ΤΙΣ ΜΕΡΕΣ ΑΥΤΕΣ που η δολοφονία του Τσάρλι Κερκ, οι πολιτικές και δημοσιογραφικές προγραφές στις ΗΠΑ και οι συζητήσεις για τους «συντηρητικούς ακτιβιστές» κατέκτησαν το prime time, διαβάζω σχόλια. Όχι μόνο: όσο το επιτρέπουν άλλες υποχρεώσεις, παρακολουθώ το πώς ιδέες συγγενικές με αυτές του Κερκ έχουν ενσωματωθεί ομαλά στη ροή της δημοφιλούς κουλτούρας στις πλατφόρμες. Δεν μιλώ για το πολιτικό σκέλος των προπαγανδιστών ή για ιστολόγια της νέας δεξιάς αλλά για ένα περιεχόμενο ποικίλης ύλης και εκτός άμεσου πολιτικού λόγου.
Επιλέγω, για παράδειγμα, έναν επιτυχημένο travel blogger, τον Κουρτ Καζ, ο οποίος έχει περισσότερους από ένα εκατομμύριο ακολούθους στο YouΤube και ένα προφίλ «νέου που ψάχνει τις αλήθειες των χωρών που επισκέπτεται». Τι κάνει ο Κουρτ Καζ; Από το 2016 ταξιδεύει σε πόλεις του παγκόσμιου Βορρά και του Νότου, από την «κομμουνιστική τυραννία Νικαράγουα» (όπως την ονομάζει) μέχρι το Πακιστάν κι από τις Βρυξέλλες ως το Περού. Είναι ένας από τους πολλούς, έχει όμως διαμορφώσει ένα δικό του στυλ, με ιστορίες στις οποίες φροντίζει να υπάρχει και κάποιος κίνδυνος ή, έστω, η αίσθηση της περιπέτειας.
Ο Καζ είναι από τη Νότια Αφρική και μιλάει αγγλικά με γερμανική προφορά. Βαδίζει ευθυτενής και άνετος και σαν να επιδιώκει να πέσει πάνω σε «σκατόφατσες» για να μας δείξει, ας πούμε, ότι μόλις δέκα λεπτά από το κτίριο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ο δρόμος φαντάζει μίζερος, γεμάτος σκουπίδια ή ότι εκεί ορθώνονται ψυχρές «κομμουνιστικές κατασκευές» (από το βίντεό του για τις Βρυξέλλες, που τιτλοφορείται η «χειρότερη πόλη της Ευρώπης»).
Θα έλεγε κανείς πως ζούμε μια συνολική αντεπίθεση από την ιδεολογία της ανισότητας. Αυτή η ιδεολογία είχε κάπως συρρικνωθεί και μισοκρυβόταν σε θύλακες ενός νεοφιλελεύθερου εξτρεμισμού ή σε κάποιες φασιστικές νησίδες. Ωστόσο, εδώ και κάποια χρόνια διατυμπανίζει τις βιολογικές, κοινωνικές και πολιτισμικές της κοινοτοπίες.
Ο Καζ μιλάει ακατάπαυστα και συνομιλεί με συνομιλητές/συνοδούς σε μια προσπάθεια να αναδείξουν το ύφος του εκάστοτε τόπου. Η οπτική που μοιράζεται με το κοινό του δεν φαίνεται να είναι μαύρο/άσπρο. Διαθέτει δηλαδή τη στοιχειώδη ευφυΐα να αποδώσει δικαιοσύνη σε όψεις του βίου ή των ανθρώπων του Πακιστάν, του Περού, της Αιγύπτου. Κάποιες φορές δείχνει να επικοινωνεί, να έρχεται κοντά στους ντόπιους.
Όπως ο μακαρίτης ο Κερκ σκηνοθετούσε τη διαλογική του προθυμία για να καταλήξει σε έναν «κοινό νου» που κονταροχτυπιέται με την «παρακμή», έτσι και ο Καζ ενθαρρύνει τους σχολιαστές και τους ακολούθους του να αισθανθούν κάποιες ιδέες: ότι η Ευρώπη της κανονικότητας έχει κατακυριευτεί από ξένους που έφεραν βρομιά, προκλητικότητα, αισθητική και κοινωνική ανωμαλία. Αυτό νομίζω ότι εισπράττει κανείς σε αρκετά από τα βίντεό του. Όταν μάλιστα κάποιος (συνήθως Άραβας, μαύρος ή και κάποιος αλκοολικός, σαλεμένος λευκός) τον ρωτήσει γιατί φιλμάρει –και η κίνηση και η στάση του Καζ στους δρόμους παραπέμπουν σε στυλ γυμνασμένου αστυνομικού που περιπολεί κρατώντας κάμερα απειλητικά και καθόλου χαλαρά–, ο Καζ αναρωτιέται θυμωμένα για το αν «είμαστε ελεύθεροι πλέον».
Δημιουργεί λοιπόν στον θεατή την εντύπωση πως ο δυτικός άνθρωπος δεν έχει πια την ελευθερία να μοιραστεί πραγματικές πληροφορίες για τη χώρα του, για έναν τόπο, για τον κόσμο του. Η υπόνοια μιας δικτατορίας της ορθοφροσύνης (αριστερόστροφης, εννοείται) συμβαδίζει με τα λόγια αγανάκτησης για την κατάντια δρόμων και τοπόσημων.
Διαβάζοντας τα σχόλια κάτω από τις «ιστορίες του» καταλαβαίνει κανείς ότι το κοινό του φτάνει μακρύτερα εκφράζοντας και όσα ο travel blogger υποβάλλει πιο μετρημένα. Και αυτό που επαναλαμβάνεται συνεχώς είναι το ίδιο που το ακούγαμε και για τον Κερκ: ευχαριστούμε, Κουρτ, που μας λες την αλήθεια για την πόλη και τη ζωή μας.
Ποια είναι όμως αυτή η αλήθεια; Είναι άραγε τόσο αυτονόητη; Το βλέμμα του συγκεκριμένου content creator δεν διαφέρει, παρά τα όσα ισχυρίζεται, από το μάτι του πιο συμβατικού τουρίστα που ακολουθεί τις πεπατημένες διαδρομές. Όπως η φλατ ταξιδιωτική περιήγηση κινείται ανάμεσα σε εκφράσεις θαυμασμού ή τυπικές επικρίσεις για οικεία προβλήματα (οι ουρές, ένα υπερτιμημένο εστιατόριο, η κατάσταση των συγκοινωνιών κ.λπ.), έτσι και ο πιο ωμός ταξιδιώτης δεν αναρωτιέται καθόλου για το τι διαμείβεται πίσω από τα ανησυχητικά και σκοτεινά σημάδια προς τα οποία σπεύδει.
Η ασχήμια και η παρακμή παρουσιάζονται ως να αποτελούν ελεύθερη επιλογή από κάποιους που αυθαίρετα τρυπώνουν στην Ευρώπη για να κλέψουν την ομορφιά και τη γαλήνη της ζωής των ανυπεράσπιστων από τις «γραφειοκρατίες» γηγενών. Ο πλανήτης δεν είναι ένα πλέγμα εξαρτήσεων, με πολλές κοινωνικές, γεωγραφικές και φυλετικές ανισότητες. Όχι. Είναι απλώς μια περατζάδα όπου κάποιες ύποπτες ή απειλητικές φάτσες βρέθηκαν να κατοικούν δίπλα μας, όπου οι αλήτες κάνουν κουμάντο και οι άθλιοι διασπείρουν την κακομοιριά τους. Κάτι ανάλογο με εκείνα τα βίντεο που δείχνουν ανθρώπινα ράκη ουσιοεξαρτημένων στη Φιλαδέλφεια ή στο Λος Άντζελες: εικόνες που επιβεβαιώνουν ότι η παρακμή κατοικεί δίπλα μας, κυρίως όμως ότι γι’ αυτό φταίνε η αποτυχία, η μοχθηρία, η ανικανότητα ή έστω η κακοτυχία αυτών των μελλοθάνατων.
Η κάμερα γίνεται έτσι ένας υποθετικά ανεπίληπτος ιδεολογικός καθοδηγητής, γιατί ασκεί το βλέμμα των θεατών στο να ερμηνεύσει με αυτόν τον συγκεκριμένο τρόπο τον κόσμο. Αντιστρέφει φυσικά τη λαμπερή εικόνα, στο όνομα όμως μιας τηλε-πραγματικότητας που έχει απλώς ενσωματώσει από πριν το περιφρονητικό κοίταγμα του μπλόγκερ/ινφλουένσερ. Προφανώς, οι εικόνες που προβάλλει δεν είναι ψεύτικες, οι καταστάσεις αθλιότητας δεν είναι πλαστές και τα προβλήματα τα οποία εντοπίζει ο φακός δεν είναι ανύπαρκτα ή κατασκευασμένα. Αλλά ο τρόπος που χορογραφείται η κάμερα σαρώνοντας σκουπίδια, γυναίκες που φορούν μαντίλα ή «σκληρά» πρόσωπα μη λευκών είναι αμιγώς στρατευμένος.
Η αφήγηση, δηλαδή, αναπαράγει ένα προς ένα τα δηλητηριώδη βότανα της (ακρο)δεξιάς οπτικής για τα πράγματα. Έτσι ανακατεύεται το πραγματικό υλικό με τα υλικά μιας συγκεκριμένης ιδεολογίας. Και από αυτό εξάγεται, σαν επεξεργασμένη υπερτροφή, η ιδέα πως η αθλιότητα προέρχεται από μια μόνο θρησκεία ή συστηματικά από ένα μέρος του χάρτη (τη νότια, τη σκούρα, την «τριτοκοσμική»). Και ότι η Ευρώπη και γενικά ο προηγμένος κόσμος δεν έχουν να δώσουν κανένα λογαριασμό για όσα συμβαίνουν στην Αφρική ή αλλού. Πάνω από όλα όμως, σε αυτό το είδος οπτικοποίησης πόλεων και γειτονιών, καλούμαστε να σκανδαλιστούμε από τις συμπεριφορές κάποιων ανθρώπων: το θράσος του επίμονου επαίτη, τα τεχνάσματα ενός μικροαπατεώνα πωλητή, τις αθλιότητες των «μικρών» και, κατά τεκμήριο, των πιο φτωχών διαβόλων. Σαν να μας λέει ότι η φύρα των μητροπόλεων, οι περιττοί της Ευρώπης, οι φιλοξενούμενοι που δεν μας ευγνωμονούν είναι η βασική αιτία του Κακού που μας έχει βρει ως πολιτισμό της ατομικότητας και της ευζωίας.
Θα έλεγε κανείς πως ζούμε μια συνολική αντεπίθεση από την ιδεολογία της ανισότητας. Αυτή η ιδεολογία είχε κάπως συρρικνωθεί και μισοκρυβόταν σε θύλακες ενός νεοφιλελεύθερου εξτρεμισμού ή σε κάποιες φασιστικές νησίδες. Ωστόσο, εδώ και κάποια χρόνια διατυμπανίζει τις βιολογικές, κοινωνικές και πολιτισμικές της κοινοτοπίες. Δανείζεται το καθησυχαστικό σχήμα της «κανονικότητας» για να προσελκύσει μετριοπαθή ακροατήρια. Αντλεί όμως πάντα από μια ψευδή εκδοχή της Ιστορίας: ότι ο δυτικός πολιτισμός υποφέρει ή παρακμάζει γιατί τάχα έπεσε θύμα της αφέλειας, της ευπιστίας και της γενναιοδωρίας του. Δεινοπαθεί γιατί έγινε αφελώς ανθρωπιστικός και δεν είδε τα φίδια στον κόρφο του. Έταξε πολλά και κυρίως δημοκρατία, ισότητα και νεωτερικότητα σε λαούς και άτομα που «δεν έχουν το DNA» για τέτοια αγαθά. Αυτή είναι η λανθάνουσα ιδέα. Η κάμερα και τα λόγια που τη συνοδεύουν καλούν έτσι να μπει ένα τέλος στη γενναιοδωρία, να αυξηθεί η καχυποψία και να γίνει κατανοητό πως στον κόσμο μας τίποτα δεν είναι δωρεάν. Αυτό άλλωστε (το περίφημο «δεν υπάρχει δωρεάν γεύμα») είναι το σύνθημα που δονεί ολόκληρη την επικράτεια των αντιδραστικών, από τους νοσταλγούς του κλασικού νεοφιλελευθερισμού μέχρι τα rich kids που περιγράφουν τις επαύλεις τους στη Γαλλική Ριβιέρα ή στα λοφτ της Νέας Υόρκης.
Η νέα ακροδεξιά δεν είναι ο στεναγμός του λαϊκού ανθρώπου. Είναι μάλλον η εξακτίνωση της ιδεολογίας της ανισότητας μέσα στην απεγνωσμένη αναζήτηση διεξόδου για κάποια στρώματα και άτομα. Γι’ αυτή την εξέλιξη όμως έχουν ευθύνη και οι άλλοι, όλοι οι υπόλοιποι που περιγράφουμε τα σχήματα, τις λέξεις και τις πρακτικές της νέας απειλής.
Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην έντυπη LiFO.
Το νέο τεύχος της LiFO δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.
