Ο Μιχαήλ Μαρμαρινός με περιμένει με το πρόγραμμα του φετινού Φεστιβάλ Αθηνών ανά χείρας. Με αυτό ξεκινάμε μια περιήγηση στον τόπο και τον χρόνο, στο νήμα που συνδέει το παρελθόν με το παρόν και το μέλλον του θεσμού. Αν ρίξει κάποιος μια προσεκτική ματιά στο φετινό πρόγραμμα, θα ανακαλύψει τόσο τις γενικές τάσεις και χειρονομίες που είναι εντελώς νέες όσο και τις αισθητικές, πολιτιστικές και πολιτικές επιλογές, λιγότερο ή περισσότερο ορατές, που είναι μεταμορφωτικές για την ταυτότητα του θεσμού και αναγκαίες για να δοθεί η πνοή που αναζητάμε κάθε χρόνο στις καλλιτεχνικές δημιουργίες που γίνονται τελικά η αφετηρία για τη γνωριμία, την επαφή και την εκπαίδευση του κοινού και των καλλιτεχνών στα νέα ρεύματα, στις νέες γλώσσες και στις νέες ιδέες.
— Περίπου πέντε χρόνια μετά την Ελευσίνα, αναλαμβάνεις το Φεστιβάλ. Πόσο συνδέεται αυτή η μετάβαση με τις μέχρι σήμερα επιλογές σου αλλά και με θεμελιώδεις στόχους του Φεστιβάλ;
Η Ελευσίνα ήταν τρομερή πίστα, ξεκίνησε από το μείον δέκα και αρχίσαμε να ανεβαίνουμε, σαν την ανάδυση αυτής της οντότητας στις τελετές έναρξης που απεικόνιζε μια θεότητα η οποία ανέβαινε από τα Τάρταρα και αργότερα έγινε ένα δημόσιο γλυπτό που έμεινε στην πόλη. Για μένα άξιζε πολύ τον κόπο που πήγα – δεν θα πήγαινα αν δεν ήξερα την Ελευσίνα, που ως πόλη πάντα με ενδιέφερε και με γοήτευε. Υπήρχε αυτή η σφοδρότητα των διαθέσεων κι έτσι έγινε η Πολιτιστική, που θεωρήθηκε μια από τις πιο επιτυχημένες· μάλιστα, μου έγινε και η ύψιστη τιμή από την ευρωπαϊκή επιτροπή να είμαι μέντορας σε νέες πολιτιστικές πρωτεύουσες. Τη συνδέω με το Φεστιβάλ επειδή όταν έγινε η Αθήνα Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης, επί Μελίνας, και ήρθαν κάποια σημαντικά πράγματα στην πόλη, τα βλέπαμε και λέγαμε «κάτι συμβαίνει εδώ». Τότε αρχίσαμε να καταλαβαίνουμε τη σημασία της και τι θα πει Φεστιβάλ. Η Ελευσίνα ήταν ένα τεράστιο σχολείο και ο απόηχός της υπάρχει και στο Φεστιβάλ Αθηνών και στον ερχομό μου εδώ. Αυτό γίνεται συνειδητά και έχει εκφάνσεις και στο πρόγραμμα και σε κάποιες καινούργιες δράσεις. Από την άλλη, η δική μου επικράτεια ήταν πάντα το Φεστιβάλ Αθηνών, προτού καν δημιουργηθεί στο επίπεδο του Λούκου. Για μένα, το Φεστιβάλ χωρίζεται στην περίοδο πριν και μετά τον Λούκο, όπως προ Χριστού και μετά Χριστόν. Άλλαξε άρδην η θρησκεία.
Θα αποκαλούσα το Φεστιβάλ, έμμεσα, μια πολύ διακριτική κοινωνική γλυπτική αισθητηρίου. Ταυτόχρονα, φέρνει σε επικοινωνία τους Έλληνες καλλιτέχνες, από τα πρώτα στάδια μέχρι τα πιο ώριμα, με το τι συμβαίνει στον κόσμο και το αντίστροφο, συγκροτώντας ένα πεδίο δημιουργικής συνάντησης ανάμεσα σε όλα αυτά τα ρεύματα.
— Τι ήταν αυτό που συνειδητοποιήσαμε εκείνη την περίοδο;
Με την εμφάνιση του Λούκου οι περισσότεροι συνειδητοποιήσαμε ακριβώς πού βρισκόμαστε και πού θέλουμε να βρισκόμαστε. Γενικότερα και η προηγούμενη διαδρομή μου σε σχέση με το διεθνές ήταν σε αυτές τις κατευθύνσεις, είτε είχε τύχει να κάνω παραστάσεις είτε άλλες δουλειές για τις οποίες ταξίδευα. Με το Φεστιβάλ επί Λούκου αυτό πολλαπλασιάστηκε, πήρε μια άλλη τροπή και μια άλλη οσμή. Και πριν από αυτόν βλέπαμε διεθνείς παραστάσεις και μεγάλους καλλιτέχνες, και στην Επίδαυρο και στο Ηρώδειο, αλλά ήταν επιλογές ενός ατζέντη που ήταν περισσότερο ή λιγότερο προχωρημένος και λειτουργούσαν πιο πολύ με κριτήριο εμπορικό, σαν γραφείο τουρισμού. Και ξαφνικά καταλάβαμε ότι Φεστιβάλ σημαίνει επιμελητής, καλλιτεχνικός διευθυντής, γιατί πρόκειται για μια τεράστια σκηνοθεσία τεχνών, δεν παρουσιάζεται μόνο μία μορφή τέχνης. Είναι μορφές τέχνης που πολλαπλασιάζονται μέσα στον χρόνο, καθώς έχουν αναπτυχθεί πλέον και ιστορικά, υβριδικές εκδοχές, γονιμοποιήσεις μεταξύ των ειδών που αντιπαρατίθενται και συντίθενται στη φαντασία του θεατή. Δηλαδή, εκεί, μπορεί να δει κάποιος μια παράσταση σύγχρονου χορού με εξαιρετικά παραστατικές διαστάσεις, και ταυτόχρονα μπορεί να δει ένα μουσικό έργο το οποίο αποκαλύπτει κάτι άλλο. Μπορεί να δει μια αρχαία τραγωδία με ένα βλέμμα που του ανοίγει τη σκέψη σε σχέση με το τι μπορεί να είναι το αρχαίο δράμα, είτε σε σχέση με το σήμερα, είτε ως αισθητική. Οπότε, αυτό είναι το Φεστιβάλ.
— Τι θέση πιστεύεις ότι κατέχει το Φεστιβάλ;
Θα έλεγα καταρχάς ότι είναι η πλώρη του πλοίου που ονομάζουμε πολιτιστική πολιτική μιας χώρας. Το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου είναι από τα παλαιότερα, αλλά και από τα μεγαλύτερα φεστιβάλ, με μια ευρύτητα τεχνών που φέρνει τους πάντες σε διάλογο και επικοινωνία. Έχει διάφορους στόχους· ένας είναι να φέρει το ελληνικό κοινό σε επαφή με αυτό που εγώ θεωρώ την πιο τρέχουσα «ταραχή» της καλλιτεχνικής δημιουργίας σε διεθνές επίπεδο, με πράγματα που δεν θα είχε αλλιώς την ευκαιρία να δει. Θα αποκαλούσα το Φεστιβάλ, έμμεσα, μια πολύ διακριτική κοινωνική γλυπτική αισθητηρίου. Ταυτόχρονα, φέρνει σε επικοινωνία τους Έλληνες καλλιτέχνες, από τα πρώτα στάδια μέχρι τα πιο ώριμα, με το τι συμβαίνει στον κόσμο και το αντίστροφο, συγκροτώντας ένα πεδίο δημιουργικής συνάντησης ανάμεσα σε όλα αυτά τα ρεύματα. Αυτοί είναι κάποιοι από τους θεμελιώδεις στόχους του Φεστιβάλ.
— Αυτή η συνάντηση, η επικοινωνία των ρευμάτων, απηχεί πάγια και τη δική σου καλλιτεχνική θέση από πολύ νωρίς, η οποία έχει διατυπωθεί σε κάθε επίπεδο.
Όντως, στο δικό μου καλλιτεχνικό DNA αυτό υπήρχε από πολύ νωρίς. Θεωρώ ότι επιμορφώθηκα κυρίως με τα πράγματα που έχω δει στο εξωτερικό, προτού αρχίσουν να έρχονται με τον ρυθμό που έρχονταν. Το Φεστιβάλ έδωσε τη δυνατότητα σε όλους μας να συναντηθούμε μαζί τους. Γιατί μπορούσα να είμαι στην Ευρώπη και να βλέπω κάποια από αυτά, αλλά δεν μπορούσα να πάω στη Βραζιλία, ας πούμε, ούτε ήταν εύκολο να πάω στην Κίνα ή στην Ιαπωνία. Αυτό είναι το Φεστιβάλ, ένας ιδιόρρυθμος Άγιος Βασίλης εκτός Χριστουγέννων για μεγάλους. Ασκεί μια υψηλής ποιότητας ηθική πολιτιστική πολιτική που προσπαθεί να δώσει τη δυνατότητα αυτής της προσβασιμότητας σε όλους , κρατώντας χαμηλά το επίπεδο του κόστους. Προσφέρουμε ένα αγαθό που το ελληνικό κοινό δεν θα μπορούσε να συναντήσει. Θα σου θυμίσω ότι και ο «Ρομαντισμός» και ο «Εθνικός Ύμνος» έσκασαν σαν κεραυνός εν αιθρία. Αυτά δεν ήταν ρεύματα που συνέβαιναν στην Ελλάδα ή αντανακλάσεις ευρωπαϊκές, εμπεριείχαν τάσεις και ανάγκες που έρχονταν από μια άλλη κατηγορία, αταξινόμητη. Τα συναντούσε κάποιος στο Φεστιβάλ, οπότε, συνειδητά ή ασυνείδητα, ήταν αυτή ακριβώς η επικράτεια μέσα στην οποία αισθανόμουν άνθρωπος, καλλιτέχνης, μέρος της πολιτείας, ότι βρισκόμουν σε μια θέση από την οποία μπορούσα να μοιραστώ, να προσφέρω και να προσλάβω πράγματα. Με αυτή την έννοια, η μετάβαση από την Ελευσίνα στο Φεστιβάλ ήταν για μένα ένα ήσυχο πέρασμα.
— Όταν έφυγε ο Λούκος, είχε πέσει ο σπόρος αυτής της αλλαγής πορείας;
Ο Λούκος χάραξε μια στιβαρή γραμμή που είχε μεγάλο νόημα και είναι η Πειραιώς 260, γιατί ήταν αυτή που εκπαίδευσε τον τρόπο σκέψης, τη νοοτροπία, που μετατόπισε εν τέλει τις επιλογές και για το Ηρώδειο και για την Επίδαυρο· υπήρξε το εκκολαπτήριο μιας σκέψης που μας γαλούχησε όλους.
— Μέχρι τώρα λέγεται συχνά ότι η μεγάλη σπαζοκεφαλιά ενός καλλιτεχνικού διευθυντή είναι τι θα βάλει στην Επίδαυρο. Κατά τη γνώμη μου, η μεγάλη σπαζοκεφαλιά είναι η Πειραιώς 260. Εκεί ανανεώνεται εν τοις πράγμασι το κοινό και στο φετινό πρόγραμμα προτάσσεις αυτό τον χώρο, το εκκολαπτήριο, όπως το αποκαλείς, ξανά, είκοσι χρόνια μετά την έναρξη της λειτουργίας του.
Δεν θα διαφωνήσω, εκεί είναι το μέτωπο της πρωτοπορίας, στην Πειραιώς 260. Αυτή η επικράτεια σού δίνει τη δυνατότητα να πειραματιστείς, να ρισκάρεις, να πας σε πιο προωθημένες μορφές, εκεί που μπορεί να δοκιμαστεί και η αντίληψή μας για το τι είναι τι. Εκεί δοκιμάζεται πόση τόλμη αντέχουμε. Ταυτόχρονα, η Πειραιώς 260 τροφοδοτεί εσωτερικά μια σκέψη που μπορεί να μετατοπίσει τον τρόπο θέασής σου, είτε αφορά την Επίδαυρο είτε τη Μικρή Επίδαυρο, που για μένα είναι μια καινούργια χειρονομία μέσα στο πρόγραμμα. Η Πειραιώς 260 εκπαιδεύει τα πάντα.
— Ποιες είναι οι αλλαγές που κάνεις, αυτές που αποκαλείς «χειρονομίες»;
Είναι εννοιολογικές, επιμελητικές, χωροταξικές. Μια μεγάλη χειρονομία ήταν ότι τη σύγχρονη μουσική, και μάλιστα στις εκδοχές της που δεν γνωρίζουν πολλοί –για παράδειγμα, μια κατεύθυνσή της έχει εξαιρετικά παραστασιακό χαρακτήρα–, τη μεταφέρω όλη στην Πειραιώς, για να κάνει crossover, να διασταυρωθεί με άλλα κοινά και άλλες παραστασιακές δραστηριότητες.
Φέρνουμε πολύ σύγχρονο χορό σε μορφές επίσης παραστασιακές, ασυνήθιστες, που θέλω πάρα πολύ να τις δει κανείς. Κάνουμε εν ολίγοις την Πειραιώς κέντρο των παραστατικών τεχνών: όλες συναντιούνται εκεί, αυτή είναι η μεγάλη χειρονομία.
Μια άλλη δράση είναι οι «Απόηχοι», με παραστάσεις των οποίων η δυναμική δεν εξαντλείται σε δυο-τρεις παραστάσεις και θα επανέλθουν το φθινόπωρο. Υπάρχει η δράση που λέγεται «Έναστρος ουρανός, έναστρες νύχτες», μεσονύκτιες εξαιρετικές παραστάσεις θεάτρου ή χορού από μεγάλους καλλιτέχνες που έχουν συνεργαστεί με το Φεστιβάλ ή και όχι, οι οποίες έχουν καταγραφεί κινηματογραφικά και δεν έχουν καμία πιθανότητα να ξανασυσταθούν, δηλαδή το κοινό δεν θα έχει καμία δυνατότητα να τις ξαναδεί, θα είναι κάτι μοναδικό για όλους. Πρόκειται για παραστάσεις όπως ο «Άμλετ» του Εϊμούντας Νεκρόσιους ή το «MURX» του Μαρτάλερ ή το «Insenso» που έκανα στο Φεστιβάλ το 2012, σε έναν χώρο πίσω από το Φεστιβάλ, που δεν υφίσταται πλέον.
Έχουμε την Gen 260 που παρουσιάζει τη δουλειά της. Είμαι σε θέση να ξέρω τι έργα βγάζει, τι παράγει αυτή η γενιά, λόγω της σχέσης μου τόσο με τη σχολή σκηνοθεσίας του ΑΠΘ όσο και με την αντίστοιχη σχολή του Εθνικού. Πολλά από αυτά τα εκτιμώ βαθύτατα, όχι γιατί τα έχουμε διδάξει και τα έχουμε στηρίξει, αλλά γιατί είναι ακριβώς το νέο αίμα των καλλιτεχνών, των παραστατικών τεχνών, που βγαίνει σήμερα. Θεωρώ ότι πρέπει να δοθεί χώρος σε αυτήν τη γενιά, γι’ αυτό γίνονται μέρος του Φεστιβάλ για μία εβδομάδα, με τους όρους του Φεστιβάλ. Αυτό θεωρώ ότι έλειπε και είναι πολύ σημαντικό, γι’ αυτό και το υποστηρίζω βαθύτατα. Φέτος ξεκινά η πιλοτική του χρονιά, θα δούμε πώς θα πάει, θα δούμε τα χρώματα που θα φέρουν τα «πιτσιρίκια» στην Πειραιώς.
Ένα άλλο κομμάτι του προγράμματος είναι αυτό που ονομάζω «Lecture – performances», «Πυγολαμπίδες». Περιλαμβάνει θέματα, ομιλίες και συναντήσεις με καλλιτέχνες και τη σκέψη τους με τρόπο διαφορετικό, με μια ποιότητα πιο performative που θα μπορέσουμε να μοιραστούμε όλοι. Αφορούν, για παράδειγμα, τις παραστάσεις που κάνει ο Στάθης Γράψας στις φυλακές ή μια συνάντηση που έχει τίτλο «Λένα» και αφορά τη Λένα Πλάτωνος. Είναι σημαντικό να συναντήσουμε αλλιώς καλλιτέχνες sui generis, που έχουν ένα ντοκουμέντο από περφόρμανς, σε ανοιχτές, ελεύθερες συζητήσεις. Επίσης φέτος ενεργοποιείται το Τροχόσπιτο, στον Κήπο, για μία μέρα, όταν θα προβληθεί και το αφιέρωμα στον Γιώργο Λούκο.
Φυσικά στα επιμελητικά θέματα που συζητάμε υπάρχουν και οι «Φωνές», ένα πολύ σημαντικό κομμάτι του προγράμματος, όπου δίνουμε χώρο και τόπο σε φωνές που συνήθως δεν φτάνουν τόσο εύκολα μέχρι τη δική μας ήπειρο, από τον αραβικό κόσμο και το Ιράν.
— Για την κοινωνική γλυπτική ως όρο έχεις μιλήσει και στην Ελευσίνα. Εδώ πώς τον συναντάμε;
Η κοινωνική γλυπτική είναι το βασικό μου σκεπτικό. Στην Πειραιώς 260 αποκτά και ένα πρόσωπο πιο συγκεκριμένο, υπάρχει μια χειρονομία η οποία έχει στόχο να αλλάξει το μικροκλίμα της για φέτος. Το λέμε «δάσος εφήμερο». Έχει διαμορφωθεί μέσα στον χώρο ένα δάσος μεσογειακής βλάστησης το οποίο θα μείνει μέχρι το τέλος του Φεστιβάλ και σε συνεργασία με τον δήμο Μαραθώνα θα μεταφυτευθεί στο Μάτι, σε έναν χώρο που έχει ήδη επιλεγεί –μια καμένη περιοχή– και θα μείνει εκεί ως πρότυπο αλσύλλιο μνήμης και μεσογειακής βλάστησης. Ως χειρονομία απέναντι στο Μάτι τη θεωρώ πολύ κρίσιμη: έχει σημασία ότι μεταφέρεται δίπλα σε δυο ήδη υπάρχοντα μνημεία, ένα εκκλησάκι που έχει καεί όλη του η στέγη και ένα σινεμά που έχει μείνει μόνο η οθόνη του.
Η άλλη μεγάλη αλλαγή είναι η είσοδος στο Φεστιβάλ. Μπαίνουμε από μια κατάφυτη αλέα πρασίνου που οδηγεί στον χώρο Δ – αυτή που ξέραμε μέχρι τώρα ως είσοδο θα είναι η έξοδος. Αυτή είναι μια θεμελιώδης αλλαγή που μεταμορφώνει την ατμόσφαιρα στον χώρο, κι αυτό το αισθάνεται αμέσως όποιος φτάνει εδώ.
— Γιατί μεταφέρεται αυτό το δάσος και δεν παραμένει στην Πειραιώς;
Η Πειραιώς, όπως ξέρεις, εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλάνο διαμόρφωσης, σε ένα πρόγραμμα αναπλάσεων και αναμόρφωσης. Αυτό που κάνουμε είναι ότι δίνουμε μια οδηγία, μια νύξη για την κατεύθυνση που θα θέλαμε να πάρει μέσα στη γενική ανάπλαση, μια υπόμνηση πρασίνου. Θέλουμε να δηλώσουμε αυτήν τη λειτουργικότητα και τη σημασία της. Την περίοδο της ανάπλασης αυτά τα δέντρα δεν μπορεί να μείνουν εκεί, θα καταστραφούν. Αλλά, παράλληλα έχουμε κάνει μια μικρή, διακριτική αναφύτευση σε όλη τη διαδρομή που ακολουθεί ο θεατής και στην είσοδο και στον κήπο.
— Μια και μιλάμε για τον Κήπο, έλειψε αυτός ο χώρος ανάπαυλας, μαζί και ο χρόνος που περνούσαμε μετά τις παραστάσεις μέσα στον χώρο. Πώς τον αναδιαμορφώνετε;
Μαζί με την αναμόρφωση της Πλατείας, κάνουμε επανενεργοποίηση του Κήπου. Άρα θα έχουμε δύο χώρους ανάπαυσης του κοινού και συνάντησής του. Κάτι το οποίο θεωρώ ότι προσέφερε η Πειραιώς στην πολιτιστική κουλτούρα του κοινού είναι ο χρόνος μετά. Το υπογραμμίζω γιατί είναι κάτι που με ενοχλεί στα θέατρα στην Ελλάδα: τελειώνει η παράσταση και σε διώχνουν με τις κλοτσιές. Αυτό, ειδικά στην Ευρώπη, δεν νοείται. Ο χώρος του θεάτρου παντού είναι χώρος συνάντησης. Είναι χώρος αναπνοής και περίσκεψης γύρω από αυτό που θα δεις, πριν και μετά. Αυτό που εισήγαγε ως ύψιστη κουλτούρα για μένα η Πειραιώς, εκτός των άλλων, είναι αυτός ο χρόνος μετά, εκεί που η σκέψη σου μπορεί να μοιραστεί, που συναντά τον άλλον εν ειρήνη –υπογραμμίζω το «εν ειρήνη», εν σιωπή και ηρεμία–, με το κέφι μιας μπίρας, ενός ποτηριού κρασιού, ή νερού, ό,τι θέλει ο καθένας. Αυτός είναι ο χρόνος του art therapy. Δημιουργούμε αυτές τις συνθήκες εσωτερικής δροσιάς γιατί η Πειραιώς είναι ένας τόπος πολιτιστικής συνταγογράφησης, ειδικά το καλοκαίρι.
Ο Λούκος χάραξε μια στιβαρή γραμμή που είχε μεγάλο νόημα και είναι η Πειραιώς 260, γιατί ήταν αυτή που εκπαίδευσε τον τρόπο σκέψης, τη νοοτροπία, που μετατόπισε εν τέλει τις επιλογές και για το Ηρώδειο και για την Επίδαυρο· υπήρξε το εκκολαπτήριο μιας σκέψης που μας γαλούχησε όλους.
— Είδα ότι στήνεται μια σκηνή σε έναν νέο χώρο, ανάμεσα στα κτίρια, όπου θα υπάρχει μουσική μετά τις παραστάσεις, για όποιον θέλει να ακούσει.
Υπάρχει ένα ειδικό πρόγραμμα, επίσης επιμελημένο, που λέγεται AΦΤΕR και αρχίζει στις 12 το βράδυ. Απευθύνεται και σε κάποιους που δεν θέλουν να δουν καμιά παράσταση. Το stage θα είναι ανάμεσα στα κτίρια, σε μια επιλεγμένη περιοχή που δεν θα ενοχλεί αυτούς που θα είναι στον Κήπο.
— Θέλω να πάμε σε ένα άλλο θέμα, για μένα ακανθώδες, την παρουσία των Ελλήνων δημιουργών στο Φεστιβάλ. Βλέπουμε συχνά παραστάσεις που δεν έχουν χρόνο και πόρους προετοιμασίας, είναι ανέτοιμες και αδικούν και τους δημιουργούς τους – το λέω με μεγάλο σεβασμό στη δουλειά τους. Αναρωτιέμαι σε τι διαφέρει μια δουλειά που βλέπω στην Πειραιώς από μια άλλη που βλέπουμε τον χειμώνα στο θέατρο;
Δεν θα μιλήσω για κανέναν άλλον, θα μιλήσω μόνο για μένα ως καλλιτέχνη στο Φεστιβάλ και όχι ως καλλιτεχνικό διευθυντή. Στην Πειραιώς έκανα δυο προτάσεις, το «Insenso» και το «Πεθαίνω σαν Χώρα», δυο παραστάσεις που δεν μπορούν να γίνουν πουθενά αλλού. Αυτό είναι ένα κριτήριο ζόρικο, πολύ δύσκολο. Με βάση το open call που κάνει το Φεστιβάλ, θεωρώ καθήκον μας την προαγωγή της ελληνικής δημιουργίας, από την πιο αναβράζουσα μέχρι την πιο θεσμοθετημένη, κυρίως όμως με έργα που δεν μπορούν εύκολα να γίνουν αλλού. Αυτή είναι η λογική του Φεστιβάλ. Θα αρθρωθεί και στο open call, το οποίο είναι σαν ένας ιστός που, με βάση αυτό που πιάνει, διαλέγεις και συνδυάζεις προτάσεις. Το τονίζω ότι το Φεστιβάλ Αθηνών δεν είναι μία ακόμα δυνατότητα παραγωγής έργων, συνέχεια της χειμερινής σεζόν, αντιθέτως δίνει τη δυνατότητα σε Έλληνες καλλιτέχνες να κάνουν κάτι το οποίο δεν θα μπορούσαν να κάνουν σε επίπεδο σεζόν.
Πέραν αυτού, που είναι μια εκ των ων ουκ άνευ αρχή, υπάρχει και το δικό μας εσωτερικό κριτήριο όταν διαλέγουμε κάτι – προσδοκούμε και ελπίζουμε πάντα, γιατί καμία από τις παραστάσεις που σου προτείνουν δεν την ξέρεις. Αφενός λες «καλλιτέχνη, συνάδελφέ μου, σου δίνω τη δυνατότητα να το ψάξεις», αφετέρου να δεις προς τα πού κινείσαι μέσα από τη διεθνή πτυχή και υπόσταση του Φεστιβάλ. Γιατί εκτός των άλλων, ένας κρίσιμος ρόλος του Φεστιβάλ είναι ο επιμορφωτικός χαρακτήρας του, που δεν αφορά μόνο το κοινό αλλά και τους Έλληνες καλλιτέχνες – αυτό θα πει φεστιβάλ διεθνές. Φυσικά, όλα τα φεστιβάλ αναζητούν την αυθεντική δημιουργία που, αν θες, τρομάζει και τον ίδιο της τον εαυτό, εκπλήσσοντάς τον, δίνοντας ταυτόχρονα μια δυνατότητα μοναδικότητας.
— Για το ξένο πρόγραμμα ποιο είναι το σκεπτικό;
Το κύριο σκεπτικό πάντα είναι η σκηνική γλώσσα, με μια σφαιρική σκέψη, κίνηση και διαδρομή –ισχύει και στην Επίδαυρο αυτό, που κάποια στιγμή θα χρειαστεί μια αγρανάπαυση– και αφορά το ’26, το ’27 και το ’28. Έχει ένα νόημα αυτός ο κύκλος γιατί μερικές παραστάσεις πρέπει να τις σχεδιάσεις πολύ καιρό πριν. Στο Φεστιβάλ δοκιμάζεις τη συνάντηση με σκηνικές γλώσσες. Μερικές είναι φρέσκες, άλλες είναι δοκιμασμένες αλλά παραμένουν άγνωστες και αυτό που με αφορά είναι αυτή η επιμειξία να συντελεστεί στην αντίληψη του θεατή και του Έλληνα καλλιτέχνη. Είναι ο τρόπος που κάνει το Φεστιβάλ τη θερινή «επικονίαση» και αναπτύσσει έναν κριτικό διάλογο ανάμεσα σε καλλιτέχνες από κάθε μέρος της γης. Είχα τόσες προτάσεις που θα μπορούσα να κάνω δυο φεστιβάλ, αλλά δεν έχω ούτε τα χρήματα, ούτε τον χώρο, ούτε τη χρονική διάρκεια, οπότε υποχρεώνεσαι να κάνεις ένα φοβερό παζλ, για να έρθουν τα πράγματα που πρέπει. Αν δεις το πρόγραμμα, σπάνια θα δεις έργα από αυτό που λέμε παγκόσμιο ρεπερτόριο. Αυτό θα πει ότι παρουσιάζουμε συνειδητά την αποθέωση της θεατρικής γλώσσας ως γλώσσας γραφής ικανής ακόμα και να παραγάγει κείμενο και ενισχύουμε τη σκηνική γλώσσα από όλα τα είδη της τέχνης. Γιατί το θέατρο είναι καλλιτεχνική γλώσσα, μια γλώσσα δημιουργίας – δεν είναι απαραίτητα ή απλώς και μόνο καραγωγέας του κειμένου ενός συγγραφέα. Πάντα, βέβαια, υπάρχει η διάθεση να ενθαρρυνθεί η γραφή και κυριολεκτικά, ενισχύοντας και στηρίζοντας συγγραφείς και δημιουργούς.
— Υπάρχει μια λέξη, ένα tag, «Αφιέρωμα», σε κάποιες εκδηλώσεις, στον Μάνο Χατζιδάκι, στην Ήπειρο, στον Γιώργο Απέργη, στον Γιώργο Λούκο.
Αυτή η λέξη είναι μια συνειδητή επιλογή, με την οποία θέλω να υπενθυμίσω μια έννοια, την ευγνωμοσύνη. Έχουμε το αφιέρωμα στον Λούκο, από το οποίο ξεκίνησε η λέξη αυτή: ευγνωμοσύνη απέναντι σε έναν άνθρωπο που μας έχει προσφέρει όσα μας έχει προσφέρει και που ακόμα για εμάς είναι ένας πόνος, ένα άγος, δεδομένου του τι του έχουμε αντιγυρίσει εμείς. Είναι μια χειρονομία του Φεστιβάλ εκ μέρους της ελληνικής κοινωνίας ολόκληρης, μπας και ξεπεράσει μια ενοχή που οφείλει να αισθάνεται. Μπας και κάποιοι φτάσουν στο σημείο να αρθρώσουν μια λέξη που επίσης έχει εξοβελιστεί από το ελληνικό λεξιλόγιο και συμπεριφορά, «συγγνώμη». Φυσικά, γιορτάζουμε με αφιέρωμα και τα είκοσι χρόνια της Πειραιώς.
— Δεν το έχω ρωτήσει ποτέ, μια και μιλάμε για τον Λούκο, όσον αφορά την προσέλευσή σας τότε μαζί στο Προεδρικό Μέγαρο, στην επέτειο αποκατάστασης της δημοκρατίας, ήταν δική σου απόφαση να είστε μαζί; Ήταν σαφώς μια πολιτική πράξη, μια δήλωση από τη μεριά σου, γιατί ήταν υπόδικος τότε.
Ήταν μια πολύ συνειδητή απόφαση, φυσικά, αλλά δεν τον έφερα μόνο εγώ. Η Κατερίνα Σακελλαροπούλου ήταν αυτή που τον κάλεσε στο προεδρικό, όντως, ενώ ήταν υπόδικος. Έχει μεγάλη σημασία να το πούμε αυτό, να της το δώσουμε.
— Να πάμε στο Ηρώδειο. Φέτος θα λειτουργήσει μόνο έναν μήνα και μέχρι τώρα είναι μια πολύ σοβαρή πηγή εισοδήματος για το Φεστιβάλ, που θα σας λείψει.
Εδώ βάζεις ένα θέμα, γιατί το Φεστιβάλ είναι περίπου δυο με δυόμισι εκατομμύρια μείον χωρίς τα έσοδα από το Ηρώδειο. Τα χρήματα αυτά τα παίρνουμε από τις ενοικιάσεις και εδώ μπαίνει και ένα άλλο θέμα, αισθητικής, πολιτικής και ηθικής τάξης. Αυτές οι ενοικιάσεις δεν είχαν κριτήριο καλλιτεχνικό ή του Φεστιβάλ, νοίκιαζες απλώς έναν χώρο. Τώρα το Ηρώδειο αναπλάθεται και ελπίζουμε ότι θα ανοίξει σε τρία χρόνια – δεν υπάρχει κανείς που δεν θέλει να ανοίξει γρήγορα. Έχω εντυπωσιαστεί από την ταχύτητα των μελετών και την ποιότητά τους, και το λέω δημοσίως. Προς το παρόν, θα πω ότι αυτά τα χρόνια της ανάπλασης λειτουργούν ως επαναπροσδιορισμός του ρόλου του. Θα δούμε.
— Τι προϋπολογισμό έχετε;
Ο καλλιτεχνικός προϋπολογισμός είναι τέσσερα εκατομμύρια, πολύ λιγότερα από πέρσι, αλλά, πάλι καλά, έχουμε στήριξη από χορηγούς, μας βοήθησαν σε κρίσιμες στιγμές και με κρίσιμα έργα – αυτά δεν είναι αυτονόητα πράγματα. Είναι, επίσης, σημαντικό το ότι έχουμε και επιμελητικές χορηγίες. Πρέπει να το επισημάνουμε αυτό, ότι μία πλευρά της επιχειρηματικότητας, με ευαισθησία καλλιτεχνική σχεδόν, στηρίζει χειρονομίες και δράσεις, ας πούμε επίλεκτα, κάτι που συμβαίνει όλο και λιγότερο στους καιρούς μας.
— Πάμε στην Επίδαυρο. Είδαμε εγκαίρως το πρόγραμμα, το αποκόλλησες από το υπόλοιπο, γιατί συνήθως η συζήτηση για την Επίδαυρο σκεπάζει τα πάντα. Υπάρχει μια γενική κατεύθυνση;
Να πω αρχικά ότι δεν είμαι του γενικού. Πέρα από τις παραστάσεις φορέων όπως είναι το Εθνικό ή το Κρατικό, υπάρχουν επιλογές όπως αυτή του ΘΟΚ, μια παράσταση που κάνει ο Θωμάς Μοσχόπουλος με ένα σπάνιο έργο, τον Ίωνα, που είναι μέσα στα κριτήρια επιλογής – στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι και ο καλλιτέχνης και το έργο που έχουν σημασία. Μια άλλη επιλογή είναι αυτή του Χρήστου Θεοδωρίδη, που εμφανίζεται για πρώτη φορά στην Επίδαυρο. Εκεί αισθάνεσαι ότι ο καλλιτέχνης αυτός μπορεί να το αντέξει, γιατί δεν είναι απλό πράγμα. Πρέπει να μπορεί το Φεστιβάλ να κάνει αυτά τα τολμηρά πράγματα, να προτείνει καλλιτέχνες που έχουν φτάσει σε ένα επίπεδο ωριμότητας, ώστε να δοκιμάζουν, στον βαθμό που θέλουν και οι ίδιοι, αυτόν τον χώρο. Σημασία έχει και οι φορείς να έχουν κάτι που θέλουν πολύ να προτείνουν για την Επίδαυρο, μια καλλιτεχνική επιθυμία. Το Εθνικό έχει καλλιτεχνική διευθύντρια, την Αργυρώ Χιώτη, που με την Ιώ Βουλγαράκη ξέρουν πολύ καλά τι θέλουν και ψάχνουν πράγματα από τη δική τους πλευρά. Προτείνουν, επενδύουν, ρισκάρουν, και αυτό είναι το νόημα ακόμη και για την Επίδαυρο.
Γιατί το αρχαίο δράμα θα πεθάνει αφ’ εαυτού εάν δεν ανανεωθεί, αν δεν έχει τις νέες ανάγκες που θα το οδηγήσουν στο επόμενό του βήμα. Είναι σπουδαίο, δεν το αμφισβητεί κανείς, αλλά η ανάγκη είναι αυτή που δίνει λόγο ύπαρξης στα πράγματα. Θα σταθώ σε μια παράσταση, του Νορβηγού σκηνοθέτη και χορογράφου Άλαν Λουσιέν Όγεν, που είναι από αυτούς που «πήραν το δαχτυλίδι» από την Πίνα Μπάους να χορογραφήσουν μετά τον θάνατό της. Κάνει την «Αντιγόνη» που γράφτηκε με έναν πολύ ενδιαφέροντα τρόπο και έχει χορό και λόγο. Βλέπεις μια γραφή με βαθιά προσέγγιση στο κείμενο, με μια γλώσσα σεμνή, βαθιά αστραφτερή και ιδιαίτερη.
— Πάμε να μιλήσουμε για τη Μικρή Επίδαυρο, που έχει αλλάξει πολλές φορές χαρακτήρα και δεν νομίζω ότι έχει στίγμα. Λειτουργεί ως «συμπλήρωμα» των παραστάσεων της Επιδαύρου και αναρωτιέμαι τι θα είναι και στο μέλλον.
Δεν μου αρέσει να δηλώνω προθέσεις. Το τι θέλουμε να είναι ελπίζω να το καταλάβουμε αφού δούμε το φεστιβάλ της. Με ενδιαφέρει να είναι αυτόνομο το φεστιβάλ της Μικρής Επιδαύρου. Θα τολμούσα να πω ότι είναι μια άτυπη μικρή πολιτιστική πρωτεύουσα, με την ενεργοποίηση ακόμα και χώρων εκτός θεάτρου, μέσα στην Παλιά Επίδαυρο. Όποιος διαβάσει το πρόγραμμα, βλέπει ένα τόξο που εκτείνεται από σύγχρονη γραφή μουσικών έργων μέχρι την παγκόσμια πρεμιέρα του «I-ONE» του Ιβάν Βιριπάγεφ. Δεν υπάρχει δεδηλωμένο κόνσεπτ, κάθε χειρονομία έχει δικό της, αυτόνομο νόημα. Η δική μου αντίληψη είναι να υπάρχει ως αυτόνομο φεστιβάλ που δεν έχει σχέση με τη «μεγάλη του αδελφή», να έχει αυτόνομη διαδρομή, και θα παρακολουθήσουμε πώς θα μεγαλώσει.
Στην Επίδαυρο θα ήθελα να σημειώσουμε ότι φέτος επανενεργοποιούνται τα σεμινάρια, υπάρχει η έκθεση που ασχολείται μόνο με τον χορό εντός και εκτός δράματος και υπάρχουν και δυο μεταμεσονύκτιες παραστάσεις στο αρχαίο στάδιο. Αυτό είναι ένα καινούργιο σκέλος που λέγεται 1-1-1, δηλαδή ένας συνθέτης, ένα έργο, μία ηθοποιός. Πρόκειται για μια μουσική σκηνοθεσία ενός έργου αρχαίου δράματος που την ευθύνη του την έχει ο συνθέτης.
— Πώς θα συνοψίζαμε την εικόνα του προγράμματος;
Επειδή πάσχουμε από βερμπαλιστικές δηλώσεις, αυτή είναι η πρώτη φορά που μιλώ για το Φεστιβάλ, γιατί νομίζω ότι το ίδιο το πρόγραμμα αντανακλά τις αρχές του, που κάποιες από αυτές διατυπώνονται με τρομερή ευκρίνεια. Τόσο οι γενικές τάσεις και χειρονομίες, που αρκετές από αυτές είναι εντελώς νέες, και κυρίως οι αισθητικές και πολιτικές επιλογές που κάνει το Φεστιβάλ, είναι οπωσδήποτε μια πολιτική χειρονομία που αφορά είτε την πολιτιστική πολιτική είτε την πολιτική, με παραδείγματα λιγότερο ή περισσότερο εμφανή. Θα ήθελα να κλείσουμε αυτήν τη συζήτηση με την είδηση ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση Φεστιβάλ (EFA) έχει επιλέξει ως επίσημο προορισμό για το Arts Festivals Summit 2027 την Αθήνα. Εδώ θα γίνει μια κορυφαία συνάντηση για τους διοργανωτές φεστιβάλ, καλλιτέχνες και φορείς χάραξης πολιτικής από όλη την Ευρώπη, ένα γεγονός σημαντικό που μας αφορά και δημιουργεί ζυμώσεις και ανταλλαγές προκειμένου να ανταποκριθούμε στις διαρκείς προκλήσεις των τεχνών που είναι βαρύνουσας σημασίας στην εποχή μας.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LIFO.
