Δυο χρόνια συμπληρώθηκαν στις 7 Νοεμβρίου από την οριστική (δύσκολο να το χωνέψει ακόμα κάποιος, παρά την «προχωρημένη» σχετικά ηλικία του) απώλεια του μέγιστου τραγουδοποιού, ερμηνευτή, ποιητή και υποδείγματος μιας βαθιά οικουμενικής και σκεπτόμενης ευζωίας, παρά τη σύνδεσή του σε ένα πρώτο επίπεδο από μέρος του κοινού με τους πιο μελαγχολικούς τόνους και τους πιο ανεκπλήρωτους πόθους. Τουλάχιστον γλύτωσε τη βασιλεία του Ντόναλντ Τραμπ...
Συγχρόνως σχεδόν με τη θλιβερή (αλλά όχι και χωρίς τις βάσιμες επικλήσεις στην ελπίδα που ανακαλεί πάντα η ανάμνηση της ζωής και του έργου του) επέτειο, κυκλοφόρησε από τον γνωστό και έγκριτο εκδοτικό οίκο Farrar, Straus και Giroux, το τελευταίο έργο του.
Πρόκειται για την έκδοση με τίτλο "The Flame", μια συλλογή από ποιήματα, στίχους, σκίτσα και σελίδες από τα σημειωματάριά του – ένα βιβλίο αντίστοιχο στο ύφος και την αισθητική με το "The Book of Longing" («Το βιβλίο του πόθου» είχε μεταφραστεί στην ελληνική του έκδοση) του 2006.
Όπως σημειώνει ο γιος του Άνταμ (αποκλειστικός διαχειριστής πλέον και τακτικός επισκέπτης του «ιστορικού» σπιτιού του πατέρα του στην Ύδρα) στην εισαγωγή, «αυτό το βιβλίο περιλαμβάνει τις τελευταίες ποιητικές απόπειρες του πατέρα μου... Ήταν το έργο προς χάρη του οποίου παρέμενε ζωντανός, ο μόνος λόγος για τον οποίο ανέπνεε, ειδικά προς το τέλος».
Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία μέρη: τα (εξήντα τρία) «Ποιήματα», τους «Στίχους» (κυρίως από τα τρία τελευταία του άλμπουμ Old Ideas, Popular Problems και You Want It Darker) και τα «Σημειωματάρια» που αποτελούν –επιλεγμένες από τον ίδιο τον Κόεν– σελίδες από τα σημειωματάρια που επιμελώς διατηρούσε μέχρι τον θάνατό του και μεταξύ άλλων περιλαμβάνουν και διάφορα αυτοσαρκαστικά πορτρέτα υπό τη μορφή καρικατούρας, με σαρδόνιες και συχνά ξεκαρδιστικές συνοδευτικές ατάκες.
Ανάμεσα στα επαναλαμβανόμενα θέματα και μοτίβα της συλλογής, όπως μαρτυρά ο τίτλος, είναι αυτά της φλόγας και της φωτιάς, μαζί με τους αναμενόμενα λεπτές, διεισδυτικές και πνευματώδεις βινιέτες / μικροπραγματείες για τον έρωτα, τον θάνατο, την επιθυμία, τη φήμη, την πίστη, την ομορφιά.
Αλλά και για το πέρασμα του χρόνου, για το γήρας, για την κληρονομιά που επιθυμεί κάποιος να αφήσει πίσω του. Όπως ο τίτλος του ποιήματος "I Pray for Courage" (Προσεύχομαι για κουράγιο) ή οι στίχοι του "If I Took a Pill" (Αν έπαιρνα ένα χάπι): «Προσπαθώ να τελειώσω / Την άθλια καριέρα μου / Με λίγη αλήθεια / Για το τώρα και το εδώ».
Έντονη είναι επίσης για μια άλλη φορά στο έργο του σπουδαίου Καναδού η επιρροή του Λόρκα (δεν είναι τυχαίο φυσικά ότι έδωσε στην κόρη του το όνομα του μεγάλου Ισπανού ποιητή) στην αμεσότητα και τον απέριττο λυρισμό με τον οποίο αγγίζουν οι στίχοι του (αυτοί οι έμπιστοι, «παλιοί σύντροφοι») όλα τα μεγάλα και τα μικρά, τα αιώνια και τα καθημερινά ζητήματα με τα οποία καταπιάνεται.
Ερωτηθείς κάποτε σε μια συνέντευξη σχετικά με τη διαφορά ανάμεσα σ' ένα τραγούδι και σ΄ ένα ποίημα, ο Κόεν αποκρίθηκε: «Το ποίημα έχει διαφορετικό χρόνο. Δεν καθοδηγείται από ένα συγκεκριμένο τέμπο – με άλλα λόγια, μπορείς να πηγαίνεις μπροστά και πίσω, να προχωράς, να επιστρέφεις, να χασομεράς ενδιάμεσα. Στο τραγούδι αντίθετα, το τέμπο είναι καθοριστικό και δεν μπορείς να σταματήσεις την προέλαση του, σε οδηγεί εκείνο».
Ο Λέοναρντ Κόεν υπήρξε αναμφισβήτητος μάστορας και στα δύο, όπως μας υπενθυμίζει και αυτό το κύκνειο άσμα του. Γράφει ο γιος του στην εισαγωγή, επιχειρώντας μια σύνθεση των τίτλων του τελευταίου του δίσκου και αυτού εδώ του βιβλίου: «Πέθανε στις 7 Νοεμβρίου 2016. Είναι πιο σκοτεινά τώρα, αλλά η φλόγα δεν φονεύτηκε».
