ΟI EOΡΤΑΣΜΟΙ ΓΙΑ το ’21 πέρασαν. Ευτυχώς με κάπως λιγότερο κιτς απ’ το αναμενόμενο, λόγω πανδημίας. Τώρα το μενού της ιστορικής μνήμης λογικά περιλαμβάνει τη Μικρασιατική Καταστροφή. Αυτό θα μας απασχολήσει από δω και πέρα υποθέτω. Ίσως θα είναι μια καλή ευκαιρία να συζητήσουμε για την προσφυγιά. Το θέμα μάς κυκλώνει από παντού εδώ και χρόνια, αλλά αρνούμαστε να το δούμε.
Όσοι έχουν στομάχι και παρακολουθούν τις εικόνες από το μέτωπο κατά του Πούτιν, βλέπουν ανθρώπους να ξεριζώνονται. Το θέαμα δεν έχει τίποτα πρωτόγνωρο. Αυτές οι εικόνες με ανθρώπους στους δρόμους μάς είναι, δυστυχώς, γνωστές και από άλλους πολέμους.
Άλλωστε, όπως έχει δείξει ο καθηγητής Ιστορίας των Οικονομικών Peter Gatrell στο πλούσιο σε στοιχεία έργο του The unsettling of Europe - The Great Migration, 1945 to the present (Penguin Books), οι άνθρωποι μετακινούνται διαρκώς και η Ευρώπη μετά το 1945 είναι, μεταξύ άλλων, και το αποτέλεσμα αυτών των μετακινήσεων. Η Ελλάδα ξέρει από μετακινήσεις. Πολλοί Έλληνες έχουν εγκαταλείψει την αναξιοκρατία στη χώρα του ήλιου για άλλα συστήματα που λειτουργούν καλύτερα και δικαιότερα.
Παράλληλα, η Ελλάδα είναι πέρασμα εκτοπισμένων. Οι θάλασσες της χώρας συνδέθηκαν με τα πιο σκοτεινά σημεία στην πρόσφατη ιστορία της Ένωσης, τους πνιγμούς και τις επαναπροωθήσεις ανθρώπων.
Τώρα που η βίαιη εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία οδήγησε κι άλλους ανθρώπους στον ξεριζωμό, η Ευρώπη δεν πρέπει να ξανακάνει τα λάθη του παρελθόντος.
Τώρα που η βίαιη εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία οδήγησε κι άλλους ανθρώπους στον ξεριζωμό, η Ευρώπη δεν πρέπει να ξανακάνει τα λάθη του παρελθόντος. Πρέπει να αντιδράσει με σχέδιο και κυρίως όραμα. Αυτό δεν σβήνει τις αμαρτίες του παρελθόντος, δεν αναιρεί τους πνιγμούς και την ανηθικότητα της Ευρώπης-φρούριο, αλλά θα μπορούσε να λειτουργήσει ως αφετηρία για μια νέα, συνολική προσέγγιση στο ζήτημα των ανθρώπων που μετακινούνται.
Χρειάζεται μεγάλη, ζωηρή δημόσια συζήτηση γι’ αυτά τα θέματα. Γιατί; Πρώτον, επειδή οι πολίτες πνίγουν με δυσκολία τα χασμουρητά τους όταν κάποιος αρχίζει να μιλάει «για το προσφυγικό». Έτσι, τα ρατσιστικά κατακάθια βρίσκουν χώρο και ανακινούνται. Η συζήτηση ως τώρα πλαισιώνεται με λάθος όρους. Δίνεται η εντύπωση ότι πρόκειται για κάποιου είδους πρόβλημα που το «λύνουμε». Οι άνθρωποι φυτοζωούν στο limbo των κέντρων κράτησης όσο το «λύνουμε». Δεύτερον, κι άλλες μετακινήσεις θα έρθουν, σύμφωνα με τους επιστήμονες. Οι οικονομικές ανισότητες και η περιβαλλοντική κρίση προφανώς και θα εξωθήσουν ανθρώπους στη μετακίνηση. Τρίτον, χρειαζόμαστε μια νέα γλώσσα, μια νέα, ανθρωποκεντρική προσέγγιση στο θέμα. Κάνουμε λόγο για «ροές», «αληθινούς πρόσφυγες» και άτομα που είναι ή δεν είναι σαν εμάς. Μιλάμε για «κύματα» και «κρίση» –εξαιρετικές περιστάσεις δήθεν που θα περάσουν. Οι λέξεις που επικράτησαν στη συζήτηση τα τελευταία χρόνια ύπουλα υποβιβάζουν τους μετακινούμενους στο επίπεδο των γραφειοκρατικών, νομικίστικων αποφάσεων ή και στο επίπεδο του πράγματος, του ανθρώπου που κατάντησε κι αυτός πραμάτεια, όπως έλεγε κι ο ποιητής.
Πρέπει να ξαναδούμε όλα αυτά τα θέματα απ’ την αρχή, ξεμαθαίνοντας την απανθρωπιά που διδαχτήκαμε με τις προηγούμενες αφίξεις προσφύγων και μεταναστών την Ευρώπη. Άλλωστε, προκύπτουν τόσα ερωτήματα που δεν είναι καθόλου απλά. Ενδεικτικά: πώς θα φερθούμε στους Ρώσους αντιφρονούντες που ίσως θελήσουν να εγκαταλείψουν, αν μπορέσουν, τον δικτάτορά τους, αλλά που δεν είναι εκατομμυριούχοι ώστε να έχουν έναν τόπο να σταθούν σε κάποιο λοφτ στο Λονδίνο ή στο Παρίσι;
Άραγε θ’ αλλάξουμε στάση απέναντι στους άλλους πρόσφυγες, που παλιώσανε πια, και που δεν είναι λευκοί; Θα γίνουν οι δύσκολες συζητήσεις για τον πλούτο που χρηματοδοτεί τους δικτάτορες; Θ’ ανοίξει μια γενικότερη συζήτηση για τις προκλητικές ανισότητες που υπονομεύουν τις δημοκρατίες; Θα το πάρουμε απόφαση ότι τα προνόμια των διεθνώς πλουσίων κάνουν τον απλό κόσμο να αηδιάζει με την πολιτική και σταδιακά τον οδηγούν προς μια πηχτή, επικίνδυνη απάθεια;
Το να συλλάβουμε το μέγεθος της καταστροφής τώρα που ο πόλεμος είναι δίπλα μας ίσως μας βοηθήσει να ξαναβρούμε κάτι που χάθηκε στην πορεία των τελευταίων χρόνων: το νεύρο που κάνει τους πολίτες να αισθάνονται ενωμένοι κάτω από μια δέσμη κοινών ιδανικών. Απ’ όταν χάθηκε αυτό πολλοί ξενέρωσαν με την ιδέα της Ευρώπης που στα μάτια τους απέτυχε να υπερασπιστεί αυτά που υποτίθεται ότι τη συγκροτούν. Παρόλο που η ντροπή των τελευταίων χρόνων δεν ξεπλένεται, ίσως αυτή είναι όντως η στιγμή που πολύς κόσμος θα αρχίσει να βλέπει τα πράγματα αλλιώς και να απαιτεί άλλες πολιτικές.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
