Λίγες ημέρες μετά τα ισραηλινά πλήγματα που σκότωσαν τον ανώτατο ηγέτη του Ιράν και κορυφαίους αξιωματούχους στην έναρξη του πολέμου, ο Ντόναλντ Τραμπ δήλωνε δημόσια ότι θα ήταν προτιμότερο «κάποιος εκ των έσω» να αναλάβει την εξουσία στο Ιράν.
Σύμφωνα με αποκαλύψεις των New York Times, οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ είχαν ήδη καταλήξει σε ένα ιδιαίτερα αμφιλεγόμενο πρόσωπο: τον πρώην πρόεδρο του Ιράν Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ.
Το σχέδιο, που φέρεται να είχε καταρτιστεί από το Ισραήλ με γνώση αμερικανικών υπηρεσιών, προέβλεπε την αξιοποίηση του Αχμαντινετζάντ ως πιθανής εναλλακτικής ηγεσίας μετά την αποδυνάμωση της θεοκρατικής εξουσίας. Ωστόσο, σύμφωνα με Αμερικανούς αξιωματούχους που είχαν ενημερωθεί για την επιχείρηση, η προσπάθεια εκτροχιάστηκε ήδη από τις πρώτες ώρες του πολέμου.
Κατά τις ίδιες πηγές, ο πρώην πρόεδρος τραυματίστηκε την πρώτη ημέρα των επιχειρήσεων, όταν ισραηλινό πλήγμα έπληξε την κατοικία του στην Τεχεράνη. Ο στόχος, σύμφωνα με το δημοσίευμα, ήταν να εξουδετερωθούν οι δυνάμεις ασφαλείας που τον κρατούσαν σε κατ’ οίκον περιορισμό, ώστε να απελευθερωθεί. Αν και επέζησε, μετά την επίθεση φέρεται να αποστασιοποιήθηκε από κάθε σχέδιο αλλαγής καθεστώτος. Έκτοτε δεν έχει εμφανιστεί δημόσια και η κατάσταση ή η τοποθεσία του παραμένουν άγνωστες.
Η επιλογή του Αχμαντινετζάντ προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση λόγω του πολιτικού του παρελθόντος. Ως πρόεδρος του Ιράν την περίοδο 2005-2013 είχε ταυτιστεί με ακραία αντιισραηλινή και αντιαμερικανική ρητορική, στήριξε ανοιχτά το πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας και κατηγορήθηκε για σκληρή καταστολή εσωτερικών αντιδράσεων. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, είχε συγκρουστεί επανειλημμένα με την ιρανική ηγεσία και είχε τεθεί υπό στενή παρακολούθηση από τις αρχές.
Πώς στήθηκε το σχέδιο αλλαγής ηγεσίας στην Τεχεράνη
Η ύπαρξη του σχεδίου, που δεν είχε γίνει έως τώρα γνωστή, εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική αποσταθεροποίησης της ιρανικής ηγεσίας, την οποία φέρονται να είχαν επεξεργαστεί από κοινού Ισραήλ και Ηνωμένες Πολιτείες. Σύμφωνα με τους New York Times, το σχέδιο αποκαλύπτει ότι η Ουάσιγκτον και το Τελ Αβίβ δεν περιορίζονταν μόνο στην καταστροφή στρατιωικών και πυρηνικών υποδομών, αλλά εξέταζαν και σενάρια πολιτικής ανατροπής στην Τεχεράνη.
Αμερικανοί αξιωματούχοι αναφέρουν ότι ήδη από τις πρώτες ημέρες του πολέμου γίνονταν συζητήσεις με το Ισραήλ για τον εντοπισμό προσώπων εντός του ιρανικού καθεστώτος που θα μπορούσαν να συνεργαστούν με τη Δύση σε μια μεταβατική περίοδο. Παρότι οι ίδιες πηγές απέφευγαν να χρησιμοποιήσουν τον όρο «μετριοπαθείς», υποστήριζαν ότι υπήρχαν στελέχη πρόθυμα να διαπραγματευθούν αλλαγές στην πολιτική δομή της χώρας.
Ο Λευκός Οίκος απέφυγε να σχολιάσει ευθέως τις πληροφορίες περί σχεδίου αλλαγής καθεστώτος και εμπλοκής του Αχμαντινετζάντ. Η εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου Άνα Κέλι δήλωσε ότι ο βασικός στόχος της επιχείρησης «Epic Fury» ήταν η καταστροφή των βαλλιστικών πυραύλων του Ιράν, η αποδυνάμωση των εγκαταστάσεων παραγωγής τους, η εξουδετέρωση του ναυτικού και η αποδυνάμωση των συμμαχικών ένοπλων οργανώσεων που στηρίζει η Τεχεράνη στην περιοχή. Πρόσθεσε ότι οι αμερικανικές δυνάμεις «πέτυχαν ή ξεπέρασαν όλους τους στόχους τους» και ότι συνεχίζονται οι διαπραγματεύσεις για τον οριστικό περιορισμό του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος.
Εκπρόσωπος της Μοσάντ, της ισραηλινής υπηρεσίας πληροφοριών, αρνήθηκε να σχολιάσει το δημοσίευμα.
Σύμφωνα με το ρεπορτάζ, ο Ντόναλντ Τραμπ θεωρούσε ότι το μοντέλο που είχε εφαρμοστεί πρόσφατα στη Βενεζουέλα θα μπορούσε να επαναληφθεί και στο Ιράν. Ο Αμερικανός πρόεδρος φέρεται να ήταν ικανοποιημένος από την επιχείρηση σύλληψης του Νικολάς Μαδούρο και από τη συνεργασία της μεταβατικής ηγεσίας που ακολούθησε με την Ουάσιγκτον.
Τα τελευταία χρόνια ο Αχμαντινετζάντ είχε έρθει σε ανοιχτή σύγκρουση με την πολιτική και θρησκευτική ηγεσία του Ιράν, κατηγορώντας κορυφαίους αξιωματούχους για διαφθορά και κακοδιοίκηση. Οι ιρανικές αρχές είχαν απορρίψει επανειλημμένα τις υποψηφιότητές του για την προεδρία, ενώ στενοί συνεργάτες του συνελήφθησαν και οι μετακινήσεις του περιορίστηκαν σημαντικά. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, βρισκόταν ουσιαστικά υπό κατ’ οίκον επιτήρηση στην περιοχή Ναρμάκ της ανατολικής Τεχεράνης.
Το σχέδιο «απελευθέρωσης» του πρώην προέδρου
Αμερικανοί αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι η αεροπορική επιχείρηση εναντίον της κατοικίας του είχε στόχο να εξουδετερώσει τους Φρουρούς της Επανάστασης που τον επιτηρούσαν, ανοίγοντας τον δρόμο για την απομάκρυνσή του από τον περιορισμό. Την ίδια ημέρα, ισραηλινές επιθέσεις είχαν σκοτώσει τον ανώτατο ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, καθώς και άλλους αξιωματούχους που θεωρούνταν κρίσιμοι για τη λειτουργία του καθεστώτος.
Στην αρχική φάση του πολέμου, ιρανικά μέσα ενημέρωσης είχαν μεταδώσει ακόμη και πληροφορίες περί θανάτου του Αχμαντινετζάντ. Αργότερα, κρατικά πρακτορεία διευκρίνισαν ότι είχε επιζήσει, ενώ οι «σωματοφύλακές» του, οι οποίοι στην πραγματικότητα ήταν μέλη των Φρουρών της Επανάστασης που τον επιτηρούσαν, σκοτώθηκαν στην επίθεση. Δορυφορικές εικόνες που επικαλούνται οι New York Times δείχνουν ότι καταστράφηκε φυλάκιο ασφαλείας στην είσοδο του δρόμου όπου βρίσκεται το σπίτι του, ενώ η κατοικία υπέστη περιορισμένες ζημιές.
Τον Μάρτιο, το περιοδικό Atlantic είχε αναφέρει επικαλούμενο συνεργάτες του πρώην προέδρου ότι ο Αχμαντινετζάντ ουσιαστικά «απελευθερώθηκε» μετά την επίθεση, χαρακτηρίζοντας την επιχείρηση ως μια μορφή «απόδρασης». Στη συνέχεια, συνεργάτης του επιβεβαίωσε στους New York Times ότι ο ίδιος θεωρούσε το πλήγμα προσπάθεια απελευθέρωσής του και ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες τον αντιμετώπιζαν ως πιθανό μεταβατικό ηγέτη για τη διαχείριση της πολιτικής και στρατιωτικής κατάστασης στο Ιράν.
Από σκληροπυρηνικός ηγέτης σε πιθανός μεταβατικός παίκτης
Κατά τη διάρκεια της προεδρίας του, ο Αχμαντινετζάντ είχε ταυτιστεί με τις πλέον σκληρές θέσεις του ιρανικού καθεστώτος. Είχε αρνηθεί δημόσια το Ολοκαύτωμα, είχε δηλώσει ότι δεν υπάρχουν ομοφυλόφιλοι στο Ιράν και είχε συμμετάσχει σε συνέδρια με έντονη αντισιωνιστική ρητορική. Παράλληλα, επί των ημερών του επιταχύνθηκε ο εμπλουτισμός ουρανίου από το Ιράν, εξέλιξη που ενίσχυσε τις ανησυχίες της Δύσης για το πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας.
Μετά την αποχώρησή του από την προεδρία, η σχέση του με το θεοκρατικό κατεστημένο επιδεινώθηκε σταδιακά. Ο Αχμαντινετζάντ επιχείρησε να διεκδικήσει ξανά την προεδρία το 2017, το 2021 και το 2024, όμως κάθε φορά το Συμβούλιο των Φρουρών, το όργανο που εγκρίνει τις υποψηφιότητες στο Ιράν, απέκλειε τη συμμετοχή του. Ο ίδιος συνέχισε να ασκεί δημόσια κριτική σε κρατικούς αξιωματούχους, με αποτέλεσμα το καθεστώς να τον αντιμετωπίζει ολοένα και περισσότερο ως παράγοντα αποσταθεροποίησης.
Την ίδια στιγμή, οι σχέσεις του με τη Δύση παρέμεναν ασαφείς και αποτέλεσαν αντικείμενο έντονης φημολογίας στο Ιράν. Σε συνέντευξή του στους New York Times το 2019 είχε επαινέσει τον Ντόναλντ Τραμπ, χαρακτηρίζοντάς τον «άνθρωπο της δράσης» και υποστηρίζοντας ότι οι δύο χώρες θα έπρεπε να εξετάσουν μια μακροπρόθεσμη προσέγγιση στις σχέσεις τους.
Παράλληλα, στενοί συνεργάτες του κατηγορήθηκαν από ιρανικά μέσα και δικαστικές αρχές για υπερβολικά στενές σχέσεις με δυτικές χώρες ή ακόμη και με ισραηλινές υπηρεσίες πληροφοριών. Ο πρώην προσωπάρχης του, Εσφαντιάρ Ραχίμ Μασαΐ, είχε βρεθεί στο επίκεντρο σχετικής δικαστικής έρευνας το 2018, όταν δικαστής είχε θέσει δημόσια ερωτήματα για πιθανές επαφές με βρετανικές και ισραηλινές υπηρεσίες πληροφοριών.
Οι επαφές με τη Δύση και τα ταξίδια που προκάλεσαν υποψίες
Υποψίες είχαν προκαλέσει και τα ταξίδια του Αχμαντινετζάντ τα τελευταία χρόνια. Το 2023 επισκέφθηκε τη Γουατεμάλα, ενώ το 2024 και το 2025 ταξίδεψε στην Ουγγαρία, χώρα με στενές σχέσεις με την κυβέρνηση Νετανιάχου. Κατά την παραμονή του στη Βουδαπέστη μίλησε σε πανεπιστήμιο που συνδέεται με τον Ούγγρο πρωθυπουργό Βίκτορ Όρμπαν.
Ο Αχμαντινετζάντ επέστρεψε από τη Βουδαπέστη λίγες ημέρες πριν από την έναρξη των ισραηλινών επιθέσεων κατά του Ιράν τον περασμένο Ιούνιο. Όταν ξέσπασε ο πόλεμος, διατήρησε ιδιαίτερα χαμηλό δημόσιο προφίλ, περιοριζόμενος σε ελάχιστες αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η σχεδόν πλήρης σιωπή του απέναντι σε μια σύγκρουση με το Ισραήλ, το οποίο επί χρόνια χαρακτήριζε βασικό εχθρό του Ιράν, προκάλεσε έντονες συζητήσεις στην ιρανική κοινή γνώμη και στα κοινωνικά δίκτυα.
Σύμφωνα με ανάλυση της εταιρείας FilterLabs, που παρακολουθεί τις τάσεις της δημόσιας συζήτησης στο διαδίκτυο, το ενδιαφέρον γύρω από το πρόσωπό του αυξήθηκε σημαντικά μετά τις αρχικές πληροφορίες περί θανάτου του. Ωστόσο, τις επόμενες εβδομάδες η συζήτηση περιορίστηκε κυρίως σε εικασίες και ερωτήματα για την τύχη και το πού βρίσκεται σήμερα ο πρώην πρόεδρος.
Το πολυφασικό σχέδιο του Ισραήλ για κατάρρευση του καθεστώτος
Το δημοσίευμα των New York Times περιγράφει επίσης ευρύτερο επιχειρησιακό σχεδιασμό του Ισραήλ για την ανατροπή της ιρανικής ηγεσίας. Σύμφωνα με δύο Ισραηλινούς αξιωματούχους ασφαλείας που είχαν γνώση του σχεδίου, η στρατηγική προέβλεπε διαδοχικά στάδια κλιμάκωσης. Το πρώτο περιλάμβανε αμερικανικές και ισραηλινές αεροπορικές επιδρομές, εξόντωση κορυφαίων ηγετικών στελεχών και κινητοποίηση κουρδικών δυνάμεων εναντίον των ιρανικών ενόπλων δυνάμεων.
Σε δεύτερη φάση, σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, το Ισραήλ σχεδίαζε εκστρατείες επιρροής και επιχειρήσεις ψυχολογικού πολέμου, σε συνδυασμό με την πίεση που θα προκαλούσαν οι στρατιωτικές επιχειρήσεις και τα πλήγματα σε κρίσιμες υποδομές, όπως το ηλεκτρικό δίκτυο. Στόχος ήταν να δημιουργηθεί η αίσθηση ότι η ιρανική κυβέρνηση χάνει τον έλεγχο της χώρας.
Το τελικό στάδιο προέβλεπε την κατάρρευση του καθεστώτος υπό το βάρος της στρατιωτικής και πολιτικής πίεσης και τη συγκρότηση μιας «εναλλακτικής κυβέρνησης», όπως φέρονται να την αποκαλούσαν Ισραηλινοί αξιωματούχοι. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ, πέρα από τις αεροπορικές επιθέσεις και τη δολοφονία του ανώτατου ηγέτη, ελάχιστα στοιχεία του σχεδίου υλοποιήθηκαν όπως είχε αρχικά προβλεφθεί.
Αμερικανοί και Ισραηλινοί αξιωματούχοι που επικαλούνται οι New York Times εκτιμούν πλέον ότι το σχέδιο βασίστηκε σε λανθασμένες εκτιμήσεις για την ανθεκτικότητα του ιρανικού κράτους και για την ικανότητα των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ να επιβάλουν πολιτική αλλαγή στην Τεχεράνη. Παρά τις εκτεταμένες στρατιωτικές επιχειρήσεις και την εξόντωση κορυφαίων στελεχών του καθεστώτος, η ιρανική ηγεσία κατάφερε να διατηρήσει τον έλεγχο της χώρας τους πρώτους μήνες του πολέμου.
Η Μοσάντ επιμένει ότι το σχέδιο μπορούσε να πετύχει
Το δημοσίευμα αναφέρει ότι αρκετά από τα βασικά στοιχεία του σχεδίου δεν υλοποιήθηκαν ποτέ. Η αναμενόμενη εσωτερική αποσταθεροποίηση δεν εκδηλώθηκε στον βαθμό που είχε προβλεφθεί, ενώ δεν υπήρξε και η πολιτική κινητοποίηση που υπολόγιζαν οι ισραηλινές υπηρεσίες πληροφοριών. Παράλληλα, οι επιχειρήσεις επιρροής και οι προσδοκίες για ευρύτερη εσωτερική αμφισβήτηση της θεοκρατικής εξουσίας δεν οδήγησαν σε άμεση κατάρρευση του κρατικού μηχανισμού.
Παρόλα αυτά, σύμφωνα με τους New York Times, ορισμένοι Ισραηλινοί αξιωματούχοι συνέχισαν ακόμη και μετά τις πρώτες αποτυχίες να θεωρούν ρεαλιστικό το ενδεχόμενο αλλαγής καθεστώτος στο Ιράν. Ο επικεφαλής της Μοσάντ, Νταβίντ Μπαρνέα, φέρεται να υποστήριξε σε εσωτερικές συζητήσεις ότι το σχέδιο της υπηρεσίας, το οποίο βασιζόταν σε πολυετή συλλογή πληροφοριών και επιχειρησιακή δραστηριότητα εντός του Ιράν, θα μπορούσε να είχε επιτύχει εφόσον είχε λάβει πλήρη πολιτική έγκριση για να προχωρήσει.
Με πληροφορίες από New York Times
