Το «θείο» πέος στον αρχαίο κόσμο (μέρος πρώτο)
Μια βουτιά στην ιστορία του πιο παρεξηγημένου μέλους του ανθρώπινου σώματος που συνδέθηκε όσο κανένα άλλο με τον Θεό.
Από την αρχή της ιστορίας το πέος συνδέθηκε όσο κανένα άλλο μέλος του ανθρώπινου σώματος με τον Θεό. Υμνήθηκε, λατρεύτηκε, συνδέθηκε με την πνευματικότητα, την ευζωία, τη γονιμότητα, τη χαρά, αλλά και με τον πόνο και την τιμωρία. Γι’ αυτό και του έδωσαν περισσότερα ονόματα από κάθε άλλο σημείο του σώματος, όμορφα, μεταφορικά, χυδαία, μέχρι που ήρθε ο χριστιανισμός και τους έκοψε τη φόρα. Έπρεπε να περάσουν πάνω από δύο χιλιάδες χρόνια για να εμφανιστεί ξανά πανηγυρικά (και να επιβληθεί προσβλητικά και μάλλον βίαια) στην καθημερινότητα των ανθρώπων. Αν το διαχωρίσεις από την επιδειξιομανία, το dick pic θα μπορούσε να είναι το fascinum του καινούργιου κόσμου.
Από τις απαρχές του δυτικού πολιτισμού, το πέος ήταν κάτι περισσότερο από ένα απλό μέλος του σώματος. Ήταν μια ιδέα, ένα νοητικό αλλά και σάρκινο πρότυπο για τη θέση του άντρα στον κόσμο. Το ότι οι άνδρες έχουν πέος είναι επιστημονικό γεγονός· το πώς σκέφτονται γι' αυτό, όμως, πώς νιώθουν και πώς το χρησιμοποιούν δεν είναι. Οι αντιλήψεις για το πέος διαφέρουν από πολιτισμό σε πολιτισμό και αλλάζουν ανάλογα με την εποχή. Είναι δυνατό να εντοπίσει κανείς κομβικές στιγμές στην ιστορία του δυτικού κόσμου, όταν μια νέα αντίληψη για το πέος αναδείκνυε ένα βαθύτερο μυστήριο σχετικά με τη σχέση του άνδρα με το όργανό του και άλλαζε για πάντα τον τρόπο με τον οποίο γινόταν αντιληπτό και χρησιμοποιούνταν.
Η ιερότητα του πέους ήταν η κεντρική ιδέα στον σημαντικότερο μύθο της Αιγύπτου, μια ιστορία που θεμελίωσε την αιγυπτιακή πίστη στη μετά θάνατον ζωή και στη θεϊκή καταγωγή του Φαραώ.
Ένα από τα αρχαιότερα τεκμήρια αυτής της αντίληψης βρέθηκε στα ερείπια της σουμεριακής πόλης Εριντού, στο νότιο Ιράκ, όπου αρχαιολόγοι ανέσκαψαν πήλινες πινακίδες με σφηνοειδή γραφή ηλικίας άνω των πέντε χιλιάδων ετών. Στον αρχαίο αυτό πολιτισμό, το πέος συμβόλιζε τόσο τη ζωώδη φύση όσο και τη θεία νοημοσύνη. Ήταν ένα μυστήριο, ένας ακατανόητος θεός μέσα στον άνθρωπο, και αυτή η ιδέα εκφραζόταν στις βασικές θρησκευτικές δοξασίες. Μεγάλο μέρος της λογοτεχνίας που βρέθηκε στην Εριντού, γραμμένο στην πρώτη γλώσσα της γραπτής ιστορίας, υμνεί τα κατορθώματα του θεού Ένκι. Απεικονισμένος συνήθως ως ένας γενειοφόρος άνδρας με κράνος στολισμένο με κέρατα, o Ένκι ήταν ο μεγάλος ευεργέτης της ανθρωπότητας και προστάτης της, «Καθοριστής των Μοιρών» και «Οργανωτής του Σύμπαντος», ο οποίος, στο Έπος του Γκιλγκαμές, βοηθά να σωθούν οι άνθρωποι από τον κατακλυσμό που έστειλαν άλλοι θεοί.
Καθώς το Σουμέρ ήταν (και το Ιράκ παραμένει) μια άνυδρη περιοχή ανάμεσα στους ποταμούς Τίγρη και Ευφράτη, μια περιοχή που πλημμύριζε συχνά, το νερό ήταν ουσία πολύτιμη αλλά και επικίνδυνη. Σε αυτό το λίκνο του πολιτισμού, χωρίς την άρδευση από τους συγκεκριμένους ποταμούς, δεν θα υπήρχε η ίδια η έννοια της ζωής. Ποίηση από την τρίτη χιλιετία π.Χ. αποδίδει αυτήν τη δημιουργική δύναμη στον Ένκι, και πιο συγκεκριμένα, στο πέος του Ένκι:
«Όταν ο πατέρας Ένκι σήκωσε τα μάτια του προς τον Ευφράτη,
Σηκώθηκε γεμάτος πόθο σαν ταύρος επιτιθέμενος,
Σήκωσε το πέος του, εκσπερμάτωσε,
Και γέμισε τον Ευφράτη με τρεχούμενο νερό».
Έξι στίχους μετά, ο Ένκι κάνει το ίδιο για τον Τίγρη:
«Σήκωσε το πέος του, έφερε τα γαμήλια δώρα,
Σαν αγρίμι ξεσήκωσε την καρδιά του Τίγρη,
[Και στάθηκε δίπλα του] καθώς γεννούσε».
Σε άλλα ποιήματα ο Ένκι χρησιμοποιεί το πέος του για να σκάψει τα πρώτα αρδευτικά κανάλια του κόσμου, να επινοήσει την αναπαραγωγή του ανθρώπου και να γίνει ο πατέρας του πρώτου παιδιού. Αμέσως μετά τη γέννα, θριαμβολογεί: «Ας υμνηθεί τώρα το πέος μου!».
Αυτή η εκστατική, δημιουργική αντίληψη για το πέος υπήρχε και στους Αιγύπτιους, οι θεοί των οποίων προέβαιναν σε ανάλογες καυχησιολογίες. Σε ιερογλυφικά που γράφτηκαν πριν από τέσσερις χιλιάδες χρόνια και μέσα στις πυραμίδες, ένας Αιγύπτιος θεός και το πέος του παρέχουν μια ενδιαφέρουσα εναλλακτική στην τρέχουσα θεωρία της Μεγάλης Έκρηξης για τη γένεση του σύμπαντος. «Δημιούργησα μόνος μου κάθε ον», λέει ο θεός Ατούμ. «Ο εαυτός μου έγινε σύζυγός μου. Συνουσιάστηκα με το ίδιο μου το χέρι». Το πέος του Ατούμ δημιουργεί όλη τη ζωή –θεών και θνητών– μέσα από αυτή την ιερή αυνανιστική πράξη, αρχίζοντας με τον θεό του αέρα και τη θεά του ουρανού.
Το ζευγάρωμα του θεϊκού αυτού ζεύγους αποτυπώνεται σε πολλούς αρχαίους παπύρους. Τα σχέδια δείχνουν τη γυμνή θεά Νουτ να σχηματίζει τόξο πάνω από τον θεό της Γης, ο οποίος είναι ξαπλωμένος και με το πέος του σε στύση σημαδεύει τον ουρανό. Για τους Αιγυπτίους, αυτό δεν ήταν πορνογραφία, ήταν ένας θρησκευτικός χάρτης του σύμπαντος.
Μία φορά τον χρόνο, ο Φαραώ, ο Αιγύπτιος βασιλιάς, απέδιδε τιμές σε άλλον έναν θεό με αιώνια στύση, τον Μιν, θεό της αναπαραγωγής. «Χαίρε, ω Μιν, που έκανες τη μητέρα σου να γεννήσει!» έλεγε ο Φαραώ σε προσευχή που εξέφραζε την πίστη ότι ο θεός ήταν τόσο ισχυρός ώστε έγινε πατέρας του εαυτού του. Αφού ο Φαραώ δοξολογούσε τον Μιν στον ναό του στη Θήβα, επειδή του χάρισε γιους, το άγαλμα του θεού τοποθετούνταν σε μια εξέδρα την οποία κουβαλούσαν ιερείς με ξυρισμένα κεφάλια και λευκά λινά ενδύματα. Ο Μιν απεικονιζόταν πάντα όρθιος, ώστε να προβάλλεται ακόμη πιο έντονα το τεράστιο πέος του. Σε μια τελετουργική πομπή, πίσω από το άγαλμα βάδιζαν ο Φαραώ και η βασίλισσά του, ακολουθούμενοι από έναν λευκό ταύρο –ζώο που θεωρούνταν ενσάρκωση του Μιν– και άλλους ιερείς που κρατούσαν μαρούλια, ένα φυτό που είχε ιερή σημασία, γιατί ο γαλακτώδης χυμός του συμβόλιζε το σπέρμα του Μινκ.
Η ιερότητα του πέους ήταν η κεντρική ιδέα στον σημαντικότερο μύθο της Αιγύπτου, μια ιστορία που θεμελίωσε την αιγυπτιακή πίστη στη μετά θάνατον ζωή και στη θεϊκή καταγωγή του Φαραώ. Πρόκειται για τον αρχαίο μύθο του Όσιρι και της αδελφής του Ίσιδας, που ηγήθηκαν ως βασιλιάς και βασίλισσα της Αιγύπτου στην πρώτη εποχή του κόσμου. Ο Όσιρις παρέδωσε ένα σύστημα νόμων και δίδαξε στους ανθρώπους την καλλιέργεια των δημητριακών. Η Ίσιδα αναγνώρισε τις φαρμακευτικές ιδιότητες των βοτάνων και εφηύρε τον αργαλειό. Ο λαός τους τούς λάτρευε, αλλά ο ζηλόφθονος αδελφός τους, Σηθ, τους μισούσε. Έπεισε με δόλο τον Όσιρι να ξαπλώσει μέσα σε ένα κιβώτιο, το οποίο τα τσιράκια του έριξαν στον Νείλο. Η Ίσιδα βρήκε το πτώμα του Όσιρι, όμως ο Σηθ το άρπαξε ξανά, το έκοψε σε δεκατέσσερα κομμάτια και τα σκόρπισε σε όλο το βασίλειο. Ύστερα από μακρόχρονη αναζήτηση, η Ίσιδα κατάφερε να βρει όλα τα μέλη, εκτός από το πέος του βασιλιά.
Σε μία εκδοχή του μύθου, η Ίσιδα πήρε ό,τι κατάφερε να βρει και το συνέθεσε σε ένα ενιαίο σώμα, δημιουργώντας έτσι την πρώτη μούμια. Ύστερα μεταμορφώθηκε σε γεράκι και αιωρήθηκε πάνω από τη βουβωνική χώρα του νεκρού συντρόφου της, χρησιμοποιώντας το φτεροκόπημα των φτερών της για να αναδημιουργήσει ένα νέο πέος. Στη συνέχεια ανέβηκε στο μαγικά ανασυντεθειμένο μόριο και δέχτηκε το σπέρμα του Όσιρι. Παιδί αυτής της ένωσης ήταν ο Ώρος, από τον οποίο ισχυρίζονταν ότι κατάγονταν όλοι οι Φαραώ. Για να εκδικηθεί τον θάνατο του πατέρα του, ο Ώρος σκότωσε τελικά και ευνούχισε τον δολοφόνο του Όσιρι, τον Σηθ. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, τον Έλληνα που επισκέφθηκε την Αίγυπτο κοντά στην αυγή του πρώτου αιώνα μ.Χ., ένα άγαλμα στην Κόπτο έδειχνε τον Ώρο να κρατά στο χέρι του το τρόπαιό του, το πέος του Σηθ. Αιώνες αργότερα, μια άλλη ιστορία ανάστασης, πρώτα στη γειτονική Ιουδαία και κατόπιν σε ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου, έκανε λόγο για έναν άντρα που γεννήθηκε από τον Θεό και μια παρθένα, ο οποίος διάλεξε την αγαμία ως μονοπάτι για την προσωπική σωτηρία και υποσχέθηκε την αιώνια ζωή σε όσους ανθρώπους πίστευαν ότι ο Υιός του Θεού αναστήθηκε από τους νεκρούς. Στην Αίγυπτο, όμως, ένας ιερός μύθος κήρυττε τη σωτηρία ενός ολόκληρου πολιτισμού μέσα από τον θάνατο και την αναγέννηση του πέους ενός θεού.
Αυτό το μαγικό όργανο, τόσο ισχυρό που νίκησε τον θάνατο, κυριαρχούσε στην αιγυπτιακή μεταθανάτια ζωή. Ο επανασυναρμολογημένος Όσιρις επέδειξε τη γονιμότητά του στον Κάτω Κόσμο, όπου ήταν βασιλιάς: «Εγώ είμαι ο Όσιρις… με πέος σκληρό σαν πέτρα… είμαι ισχυρότερος από τον Άρχοντα του Τρόμου, συνουσιάζομαι και έχω εξουσία πάνω σε μυριάδες», λέει στο αιγυπτιακό Βιβλίο των Νεκρών. Αντιθέτως, ένα ξόρκι εναντίον ενός φιδιού στο ίδιο Βιβλίο αναφέρει: «Δεν θα έχεις στύση. Δεν θα συνουσιαστείς». Η σύνδεση της ανικανότητας με την ήττα είχε ζοφερές συνέπειες στην πραγματική ζωή, στους εχθρούς της Αιγύπτου στοίχιζε, κυριολεκτικά, το πέος τους στο πεδίο της μάχης. Τεκμήριο αυτής της πεποίθησης είναι η επιγραφή στους τοίχους του Καρνάκ, γύρω στο 1200 π.Χ., από τον Φαραώ Μερνεφθά, μετά από θρίαμβο επί των Λιβύων, η οποία αναφέρει τα εξής:
Πέη Λιβώων στρατηγών: 6
Κομμένα πέη Λιβύων: 6.539
Σικελοί φονευθέντες, πέη ακρωτηριασμένα: 222
Ετρούσκοι φονευθέντες, πέη ακρωτηριασμένα: 542
Έλληνες φονευθέντες, πέη προσφερθέντα στον βασιλιά: 6.111
Τρεις χιλιάδες χρόνια αργότερα, ένας Αμερικανός Πρόεδρος θα αποδείκνυε πόσο ισχυρός παρέμενε ο συνειρμός αυτός στο μυαλό ενός ηγέτη. Ο Ρόμπερτ Ντάλεκ, στο Flawed Giant: Lyndon Johnson and his times, 1961-1973, περιγράφει μια αξέχαστη, off the record συνάντηση μεταξύ του Προέδρου Τζόνσον και σκεπτικιστών δημοσιογράφων που τον πίεζαν να εξηγήσει γιατί οι ΗΠΑ συνέχιζαν τον πόλεμο στο Βιετνάμ. Απογοητευμένος που τα πολιτικά του επιχειρήματα δεν έπειθαν τους ακροατές του, άνοιξε το φερμουάρ του παντελονιού του, έβγαλε το πέος του και είπε: «Αυτός είναι ο λόγος!».
Μια ανάγλυφη τοιχογραφία, ακόμα παλαιότερη από την επιγραφή του Φαραώ Μερνεφθά, που ανακαλύφθηκε το 1889 στη νεκρόπολη της Σακκάρα, στη δυτική όχθη του Νείλου, απέναντι από την αρχαία Μέμφιδα, αποδεικνύει ότι οι Αιγύπτιοι ακρωτηρίαζαν τα πέη τους. Η ανάγλυφη σκηνή απεικονίζει έναν άνδρα γονατιστό μπροστά σε ένα αγόρι. Ο βοηθός του άντρα, που στέκεται πίσω του, συγκρατεί τα χέρια του παιδιού. Ο περιτομευτής κρατά με το αριστερό του χέρι το πέος του παιδιού, με την ακροποσθία τεντωμένη. Στο δεξί του χέρι κρατά ένα μικρό μαχαίρι. «Κράτα τον, να μη λιποθυμήσει» λέει στον βοηθό του, όπως αποτυπώνεται σε ιερογλυφικά. «Κάνε ό,τι καλύτερο μπορείς», απαντά ο βοηθός.
Αυτός ο λακωνικός διάλογος, που χρονολογείται γύρω στο 2400 π.Χ., αποδεικνύει ότι η περιτομή έχει μακρά ιστορία στην Αίγυπτο. Ο Ηρόδοτος, ο Έλληνας πατέρας της Ιστορίας που επισκέφθηκε την Αίγυπτο γύρω στο 450 π.Χ., πίστευε ότι οι Αιγύπτιοι επινόησαν αυτό το τελετουργικό. Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο ανθρωπολόγος Γκράφτον Έλιοτ Σμιθ συμφώνησε, γράφοντας ότι η περιτομή ήταν μέρος μιας αίρεσης που λάτρευε τον ήλιο –η οποία είχε ξεκινήσει στην κοιλάδα του Νείλου πριν από δεκαπέντε χιλιάδες χρόνια–, και στη συνέχεια αντιγράφηκε από γειτονικούς λαούς. Το βιβλίο του Ιερεμία στην Παλαιά Διαθήκη αναφέρει ότι οι Εδωμίτες, οι Μωαβίτες και οι Αμμωνίτες, γείτονες τόσο των Αιγυπτίων όσο και των Ισραηλιτών, έκαναν περιτομή. Παραμένει άγνωστο αν τη διδάχθηκαν από τους Αιγύπτιους.
Αντίθετα, ορισμένοι συνάδελφοι του Σμιθ υποστήριξαν ότι η περιτομή δεν γεννήθηκε στην Αίγυπτο αλλά είχε σχεδόν καθολική παρουσία σε πολιτισμούς ως σημάδι δουλείας ή ατίμωσης αιχμαλώτων πολέμου. Ίσως το μόνο σημείο στο οποίο δεν υπήρχε διαφωνία ήταν η απέχθεια του Ηροδότου απέναντι σε αυτή την πρακτική, μια άποψη που συμμερίζονταν όλοι οι Έλληνες. «Άλλοι λαοί αφήνουν τα γεννητικά τους όργανα όπως ήταν κατά τη γέννησή τους», έγραψε ο Ηρόδοτος. «Οι Αιγύπτιοι λένε ότι “προτιμούν να είναι καθαροί, παρά να έχουν ευπρεπή εμφάνιση”».
Μεγάλο μέρος αυτής της αιγυπτιακής σχολαστικότητας αφορούσε τις οπές του σώματος. Ένας θεραπευτής του οποίου το όνομα διασώθηκε από τα χρόνια των Φαραώ, ο Ίρι, «φύλακας του βασιλικού πρωκτού», «φρόντιζε για την ομαλή ροή των φυσικών εκκρίσεων» και ίσως να ξεκίνησε την αφαίρεση της ακροποσθίας επειδή, στο θερμό τους κλίμα, αυτή συχνά συγκρατούσε σμήγμα, μια λιπαρή ουσία που μπορούσε να παρεμποδίσει τη ροή των ούρων και του σπέρματος. Ωστόσο, είναι επίσης πιθανό η αιγυπτιακή περιτομή να μη σχετιζόταν τόσο με την καθαριότητα όσο με τη θεϊκότητα. Αν και η πρακτική απαντούσε σε όλες τις κοινωνικές τάξεις, ήταν υποχρεωτική μόνο για τους ιερείς των ναών ως σημάδι αφοσίωσης στον θεό Ήλιο Ρα, ο οποίος, σύμφωνα με το Βιβλίο των Νεκρών, έκανε περιτομή στον εαυτό του. Αυτό δημιούργησε ένα απρόσμενο δίλημμα στον Έλληνα φιλόσοφο Πυθαγόρα, όταν ταξίδεψε στην Αίγυπτο γύρω στο 550 π.Χ. Κατά την επίσκεψή του σε έναν αιγυπτιακό ναό, ζήτησε να δει τα ιερά βιβλία που φυλάσσονταν εκεί. Ο αρχιερέας συμφώνησε, αλλά με μία προϋπόθεση: πρώτα έπρεπε να αφαιρέσουν την πόσθη από το πέος του Έλληνα.
Για τους Εβραίους, η περιτομή, και η σχέση που θεμελίωνε ανάμεσα στον άνδρα, το πέος του και τον Θεό, ήταν ένα θεϊκά επιβεβλημένο σημάδι σύνδεσης τόσο με τον Παντοδύναμο όσο και μεταξύ τους. Δεν ήταν υποχρεωτική μόνο για τους ιερείς αλλά για κάθε Ισραηλίτη άνδρα, και γινόταν την όγδοη ημέρα της ζωής του. Οι θεολογικές ρίζες της περιτομής διατυπώνονται στη Γένεση, όπου ο Θεός προσφέρει μια διαθήκη στον Αβραάμ (πρώην Άβραμ), τότε ενενήντα εννέα ετών, και στο «σπέρμα» του. Αυτή η διαθήκη καθιερώνει τον Παντοδύναμο ως μοναδικό θεό των Εβραίων, στους οποίους υπόσχεται μια πατρίδα στη Χαναάν, όπου θα γίνουν «υπερβολικά γόνιμοι», ακόμη και ο Αβραάμ, ο οποίος πληροφορείται ότι θα γίνει ξανά πατέρας. Ο ηλικιωμένος νομάδας της ερήμου δεν μπορεί παρά να γελάσει με αυτή την προοπτική: «Θα γεννηθεί παιδί», ρωτά, «από έναν άνθρωπο εκατό ετών;». Για τον Θεό, φυσικά, αυτό είναι κάτι εύκολο, αλλά σε αντάλλαγμα απαιτεί ένα σημάδι: «Κάθε αρσενικό ανάμεσά σας θα περιτμηθεί. Θα περιτμηθείτε στη σάρκα της ακροποσθίας σας, και αυτό θα είναι σημάδι της διαθήκης ανάμεσα σε μένα και σε εσάς». Η Τορά αναφέρει ότι ο Αβραάμ έκοψε αμέσως την ακροβυστία του εαυτού του και κάθε αρσενικού που γεννήθηκε στο σπίτι του, όπως και όλων όσων είχε «αγοράσει με τα χρήματά του». (Δεν γίνεται καμία αναφορά στην αντίδραση αυτών των ανδρών και αγοριών όταν αυτός ο γηραιός βοσκός βγήκε από τη σκηνή του με ένα ματωμένο πέτρινο εργαλείο στο χέρι και διακήρυξε μεγαλόφωνα τι ακριβώς του είχε ζητήσει ο Θεός).
Αυτή η παράξενη εντολή και η μονοθεϊστική διαθήκη που σφράγισε θα είχαν ένα μακροχρόνιο και αμφιλεγόμενο αντίκτυπο. Ο Αβραάμ, που ήταν πατέρας του Ισμαήλ (ιδρυτή του αραβικού έθνους) καθώς και του Εβραίου πατριάρχη Ισαάκ, τιμάται στο Κοράνι ως «οδηγός για τους ανθρώπους». Ο Αβραάμ έκανε περιτομή στον Ισμαήλ και, κατά συνέπεια, οι μουσουλμάνοι περιτέμνουν επίσης τα αρσενικά παιδιά τους. (Πολλές φυλές στην Αφρική, όπως και οι αυτόχθονες Αυστραλοί, εφαρμόζουν την περιτομή χωρίς καμία απολύτως σύνδεση με την Παλαιά Διαθήκη).
Η εβραϊκή περιτομή, πνευματοποιώντας τη γενετήσια λειτουργία του πέους, αναδιαμόρφωσε τη σχέση μεταξύ του άνδρα και του όργανού του. Σε αντάλλαγμα για το ότι έγινε πατέρας του Εκλεκτού Λαού του Θεού και έλαβε την ευλογία της γονιμότητας –που εγγυόταν την αιώνια ύπαρξη των Ισραηλιτών–, ο Αβραάμ συμφώνησε να μη λατρέψει άλλον θεό και να κόψει την ακροποσθία του. Αυτή η πράξη αλλοίωνε συμβολικά το πέος του, αφήνοντας πλέον μονίμως ακάλυπτη τη βάλανο, όπως ακριβώς συμβαίνει όταν ένα περιτετμημένο πέος βρίσκεται σε στύση. Ήταν δηλαδή μια αισθητική αλλαγή χωρίς επιπτώσεις στην αναπαραγωγική του λειτουργία. Ορισμένοι έχουν υποστηρίξει ότι, με το να μιμείται τη στύση, η περιτομή υποδηλώνει πως οι Εβραίοι αποτέλεσαν έναν πρώιμο φαλλικό λατρευτικό πολιτισμό. (Αυτή η άποψη δεν είναι ευρέως αποδεκτή). Άλλοι επισημαίνουν ότι ο Μαϊμονίδης, ο σημαντικότερος Εβραίος στοχαστής του Μεσαίωνα, διακήρυξε ότι ο αληθινός σκοπός της πράξης ήταν να «μειώσει τις σεξουαλικές συνευρέσεις» και να «αποδυναμώσει το επίμαχο όργανο», ώστε οι Εβραίοι να υπηρετούν τον Θεό και όχι τις επιθυμίες τους. (Παρόμοια επιχειρήματα προβάλλουν και σύγχρονοι αντιρρησίες της περιτομής για κοσμικούς λόγους: η επέμβαση, λένε, αφαιρεί μεγάλο μέρος των νευρικών απολήξεων της ακροποσθίας που είναι υπεύθυνες για την ευαισθησία της αφής). Ωστόσο, το ότι το πέος του Αβραάμ δεν θα «αποδυναμωνόταν» ήταν, σαφώς, ουσιώδες στοιχείο της αρχικής συμφωνίας. Ξέρουμε ότι το σθένος δεν ήταν πρόβλημα για τον Αβραάμ μετά την αυτοπεριτομή του, ακόμη και μετά τα εκατοστά του γενέθλια. Όχι μόνο η Σάρα γέννησε τον Ισαάκ, όπως είχε υποσχεθεί ο Θεός, αλλά μετά τον θάνατό της ο Αβραάμ πήρε ως σύζυγο μια πολύ νεότερη γυναίκα, την Κετουρά, και απέκτησε μαζί της άλλη μία οικογένεια.
Είναι σαφές ότι η περιτομή «λειτούργησε» για τον Αβραάμ. Όμως η διαρκής γοητεία που ασκεί σε θεολόγους, ιστορικούς, ανθρωπολόγους, αντισημίτες, ειδικούς στη δημόσια υγεία, αλλά και το πάθος με το οποίο τη μάχονται σήμερα ακτιβιστές κατά της περιτομής, δείχνει ότι η περιτομή «λειτουργεί» και σε πολλά άλλα επίπεδα. Ελάχιστες τελετουργίες μπορούν να συγκριθούν μαζί της ως προς τις εγγενείς ψυχολογικές αντιφάσεις που φέρει: κάτι ψυχολογικό, σεξουαλικό χωρίς να είναι ερωτικό, όχι γενετικό αλλά γενεαλογικό, ένα σημάδι αλλά όχι εκ γενετής, δημιουργημένο στο όργανο, που κάνει τον άνδρα να ξεχωρίσει από τη γυναίκα.
Αυτή η πράξη θεϊκής μεροληψίας ως προς το φύλο φαίνεται λογική σε μια εξέχουσα φεμινίστρια. «Τι θα μπορούσε να είναι πιο λογικό και κατάλληλο;» ρωτά η Γκέρντα Λέρνερ στο The creation of patriarchy, «από το να χρησιμοποιείται ως κύριο σύμβολο της διαθήκης το όργανο που παράγει το σπέρμα και το εμφυτεύει στη μήτρα της γυναίκας; Καμιά άλλη προσφορά από άλλο σημείο του σώματος δεν θα μπορούσε να στείλει πιο ζωντανό μήνυμα στον άνδρα για τη σύνδεση ανάμεσα στη γονιμική του ικανότητα και τη χάρη του Θεού». Ορισμένα αποσπάσματα της Παλαιάς Διαθήκης, ωστόσο, καθιστούν την περιτομή μια μεταφορά για την αγιότητα, η οποία μπορεί να εφαρμοστεί σε οποιοδήποτε σημείο του σώματος, όπως όταν το Δευτερονόμιο καλεί κάθε παιδί του Ισραήλ να «περιτέμνει την καρδιά του». Ωστόσο, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία για το αυθεντικό νόημα της περιτομής. Ο δεσμός μεταξύ του ανθρώπου και του πιο φοβερού μυστηρίου του σύμπαντος, του Θεού, επισφραγίστηκε με τη σήμανση του οργάνου με το οποίο ο άνθρωπος έχει την πιο εντυπωσιακή και μυστηριώδη σχέση: το πέος.
Ωστόσο, λίγοι από τους γείτονες ή τους κατακτητές των Ισραηλιτών συμμερίζονταν αυτή την αντίληψη. Οι Έλληνες απεχθάνονταν την εβραϊκή περιτομή όσο και εκείνη των Αιγυπτίων. Πριν από δύο χιλιετίες αυτό δημιουργούσε πρόβλημα στους κοινωνικά φιλόδοξους Εβραίους της Αλεξάνδρειας, στην Αίγυπτο, τότε πολιτιστικό κέντρο του εξελληνισμένου κόσμου. Αν ένας Εβραίος ήθελε να αθληθεί στο γυμνάσιο, όπου όλοι οι αθλητές ήταν υποχρεωτικά γυμνοί, ήξερε ότι το περιτετμημένο πέος του θα πρόσβαλλε την ελληνική αισθητική. Αυτό δεν οφειλόταν σε κάποια απέχθεια των Ελλήνων προς τη γύμνια, κάθε άλλο. Αλλά η θέα της εκτεθειμένης βαλάνου θεωρούνταν απρεπής. Για τον λόγο αυτό, οι Έλληνες γυμνάζονταν γυμνοί, αλλά με τα πέη τους «περιδεδεμένα», μια διαδικασία κατά την οποία η πόσθη τραβιόταν προς τα εμπρός για να καλύψει τη βάλανο, και στη συνέχεια δενόταν με κορδόνι ή σφιγγόταν με ένα κυκλικό όργανο σαν παραμάνα, γνωστό ως fibula (ρωμαϊκά: fibula, ελληνικά: κυνόδεσμος).
Σύμφωνα με το βιβλίο των Μακκαβαίων στα Απόκρυφα της Παλαιάς Διαθήκης, κάποιοι Ιουδαίοι του 2ου και 1ου αιώνα π.Χ. «αφαίρεσαν τα σημάδια της περιτομής τους και απαρνήθηκαν την Αγία Διαθήκη», προκειμένου να περνούν για Έλληνες. Οι περισσότεροι πιθανότατα δοκίμασαν το Pondus Judaeus, ένα χωνοειδές βαρίδιο από χαλκό ή μπρούντζο που στερεωνόταν στον σώμα του πέους, πάνω από τη βάλανο. Το βαρύ μέταλλο τραβούσε και τέντωνε το δέρμα προς τα εμπρός, ώστε να καλύψει τη βάλανο. Τουλάχιστον αυτό ήλπιζαν ότι θα γινόταν. Όπως έγραψαν το 1999 οι S.B. Brandes και J. W. McAninch στο British Journal of Urology International, «είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πώς αυτή η τεχνική θα μπορούσε να έχει επιτυχία στον χρόνο».
Κάποιοι εξελληνισμένοι Ιουδαίοι δοκίμασαν τη χειρουργική λύση που ήταν γνωστή ως επιπασμός (=επικάλυψη)». Δύο τέτοιες επεμβάσεις περιγράφονται από τον ιατρικό συγγραφέα Κέλσο στον 1ο αιώνα μ.Χ. στο έργο De medicina (Περί ιατρικής). Και οι δύο απαιτούσαν λεπτές τομές στο δέρμα του πέους, το οποίο στη συνέχεια τραβιόταν προς τα εμπρός για να καλύψει τη βάλανο. Όταν η δημοτικότητα αυτών των επεμβάσεων άρχισε να εξαπλώνεται, οι ραβίνοι άλλαξαν τους κανόνες της περιτομής. Ενώ προηγουμένως αρκούσε να αφαιρεθεί μόνο το άκρο της ακροποσθίας μια πράξη που απλώς μείωνε το μήκος της, από το 140 μ.Χ. και μετά οι νέοι κανόνες απαιτούσαν η βάλανος να μένει εντελώς ακάλυπτη. Αυτό καθιστούσε τον επιπασμό σχεδόν αδύνατο. (Παρ’ όλα αυτά, αρκετοί απεγνωσμένοι Εβραίοι υπεβλήθησαν σε αυτή την επέμβαση για τον φόβο των Ναζί).
Ορισμένοι Έλληνες αποστρέφονταν την περιτομή περισσότερο από άλλους. Ο Αντίοχος ο Επιφανής, απόγονος ενός εκ των σπουδαιότερων στρατηγών του Μεγάλου Αλεξάνδρου, μετέτρεψε την περιφρόνησή του σε δολοφονική μανία όταν κυβέρνησε την Ιουδαία. Οι μοελίμ, οι ραβίνοι που τελούσαν την περιτομή, λιθοβολούνταν ή ρίχνονταν σε άγρια σκυλιά. Οι μητέρες που επέτρεπαν να περιτμηθούν οι γιοι τους «στραγγαλίζονταν, τα πνιγμένα βρέφη τους κρεμιόνταν στον λαιμό τους και κατόπιν σταυρώνονταν ως φοβερή προειδοποίηση για τους άλλους», αναφέρει το Βιβλίο των Μακκαβαίων. Σύμφωνα με την Pisiqta de Rab Kahana, συλλογή εβραϊκών θρύλων γραμμένη αιώνες αργότερα, τα πράγματα ήταν ακόμη χειρότερα επί αυτοκράτορα Αδριανού: Ρωμαίοι στρατιώτες «έκοβαν το περιτμημένο όργανο των Ισραηλιτών και το εκσφενδόνιζαν προς τον ουρανό, χλευάζοντας τον Θεό και φωνάζοντας: «Αυτό διάλεξες;».
Ήταν, λοιπόν, φανερό ότι η περιτομή έφερνε στους Ιουδαίους τόσο οδύνη όσο και μια ιδιαίτερη σχέση με τον Παντοδύναμο· κι όμως, δεν υπάρχει αμφιβολία πως ο Αβραάμ, κάνοντας την πράξη της περιτομής και αναλαμβάνοντας εκείνη τη δέσμευση, πίστευε ότι έθετε το πέος του στην υπηρεσία του Θεού. Φαλλοκεντρικοί μύθοι, όπως οι δημιουργικοί, και κοσμοπλαστικοί, αυνανισμοί των Ενκί και Άτουμ, αποτελούσαν βασικά μοτίβα στη θρησκευτική γραμματεία της Εγγύς Ανατολής. Το πέος του ινδουιστή θεού Σίβα παίζει κεντρικό ρόλο σε πολλά ιερά κείμενα – εγχειρίδιο ινδουιστικής αισθητικής ορίζει ότι ο Σίβα καβάλα στον ταύρο του πρέπει να απεικονίζεται με στύση που φτάνει μέχρι τον αφαλό του. Για τον Βούδα λεγόταν πως διέθετε πέος που μπορούσε να μαζευτεί στο σώμα, παρόμοιο με εκείνο του αλόγου. Αντίθετα, στην Παλαιά Διαθήκη δεν υπάρχει καμία αναφορά στο πέος του Θεού, διότι ο εβραϊκός Θεός δεν έχει σώμα· το ενδιαφέρον στρέφεται στο ανθρώπινο πέος, το μυστηριώδες όργανο που εξυψώνει ο ίδιος ο Θεός. Κι αυτό το όργανο θα έπρεπε να είναι πλήρως λειτουργικό. Η Παλαιά Διαθήκη ορίζει: «Όποιος έχει συνθλιμμένους όρχεις ή του έχει κοπεί το ανδρικό μέλος δεν θα εισέλθει στη σύναξη του Κυρίου». Οι ραβίνοι όφειλαν να αποδεικνύουν ότι τα συγκεκριμένα μέλη λειτουργούν κανονικά για να μπορέσουν να ηγηθούν σε ναό. Το ίδιο απαιτούνταν αργότερα και από τους Καθολικούς ιερείς, ακόμη και από τον Πάπα.
«Στις 11 Αυγούστου 1492, όταν ο Ροδρίγο Βοργία πήρε το όνομα Αλέξανδρος ΣΤ' και μπήκε στη Βασιλική του Αγίου Πέτρου», γράφει ο Βρετανός ιστορικός Ουίλιαμ Ρόσκο. «Τον πήγαν παράμερα για να υποβληθεί στην τελική δοκιμασία των προσόντων του, την οποία, στη συγκεκριμένη περίπτωση, θα μπορούσαν και να είχαν παραλείψει». Το σχόλιο υπαινίσσεται, φυσικά, ότι ο Τσέζαρε Βοργία, ο βιολογικός γιος του Πάπα, ήταν τότε ένα από τα διασημότερα πρόσωπα στην πολιτική σκηνή της Ευρώπης. Η «τελική δοκιμασία» για την οποία κάνει νύξη ο Ρόσκο λέγεται πως περιλάμβανε ένα έπιπλο γνωστό ως sedia stercoraria (ή «καρέκλα κοπράνων»). Το αντικείμενο αυτό, που έμοιαζε με αρχαία φορητή τουαλέτα, ήταν κατασκευασμένο έτσι ώστε, όταν ο νεοεκλεγείς Πάπας καθόταν πάνω του, οι όρχεις του να κατεβαίνουν μέσα από μια ειδική οπή, ώστε να μπορεί να επιβεβαιωθεί η ύπαρξή τους από έναν καρδινάλιο ειδικά ορισμένο γι’ αυτόν τον σκοπό. Κατά τον θρύλο, η πρακτική αυτή δεν είχε ως αφετηρία την απαγόρευση των ευνούχων από την Παλαιά Διαθήκη αλλά μια απάτη που παίχτηκε εις βάρος της Εκκλησίας τον 9ο αιώνα: μια γυναίκα μεταμφιεσμένη σε άνδρα, η οποία, σύμφωνα με την ιστορία, κυβέρνησε για λίγο την Εκκλησία ως Πάπας Ιωάννης Ζ’. Είτε είναι αληθινή είτε όχι, η γυναίκα αυτή είναι γνωστή σήμερα ως Πάπισσα Ιωάννα, και η καρέκλα προφανώς υπάρχει. Αυτό ισχυρίζεται ο Πίτερ Στάνφορντ, πρώην διευθυντής της καθολικής εφημερίδας «London Catholic Herald», ο οποίος γράφει ότι κάθισε στην καρέκλα αυτή σε μια αποθήκη του Μουσείου του Βατικανού. «Κάθισα με όλο το βάρος πάνω της», γράφει στο βιβλίο The She-Pope (Η Πάπισσα). «Ένιωσα ότι βεβηλώνω κάτι. Το Μουσείο του Βατικανού έχει την ατμόσφαιρα εκκλησίας και όλη μου η παιδική εκπαίδευση ήταν να μην αγγίζω τίποτα στον οίκο του Θεού… Η καρδιά μου χτυπούσε, είχα χλωμιάσει, γέρνω προς τα πίσω… Το άνοιγμα σε σχήμα κλειδαρότρυπας, παρατήρησα καθώς επανέφερα την πλάτη μου σε όρθια θέση, ήταν ακριβώς στο σωστό σημείο».
Στη βιβλική Χαναάν, ο σύνδεσμος ανάμεσα στο πέος και τη θεϊκή δύναμη της Γης γινόταν κυριολεκτικά αντιληπτός από ορισμένους γείτονες των Ισραηλιτών. Σε άλλες φυλές, όπως γράφει η γιουνγκιανή αναλύτρια Σάρα Ντένινγκ στο βιβλίο The Mythology of Sex (Η Μυθολογία του Σεξ), δεν ήταν ασυνήθιστο για έναν νέο βασιλιά να φάει το πέος του προκατόχου του, ώστε να απορροφήσει τη ιερή του εξουσία. Το ότι αυτή η πρακτική υπήρχε, και απαγορεύτηκε από τους Εβραίους, λέει η Ντένινγκ, φαίνεται στην ιστορία της Γένεσης, όπου ο Ιακώβ παλεύει με τον Θεό, ο οποίος στη διάρκεια του αγώνα «άγγιξε το εσωτερικό του μηρού του». Εξαιτίας αυτής της επαφής, λέει η Βίβλος, «οι Ισραηλίτες δεν τρώνε τον τένοντα του ισχίου (των ζώων), που βρίσκεται στην κλείδωση του μηρού, μέχρι και σήμερα».
Παρ’ όλα αυτά, όρκοι δίνονταν πάνω σε αυτόν τον μηρό. Στη Γένεση, ο Αβραάμ διατάζει τον υπηρέτη του Ελιέζερ: «Βάλε το χέρι σου μέσα από τον μηρό μου και… ορκίσου στον Κύριο, τον Θεό του ουρανού και της γης, ότι δεν θα πάρεις για τον γιο μου γυναίκα από τις κόρες των Χαναναίων». Αργότερα, ο Ιακώβ, που ονομάζεται πλέον Ισραήλ, ζητά από τον γιο του Ιωσήφ: «Βάλε το χέρι σου μέσα από τον μηρό μου και υποσχέσου να μου φερθείς πιστά και έντιμα. Μη με θάψεις στην Αίγυπτο, αλλά να με ενταφιάσεις μαζί με τους πατέρες μου». Η γλώσσα αυτή μοιάζει αινιγματική, μέχρι να συνειδητοποιήσει κανείς ότι η λέξη «μηρός» χρησιμοποιούνταν συχνά από τους μεταφραστές της Βίβλου ως ευφημισμός για το «πέος». Στη Γένεση και την Έξοδο, τα παιδιά του Ιακώβ λέγεται ότι προέρχονται από τον «μηρό» του. Είναι λοιπόν μάλλον ξεκάθαρο ότι οι ιεροί όρκοι μεταξύ Ισραηλιτών επισφραγίζονταν με την τοποθέτηση του χεριού πάνω στο ανδρικό μόριο. Το να ορκιστείς πάνω σε αυτό το μυστηριώδες όργανο σήμαινε ότι ορκιζόσουν στον ίδιο τον Θεό. Μπορεί άραγε η ιδέα του πέους ως θεϊκού συμβόλου να εκφραστεί πιο καθαρά; Αν και λίγοι το συνειδητοποιούν –και λιγότερο απ' οπουδήποτε στα δικαστήρια–, αυτή η ιδέα του ιερού όρκου με «το χέρι κάτω από τον μηρό» (ή κοντά στους όρχεις) επιβιώνει μέχρι σήμερα, σχεδόν τέσσερις χιλιάδες χρόνια αργότερα, στην αγγλική λέξη «testify» (καταθέτω, μαρτυρώ), που έχει την ίδια ρίζα με το «testicles» (όρχεις).
Όλες οι πληροφορίες είναι από το βιβλίο A mind of its own: A cultural history of the penis του David M. Friedman (Penguin Books).
