Γουίλιαμ ΜακΆσκιλ
Τι χρωστάμε στο μέλλον
Μτφρ. Πέτρος Γεωργίου, εκδόσεις Πατάκη
Συμβαίνει, σε εποχές ραγδαίων αλλαγών, οι φιλόσοφοι να έχουν το πάνω χέρι: όχι επειδή αρχαιόθεν κατέχουν το θεωρητικό πλαίσιο που καθορίζει τις πράξεις μας αλλά γιατί προτάσσουν την αναγκαιότητα του στοχασμού έναντι του αυτοματισμού της δράσης. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα για την αναγκαιότητα της φιλοσοφικής σκέψης είναι η περίπτωση της τεχνητής νοημοσύνης, καθώς κανείς ακόμα δεν ξέρει τι επιπτώσεις θα έχει για τον άνθρωπο και τι θα συμβεί στο μέλλον. Πρόκειται για την άκρη ενός τεράστιου νήματος, αρκετά περιπλεγμένου, που αφορά μια σειρά από ζητήματα τα οποία οι φιλόσοφοι καλούνται να επανεκτιμήσουν, διαμορφώνοντας το δικό τους modus operandi. Είτε μιλάμε για ιατρικά είτε για περιβαλλοντικά ζητήματα, με χαρακτηριστικότερο το πρόσφατο παράδειγμα της πανδημίας, άμεσα συνυφασμένο με θέματα βιοηθικής, είναι μεγάλο το εύρος των ερωτημάτων που προκύπτουν σε εποχές μεγάλης κρίσης. Σε όλα αυτά εστιάζει με οξυδέρκεια ο στοχαστής και μέχρι πρότινος αναπληρωτής καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, Γουίλιαμ ΜακΆσκιλ, προασπιζόμενος ως φιλόσοφος την Ηθική –δηλαδή τον φιλοσοφικό τομέα που απαντάει στα ερωτήματα του δέον πράξαι–, κάνοντας λόγο για έναν «μακροχρόνιο αλτρουισμό» και για την προετοιμασία που πρέπει να κάνουμε απέναντι στις ψηφιακές μορφές νοημοσύνης ώστε να αποφύγουμε τους μεγάλους κινδύνους και την κατάρρευση. Το χρέος, επομένως, που έχουμε στις επόμενες γενιές είναι πρωτίστως η προστασία του πολιτισμού, δηλαδή ο προσεκτικός έλεγχος της τεχνολογίας, η αντιστροφή της κλιματικής κρίσης και η πρόληψη μελλοντικών πανδημιών. Μεγάλη έμφαση δίνει τέλος ο φιλόσοφος στο αξιακό πλαίσιο που θα αποτελέσει τη βάση για κάθε είδους πρόοδο σε ένα βιβλίο που ο Στίβεν Φράι χαρακτήρισε «ρεαλιστικό και ταυτόχρονα αισιόδοξο».
Έντουαρντ Σαΐντ
Οριενταλισμός
Μτφρ. Φώτης Τερζάκης, εκδόσεις Σάλτο
Ήταν παραπάνω από επιτακτική η ανάγκη επανέκδοσης ενός έργου που έχει συμβάλει καθοριστικά στην επανεξέταση των ιστορικών και κοινωνικών επιστημών στα δυτικά πανεπιστήμια αλλά και στην ανάδειξη των μετααποικιακών σπουδών, συνιστώντας σημείο αναφοράς στην εξέλιξη των ανθρωπιστικών σπουδών εν γένει. Ο κεντρικός λόγος για να επανασυστηθεί το έργο του Αμερικανοπαλαιστίνιου καθηγητή του Κολούμπια και συγγραφέα είναι γιατί την ώρα που η Μέση Ανατολή φλέγεται εκ νέου, η αποσαφήνιση των εσφαλμένων εκδοχών και προσλήψεων του όρου Ανατολή ως μιας «ημιμυθικής κατασκευής» ανατολικά της Ευρώπης είναι επιβεβλημένη όσο ποτέ. Πέρα από το ότι ξεγυμνώνει τα όποια μυθεύματα και προκαταλήψεις αναφορικά με την «Ανατολή», αποδεικνύει ότι, ακόμα και στις πιο θετικές προσλήψεις του όρου, ελλοχεύει μια ψευδής και εντελώς φαντασιακή εικόνα της Δύσης αναφορικά με τις τόσο διαφορετικές στη σύστασή τους χώρες. Είναι αυτή ακριβώς η ασάφεια των Δυτικών που επιτρέπει στο χωνευτήρι που αποκαλείται Ανατολή –υπό τη σκέπη της οποίας χωρούν εντελώς διαφορετικές χώρες, όπως ο Λίβανος, η Τουρκία και το Ιράκ– να ορίζεται από ένα ετερόκλητο φάσμα λαών και πολιτισμών. Η Ανατολή είναι έτσι συνώνυμη ενός άκρως εξωτικού και εντελώς ετεροπροσδιορισμένου οριενταλισμού, όπως θα αποκαλούσαμε την εντελώς στρεβλή από τους δυτικούς πρόσληψη των διαφορετικών χωρών, λαών και πολιτισμών που ανήκουν στην εν λόγω γεωγραφική περιφέρεια. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια αυθαίρετη κατασκευή των Γάλλων και Βρετανών οριενταλιστών κατά τον 18ο αιώνα που έφτασε τελικά να υιοθετηθεί, τον 20ό αιώνα, κατά κόρον και στις δυο πλευρές του Ατλαντικού. Εν ολίγοις, ο «Οριενταλισμός» είναι ένα πολύτιμο έργο που διαβάζεται, ειδικά τώρα, ως πυξίδα για το τι πρέπει να αποφεύγουμε αν θέλουμε να εξετάσουμε με προσοχή τις κατευθυντήριες αρχές της Ιστορίας, της Ανθρωπολογίας αλλά και της σύγχρονης πολιτικής που δεν έμειναν άτρωτες απέναντι σε ψευδείς προσλήψεις και προκαταλήψεις, ειδικά όσον αφορά τη διάκριση των δύο κόσμων.
Ίαν Νταντ & Ντόριαν Λίνσκι
Θεωρίες Συνωμοσίας
Μτφρ. Κωστής Πανσέληνος, εκδόσεις Μεταίχμιο
Σε περιόδους χαοτικής ασάφειας και αθρόας επικράτησης μιας άσκοπης κενοδοξίας, είναι καίριο το αίτημα του σαφούς προσδιορισμού του ορθού και του λάθους, του πραγματικού και του ψευδούς, της διαμόρφωσης, δηλαδή, μιας βάσης δεδομένων που θα διαχωρίζουν τι ισχύει στην πραγματικότητα και τι είναι ψευδής κατασκευή. Η ολοένα μεγαλύτερη σύγχυση, ειδικά την εποχή του διαδικτύου, προτάσσει την ανάγκη κατάθεσης μιας σειράς βιβλίων, όπως αυτά που έχει αναλάβει να γράψει το δημοσιογραφικό δίδυμο Νταντ και Λίνσκι για τις θεωρίες συνωμοσίας, τον φασισμό και πάσης φύσεως πολιτική ακρότητα. Το κεντρικό τους ζήτημα είναι η σωστή αξιοποίηση των ιστορικών διαπιστώσεων, οι οποίες αποδεικνύουν ότι οι συνωμοσιολόγοι δεν είναι τόσο ένα πρόσφατο αντιδραστικό πυροτέχνημα πάνω από τα αδιέξοδα των σύγχρονων καιρών όσο ένα διαχρονικό κατασκεύασμα που παρατηρείται από τα μεσαιωνικά χρόνια και φτάνει έως τις μέρες μας. Για παράδειγμα, τι είναι αυτό που οδήγησε στο κυνήγι των μαγισσών και στη θεωρία των ιλουμινάτι και γιατί βιβλία για τους κώδικες και οι αντίστοιχες θεωρίες χρονολογούνται ήδη από τότε; Οι θεωρίες συνωμοσίας φάνηκε να είναι ευρέως διαδεδομένες, ειδικά τους καιρούς της άνθησης των επαναστατικών κινημάτων, και παραμένουν σταθερά δημοφιλείς μέχρι τις μέρες μας. Μόνο που με τη βοήθεια του διαδικτύου μαίνονται ανεξέλεγκτες και αποκτούν μια νομιμοποιημένη ισχύ πολύ πέρα από τα αίτια που τις γεννούν. Αυτή ακριβώς η σταδιακή επικράτηση κάθε συνωμοσιολογικής θεωρίας, ειδικά με τη βοήθεια του διαδικτύου, είναι που οδηγεί στη σταδιακή απονομιμοποίηση κάθε θεσμικού πλαισίου, επιστημονικής ή πανεπιστημιακής επισκόπησης – μια διαπίστωση άκρως ανησυχητική για τη θεμελίωση της γνώσης. Όταν κάθε άποψη και κάθε θεωρία θεωρείται ισοδύναμη με οποιαδήποτε άλλη, τι νόημα έχει η ψύχραιμη, υπομονετική και επιστημονική εξέταση της αλήθειας; Σε αυτό το ερώτημα πρέπει, κατά τους συγγραφείς, να σταθούμε, νιώθοντας την υποχρέωση να είμαστε πάντοτε σε εγρήγορση αναφορικά με τη σαρωτική επικράτηση της εύκολης πληροφορίας.
Τζόρνταν Μπ. Πίτερσον
Το μανιφέστο ενός συντηρητικού
Μτφρ. Χρήστος Καψάλης, εκδόσεις Key Books
Πριν από κάποιες δεκαετίες θεωρούνταν σχεδόν αναγκαία η επανεξέταση των παραδεδομένων αξιών και η καταπολέμηση του συντηρητισμού που οδήγησε σε χρόνιες άτεγκτες θέσεις και στην επιβολή μιας συγκεκριμένης τάξης πραγμάτων, τόσο σε κοινωνικό όσο και σε πολιτικό επίπεδο. Ο συντηρητισμός, δηλαδή η πίστη σε ένα συγκεκριμένο, σταθερό θεσμικό και πολιτικό πλαίσιο, αναλλοίωτο στο πέρασμα των χρόνων, φαινόταν να αντιτάσσεται στη δημιουργική ορμή του νέου και του διαφορετικού που θα άλλαζαν τον κόσμο. Σήμερα όμως, με την καταιγιστική μετάλλαξη κάθε αξίας και την επιβολή μιας εξουσίας που δεν γνωρίζει ούτε θεσμούς ούτε πλαίσια, ο συντηρητισμός επαναξετάζεται ως τεκμήριο του πολίτη, του κράτους δικαίου και μιας σταθερότητας της προσωπικής και κοινωνικής τάξης πραγμάτων. Ακόμα και μια ελεγχόμενη οικονομία της αγοράς φαίνεται πια απαραίτητη στη βάση ενός καλά δομημένου συστήματος. Εν ολίγοις, απέναντι σε ένα εντελώς χομπσιανό σχήμα που υποστηρίζει την αυθαίρετη επιβολή του ισχυρού, θεωρητικοί όπως ο διεθνώς αναγνωρισμένος κλινικός ψυχολόγος και συγγραφέας Τζόρνταν Πίτερσον προτάσσουν παραδοσιακές αξίες, όπως η αλήθεια ως προϋπόθεση διαλόγου, οι θεσμοί και η επιβολή ορίων έναντι μιας ανεξέλεγκτης ελευθερίας. Τουλάχιστον η κοσμοθεωρία τους είναι αυτή της σταθερότητας σε έναν κόσμο γενικότερης ανασφάλειας και κυνισμού. Επιπλέον, όταν οι απόψεις διατυπώνονται από έναν ανοιχτό σε αντιλήψεις Καναδό που έχει μεγαλώσει στις δύσκολες συνθήκες των παγωμένων ερημότοπων στη Βόρεια Αλμπέρτα, έχει εξερευνήσει τις ερήμους και τους μετεωρίτες στην Αριζόνα και έχει τολμήσει να χτίσει έναν τελετουργικό ναό αυτόχθονων στον πάνω όροφο του σπιτιού του στο Τορόντο, καθώς είχε την τιμή να τον κάνει δεκτό στους κόλπους της η φυλή Kwagu'l, οφείλουμε να τις λαμβάνουμε ακόμα περισσότερο υπόψη. Δεν είναι να απορείς που ο Πίτερσον θεωρεί τη μελέτη της μυθολογίας ως προϋπόθεση για τη βαθιά γνώση και τη φαντασία ως απαραίτητη προϋπόθεση του πολιτισμού.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LIFO
