έγινε ευρύτερα γνωστός για τις ταινίες του που διερευνούν τις πιο σκοτεινές πλευρές της ανθρώπινης φύσης και της ιστορίας, με ταινίες όπως τo "Hunger" (2008) για τη ζωή του Ιρλανδού μαχητή για την ανεξαρτησία Bobby Sands που πέθανε στις φυλακές του Maze, σε ηλικία 27 ετών, μετά από 66 ημέρες απεργίας πείνας, το "Shame" (2011) για την παθολογική σεξουαλική εξάρτηση, την απομόνωση και τη διαταραχή, με πρωταγωνιστή τον Michael Fassbender, και το «12 χρόνια σκλάβος» που βασίζεται στην πραγματική ιστορία του Solomon Northup, ενός μαύρου άνδρα που απήχθη και πουλήθηκε ως σκλάβος.
Ο McQueen, εστιάζοντας σε ζητήματα φυλετικών διακρίσεων, κοινωνικής αδικίας και προσωπικής απελευθέρωσης εξετάζει τις τραυματικές εμπειρίες των μαύρων ανθρώπων και την ιστορία του ρατσισμού, δημιουργώντας με το έργο του έντονες συναισθηματικές εμπειρίες στο κοινό.
Θεωρείται ένας από τους πιο καινοτόμους καλλιτέχνες της εποχής μας, με την ικανότητά του να συνδυάζει τη δυναμική του κινηματογράφου και των εικαστικών τεχνών για να εξετάσει τον ανθρώπινο ψυχισμό και την κοινωνία σε βάθος, ενώ ως σημαντικός εκπρόσωπος της σύγχρονης τέχνης και του κινηματογράφου, έχει αποδείξει τη δυνατότητα της τέχνης να προάγει τον διάλογο για τις κρίσιμες κοινωνικές και πολιτικές ατζέντες.
Μετά την πιο πρόσφατη ταινία του Blitz (2024), στην οποία αφηγείται τη σχέση μια λευκής γυναίκας με τον εννιάχρονο γιό της, από μαύρο πατέρα, και στην οποία βλέπει από μια ιδιαίτερη οπτική γωνία το Λονδίνο μετά την έναρξη των ναζιστικών βομβαρδισμών, η έκθεση αυτή αποτελεί μια εναλλακτική παρουσίαση της φωτογραφικής ιστορίας κάθε είδους αντίστασης από τις σουφραζέτες μέχρι τις διαδηλώσεις για τον πόλεμο στο Ιράκ, από τις μεγαλύτερες που έχουν δει ποτέ στο Ηνωμένο Βασίλειο, καθώς 1,5 εκατομμύριο άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους της πρωτεύουσας.
Ο McQueen εστιάζει σε λεπτομέρειες και ανείπωτες ή περιθωριοποιημένες ιστορίες, φέρνοντάς τις στο φως. Η φωτογραφία λειτουργεί, όπως λέει η διευθύντρια της Turner Contemporary, Clarrie Wallis, «ως ένα είδος καταλύτη για την αλλαγή» στο Ηνωμένο Βασίλειο και ένα πορτραίτο της Βρετανίας που βοηθούν στην κατανόηση της σημερινής της θέσης. Η έρευνα του McQueen διήρκεσε τέσσερα χρόνια και ανάμεσα σε άλλα περιλαμβάνει τη Μάχη της Cable Street, όταν φασίστες συγκρούστηκαν με Εβραίους και αντιφασίστες διαδηλωτές στο East End του Λονδίνου το 1936 και τη Μάχη του Lewisham, όταν τα μέλη του ακροδεξιού Εθνικού Μετώπου διαδήλωναν στην πολυπολιτισμική περιοχή του νότιου Λονδίνου και συγκρούστηκαν βίαια με αντι-διαδηλωτές.
Τα ιστορικά γεγονότα και το παρελθόν συνδέονται με το παρόν και με πιο πρόσφατα γεγονότα και αυτός είναι ένας τρόπος με τον οποίο θέλουν οι οργανωτές να κοιτάξει ο επισκέπτης την έκθεση. Ο McQueen και οι ερευνητές έχουν περισυλλέξει αρχεία πρακτορείων και προσωπικές συλλογές για να παρουσιάσουν νέες όψεις γεγονότων, όπως η Εκστρατεία για τον Πυρηνικό Αφοπλισμό, η περίφημη διαμαρτυρία ορόσημο Kinder Scout για τη βελτίωση της πρόσβασης στην ύπαιθρο για όλους, που οδήγησε στην ίδρυση των εθνικών πάρκων, η διαμαρτυρία των γυναικών των ναυτικών για μεγαλύτερη ασφάλεια στη θάλασσα μετά από πολλούς θανάτους, η Ημέρα Δράσης των Μαύρων το 1981 και μια μαζική διαδήλωση που οργανώθηκε μετά από πυρκαγιά στο 439 New Cross Road που στοίχισε τη ζωή σε 13 μαύρα παιδιά. Ο McQueen έχει κάνει στο παρελθόν ένα ντοκιμαντέρ για την τραγωδία, το οποίο ακολούθησε τη σειρά πέντε ταινιών, με τίτλο Small Axe το 2020. Από την έκθεση δεν θα μπορούσαν να λείπουν φωτογραφίες από τις διαδηλώσεις ενάντια στο άρθρο 28, το οποίο απαγόρευε την «προώθηση» της ομοφυλοφιλίας από τις τοπικές αρχές και τα σχολεία.
Ο McQueen μελετά και φέρνει στο προσκήνιο εκατό χρόνια ανισοτήτων, αδικιών και διεκδίκησης δικαιωμάτων, με πορείες, ταραχές και ειρηνικές καθιστικές διαμαρτυρίες, μαζί με τη σθεναρότητα, τη μαχητικότητα την επιμονή ακόμα και τις διαφωνίες όταν τα πράγματα βρίσκονται εν τη γενέσει. Πολλές φορές τα πράγματα εξελίσσονται άσχημα αλλά δεν υπάρχει κάτι πιο λυπηρό από το μην αντιστέκεσαι. Οι φωτογραφίες της έκθεσης αποφασίστηκε να είναι όλες ασπρόμαυρες ή σέπια, να μην υπάρχουν έγχρωμες εικόνες και να είναι σε σχετικά μικρό μέγεθος για να προσκαλέσουν τον θεατή να κοιτάξει προσεκτικά. Μοιάζουν με θραύσματα ή αποσπάσματα μιας ταινίας με πλήθη ανθρώπων να κινούνται και ομάδες να κλείνουν την κυκλοφορία στους κεντρικούς δρόμους του Λονδίνου.
Στις φωτογραφίες, οι διαδηλωτές καταλαμβάνουν δεντρόσπιτα, ψηλά πάνω από την προτεινόμενη παράκαμψη του Newbury, και χορεύουν στα σιλό πυραύλων στο Greenham Common. Βρισκόμαστε σε δικαστικές αίθουσες και κελιά, παρελαύνοντας ανάμεσα σε εκατομμύρια άλλους ανθρώπους και παρακολουθώντας τον Άρθουρ Σκάργκιλ να μιλά στην τηλεόραση στο καθιστικό κάποιου βρετανού στη βορειοανατολική Αγγλία. Διαπιστώνουμε την εκπληκτική δημιουργικότητα των καταληψιών που καταλαμβάνουν πύργους σκαλωσιάς και δίχτυα, πάνω από μια σειρά από σπίτια για να αποτρέψουν την έξωσή τους. Ένα ζευγάρι χορεύει ξέφρενα στο Caribbean Carnival στο δημαρχείο του St Pancras το 1959, τα ηχητικά συστήματα στήνονται στο Νότινγκ Χιλ και ο ακτιβιστής κατά του πολέμου στο Ιράκ Μπράιαν Χο ξεκινά την 670η ημέρα διαμαρτυρίας του απέναντι από το Κοινοβούλιο το 2003 (η αγρυπνία του διήρκεσε μια δεκαετία, μέχρι το θάνατό του το 2011).
Παρακολουθούμε τις αναταραχές στο Bogside. Ο Tom Robinson στο Rock Against Racism. Αντιρατσιστές που μπλοκάρουν μια διαδήλωση του Εθνικού Μετώπου στο New Cross. Ο Humphrey Spender καταγράφει τη Μεγάλη Ύφεση το 1936, φωτογραφίζει παιδιά που παίζουν σε έναν εγκαταλελειμμένο δρόμο στο Jarrow και άνεργους εργάτες στην προκυμαία του Newcastle, με τη γέφυρα Tyne να φαίνεται πίσω τους. Εικόνες όπως αυτή του Spender, που δημοσιεύτηκαν στο δημοφιλές Picture Post, κέρδισαν τεράστια φήμη.
Με υπότιτλο «How Protest Shaped Britain and Photography Shaped Protest» (πώς η διαμαρτυρία διαμόρφωσε τη Μεγάλη Βρετανία και η φωτογραφία διαμόρφωσε τη διαμαρτυρία), η έκθεση τελειώνει στο σημείο όπου τα social media και οι εξελίξεις στην τεχνολογία των κινητών άρχισαν να αλλάζουν αμετάκλητα τη σχέση μας με τις εικόνες, καθώς και τη σχέση μεταξύ φωτογραφιών, βίντεο και της αλήθειας. Η έκθεση προβάλλεται ως ένα κομμάτι κοινωνικής ιστορίας, ντοκιμαντέρ ή σαν μια αναφορά αυτοπτών μαρτύρων και ανάμνηση κινητοποιήσεων, όπως η διαδήλωση κατά του εκλογικού φόρου το 1990, η διαδήλωση των τυφλών στο Λονδίνο το 1920 που κάνουν έκκληση για «Δικαιοσύνη όχι Φιλανθρωπία» και η περίφημη διαδήλωση στη δεκαετία του 1990 ανθρώπων με ειδικές ανάγκες «Piss on Pity» (Κατούρησε τη Συμπόνια) όταν αμφισβητούσαν τους τηλεμαραθώνιους «φιλανθρωπίας» των διασημοτήτων.
Εκτός από τα πλήθη, οι φωτογράφοι ζουμάρουν σε λεπτομέρειες, κινήσεις και εκφράσεις παιδιών, νεαρών άνεργων, πορτραίτα ακτιβιστών από τον John Deakin που ο Φράνσις Μπέικον αποκάλεσε «τον καλύτερο φωτογράφο πορτρέτου μετά τον Ναντάρ και την Τζούλια Μάργκαρετ Κάμερον».
Στον κατάλογο της έκθεσης, περιλαμβάνεται και ένα προσωπικό κείμενο του McQueen, στο οποίο αφηγείται ότι πήγε σε ένα Saturday School, ένα από τα πολλά που δημιουργήθηκαν από μαύρες οικογένειες για να βοηθήσουν παιδιά που είχαν αποτύχει στο εκπαιδευτικό σύστημα. Ήταν εκεί όπου έμαθε να σχεδιάζει και άρχισε να αποκτά αυτοπεποίθηση. Τελικά κατάφερε να πάει σε Σχολή Καλών Τεχνών. Η πρώτη διαδήλωση που έκανε ήταν κατά της εισαγωγής διδάκτρων το 1988. Ήξερε ότι δεν θα μπορούσε να είχε πάει σε σχολή καλών τεχνών, αν έπρεπε να πληρώσει. «Η δική μου αντίσταση ξεκίνησε με το να αγαπώ τον εαυτό μου», γράφει. «Η αντίστασή μου ήταν το θάρρος μου να τολμήσω και να προωθήσω τo ταλέντό μου».
Με πληροφορίες από Turner Contemporary, Guardian, Times
