ΕΔΩ ΚΑΙ ΕΝΑΝ ΜΗΝΑ διεξάγεται ο πόλεμος που εξαπέλυσαν κατά του Ιράν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ, κι ως τώρα δεν έχει επικρατήσει κάποια ονομασία γι’ αυτήν τη σύρραξη: το «Πόλεμος στο Ιράν» αποδεικνύεται μάλλον γενικόλογο, ενώ το «3ος Πόλεμος του Κόλπου» δεν έχει καταφέρει μέχρι στιγμής γίνει ευρέως αποδεκτό.
Ένα μοιάζει σίγουρο: αυτός θα είναι ο Πόλεμος των Memes – όχι πως στο παρελθόν το ίντερνετ δεν αντιδρούσε με τον τρόπο του στις πολεμικές συγκρούσεις, αλλά αυτήν τη φορά δεν μιλάμε πια γενικώς και αορίστως για το «ίντερνετ». Τα memes (και μάλιστα αυτά του χειρότερου είδους, κάτι AI generated τερατουργήματα) χρησιμοποιούνται σήμερα ως όπλο στον πόλεμο της προπαγάνδας, κι ο ίδιος ο Ντόναλντ Τραμπ έχει αναλάβει πρωταγωνιστικό ρόλο σ’ αυτές τις επιχειρήσεις.
Αξίζει, πάντως, να παρατηρήσουμε πως αυτή η υπερπαραγωγή του χιούμορ για την πολεμική καταστροφή συμπίπτει με την απόλυτη σχεδόν υποχώρηση των νεανικών αντιπολεμικών κινημάτων.
Μια ματιά στα social του Λευκού Οίκου σε κάνει να τρίβεις τα μάτια σου: σ’ ένα reel η ιρανική ηγεσία μετατρέπεται σε κορύνες του μπόουλινγκ που τις διαλύει ο αμερικανικός στρατός κάνοντας strike, ανατριχιαστικά πλάνα από τα πεδία των μαχών μοντάρονται και συνενώνονται με σκηνές από video games. Το Ιράν απαντά δημοσιεύοντας ένα σύντομο animation (και πάλι με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης) με το οποίο υποστηρίζει την –δημοφιλή και στην Αμερική– άποψη πως ο Τραμπ εξαπέλυσε αυτόν τον πόλεμο απλώς και μόνο για να στρέψει τα φώτα της δημοσιότητας μακριά από το σκάνδαλο Έπσταϊν. Από τη μία, μοιάζει λογικό οι αντιμαχόμενες πλευρές να χρησιμοποιούν κάθε δυνατό μέσο για να κερδίσουν στον επικοινωνιακό αγώνα, αλλά απ’ την άλλη διαρκώς σκέφτομαι ότι αυτό που αντικρίζουμε σήμερα μοιάζει να προέρχεται από κάποιον τρομερό ψηφιακό εφιάλτη – ή ίσως από τα πιο αχαλίνωτα όνειρα της διαδικτυακής ακροδεξιάς, που χρόνια τώρα κατακλύζει το ίντερνετ με τα πιο αρρωστημένα memes.
Αν λάβουμε υπόψη και τον αλλοπρόσαλλο τρόπο με τον οποίο ο Ντόναλτ Τραμπ χρησιμοποιεί γενικότερα τα social media, μοιάζει λογικό που αυτός ο πόλεμος έχει αποκτήσει αυτή την γκροτέσκα και κακόγουστη διάσταση – «σκοτώνουμε 168 μαθήτριες και την επομένη κάνουμε χιουμοράκι».
Μπορεί, πάντως, αυτή να είναι η πρώτη φορά που οι ηγεσίες των εμπολέμων μερών καταφεύγουν τόσο μαζικά στη «meme-οποίηση της φρίκης», αλλά δεν ισχύει το ίδιο για όλους εμάς τους υπόλοιπους – αντίστοιχο περιεχόμενο είχε εμφανιστεί και τις πρώτες μέρες του Ρωσο-ουκρανικού Πολέμου. Με βάση αυτό, μπορεί να φανεί πως παίρνουμε (κυρίως η Gen Z και οι Millennials, που έχουμε τέτοιο χιούμορ) τα πάντα στην πλάκα. Νομίζω, όμως, πως συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο: πολύ συχνά, πίσω απ’ τα memes –εξαιρούνται, εννοείται, αυτά των ηγετών– κρύβεται φόβος· κρύβεται επίσης ένα αίσθημα ανημποριάς απέναντι στις εξελίξεις.
Την πρώτη μέρα των επιθέσεων στο Ιράν, μόλις ξύπνησα, είδα πως ένας φίλος μού είχε στείλει γύρω στις δέκα τέτοιες δημοσιεύσεις. Τις επόμενες ώρες, πολλοί κοινοποίησαν αντίστοιχο περιεχόμενο – και γενικότερα, φάνηκε να υπάρχει μια υπερπαραγωγή χιούμορ. Το επαναλαμβανόμενο αστείο μπορεί να συνοψιστεί ως εξής: «Χαχα, καλή σου μέρα, ελπίζω να είσαι έτοιμος για τον Γ΄ Παγκόσμιο Πόλεμο».
Όταν, ωστόσο, βρέθηκα με την παρέα μου, η διάθεση ήταν εντελώς διαφορετική: όλες είχαν άγχος, όλοι φοβόντουσαν. Λίγες ημέρες μετά, όταν η Ελλάδα έστειλε δυνάμεις στην Κύπρο (γεγονός που meme-οποιήθηκε κι αυτό με τη σειρά του) κι αισθανόμασταν πια τον πόλεμο αρκετά κοντά μας, το κλίμα ήταν ακόμα πιο βαρύ. Κι όμως, το content δεν σταματούσε, σαν η παραγωγή του να είναι πλέον αντανακλαστική – η μάλλον, σαν τα memes να είναι ένας μηχανισμός άμυνας, όπως μπορεί να είναι γενικότερα το χιούμορ, εξάλλου.
Φυσικά, καθώς το περιεχόμενο που καταναλώνουμε προέρχεται σχεδόν αποκλειστικά από τη Δύση (οι Ιρανοί, στο κάτω κάτω, δεν έχουν ελεύθερη πρόσβαση στο ίντερνετ), δηλαδή από την Αμερική και την Ευρώπη, τον επιτιθέμενο και τον επιτήδειο ουδέτερο σ’ αυτό τον πόλεμο, η γκρίνια για τις τιμές του πετρελαίου και, κυρίως, οι φόβοι που εκφράζονται για το πυρηνικό ολοκαύτωμα είναι ώρες ώρες εντελώς εξοργιστικοί. Οι κυβερνήσεις μας βομβαρδίζουν, προκαλούν αληθινή καταστροφή, κι εμείς τρέμουμε πως ίσως κάποτε οι συνέπειες φτάσουν και σε μας· αγχωνόμαστε, κοιτάμε τα newsfeed στις οθόνες μας, γελάμε ή δεν γελάμε με τα memes μας.
Αξίζει, πάντως, να παρατηρήσουμε πως αυτή η υπερπαραγωγή του χιούμορ για την πολεμική καταστροφή συμπίπτει με την απόλυτη σχεδόν υποχώρηση των νεανικών αντιπολεμικών κινημάτων. Αν δεχτούμε πως αυτή η σύγκρουση πρέπει να συγκαταλέγεται ανάμεσα στις μείζονες παρεμβάσεις της Δύσης στον υπόλοιπο κόσμο, τότε βλέπουμε ξεκάθαρα πως, για πρώτη φορά μετά το Βιετνάμ, η κοινή γνώμη δεν έχει οργανωθεί και δεν έχει αντιδράσει. Οι φόβοι και τα άγχη μας είναι πλέον καθαρά ιδιωτικά – κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες, τα μηνύματα του φίλου μου δεν είναι απλώς κοινοποίηση ενός αστείου αλλά αποκτούν μια δεύτερη και πιο ουσιαστική σημασία: «Μπορεί να μην κάνω τίποτα γι’ αυτό, αλλά τουλάχιστον ξέρω τι συμβαίνει· είμαι τουλάχιστον ενήμερος».
Το χιούμορ σε αυτά τα memes θυμίζει το σήκωμα των ώμων, είναι πικρό και προσπαθεί –με προσποιητή άνεση και χαλαρότητα– να ελαφρύνει μια δύσκολη κατάσταση, την οποία νιώθουμε πως δεν μπορούμε πλέον να επηρεάσουμε. Ο Τραμπ διεξάγει αυτόν τον πόλεμο δίχως να ζητήσει την άδεια ούτε καν απ’ το Κογκρέσο, ενώ τα ευρωπαϊκά πολιτικά κέντρα μοιάζουν να κωφεύουν απέναντι στον αποτροπιασμό μας για όσα συμβαίνουν στη Μέση Ανατολή. Αυτό το χιούμορ είναι, μεταξύ άλλων, μια απόδειξη πως οι κάτοικοι της Δύσης (ιδίως οι νεότεροι) αισθάνονται συλλογικά ανήμποροι και δεν πιστεύουν ότι μπορούν να επηρεάσουν τις πολιτικές των κυβερνήσεών τους. Κατά κάποιον τρόπο, δηλαδή, γελάμε με τα χάλια μας.
