Νέα δικαστική διαμάχη έχει ξεσπάσει γύρω από τον πίνακα του Βίνσεντ βαν Γκογκ «Η συγκομιδή της ελιάς», καθώς οι κληρονόμοι ενός ζεύγους Εβραίων κατέθεσαν αγωγή κατά του Metropolitan Museum of Art της Νέας Υόρκης και του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή στην Αθήνα, ζητώντας την επιστροφή του έργου.
Το ζεύγος, Χέντβιγκ και Φρίντριχ Στερν, φέρεται να εξαναγκάστηκε να αφήσει πίσω του τον πίνακα στη Γερμανία, όταν διέφυγε στις Ηνωμένες Πολιτείες για να σωθεί από τους ναζί, λίγο πριν από το ξέσπασμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Η νέα αγωγή, που κατατέθηκε σε ομοσπονδιακό δικαστήριο του Μανχάταν, υποστηρίζει ότι το Met δεν ερεύνησε επαρκώς την προέλευση του έργου όταν το απέκτησε το 1956 έναντι 125.000 δολαρίων, αγνοώντας ενδείξεις που το συνέδεαν με λεηλασίες της ναζιστικής περιόδου.
Πώς ο πίνακας έφτασε στο Ίδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή
Σύμφωνα με τα έγγραφα της αγωγής, μετά τον πόλεμο ο πίνακας έφτασε στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου αγοράστηκε από τον Βίνσεντ Άστορ, έναν από τους πλουσιότερους Αμερικανούς της εποχής, μέσω εμπόρου τέχνης που, όπως αναφέρεται, δεν αποκάλυψε ποτέ ότι το έργο ανήκε προηγουμένως στην οικογένεια Στερν. Λίγα χρόνια αργότερα, η σύζυγός του, η γνωστή φιλάνθρωπος Μπρουκ Άστορ, πούλησε τον πίνακα μέσω της γκαλερί Knoedler στο Metropolitan Museum of Art, το οποίο τον κράτησε στη συλλογή του μέχρι το 1972, οπότε και τον μεταπώλησε στον Βασίλη και την Ελίζα Γουλανδρή.
Ο πίνακας εκτίθεται σήμερα στο μουσείο του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή στην Αθήνα, χωρίς να γίνεται αναφορά στους Στερν ως προηγούμενους ιδιοκτήτες.
Η αγωγή κατηγορεί το Met ότι δεν διενήργησε τους απαραίτητους ελέγχους για την προέλευση του έργου, παρότι η αγορά του πραγματοποιήθηκε υπό την επίβλεψη του επιμελητή Θίοντορ Ρουσό, ειδικού στα ζητήματα λεηλατημένης τέχνης από το ναζιστικό καθεστώς και μέλους της ομάδας των «Monuments Men», που μετά τον πόλεμο εντόπιζαν και αποκαθιστούσαν έργα τέχνης στους νόμιμους κατόχους τους.
«Ο Ρουσό και το Met γνώριζαν ή όφειλαν να γνωρίζουν ότι ο πίνακας πιθανότατα είχε λεηλατηθεί από τους ναζί», αναφέρεται στην αγωγή. «Παρόλα αυτά δεν έγιναν οι απαραίτητες ενέργειες για να διαπιστωθεί η πορεία του έργου στη Γερμανία κατά τη διάρκεια του πολέμου»
.
Τι απαντά το Met για τον πίνακα του Βαν Γκογκ
Το μουσείο της Νέας Υόρκης διατηρεί τη θέση που είχε εκφράσει ήδη από το 2022, όταν η οικογένεια Στερν είχε επιχειρήσει να καταθέσει παρόμοια αγωγή στην Καλιφόρνια καθώς το δικαστήριο έκρινε ότι δεν είχε αρμοδιότητα να τη χειριστεί. Σύμφωνα με το Met, κατά την περίοδο που ο πίνακας ανήκε στη συλλογή του δεν υπήρχε καμία ένδειξη ότι είχε συνδεθεί με λεηλατημένα έργα της ναζιστικής περιόδου.
«Κατά τη διάρκεια της ιδιοκτησίας του μουσείου δεν υπήρχε καμία καταγραφή που να συνδέει τον πίνακα με την οικογένεια Στερν», αναφέρεται σε σχετική δήλωση. «Η πληροφορία αυτή έγινε γνωστή αρκετές δεκαετίες αφότου το έργο έφυγε από τη συλλογή του Met».
Το μουσείο πρόσθεσε ότι ο πίνακας πωλήθηκε το 1972 «στο πλαίσιο μιας διαδικασίας αναδιάρθρωσης της συλλογής», καθώς θεωρήθηκε λιγότερο σημαντικός από άλλα έργα του Βαν Γκογκ που διέθετε τότε. «Το Met εμμένει με σεβασμό στη θέση του ότι η αγορά και η μεταπώληση του έργου έγιναν νόμιμα και σύμφωνα με όλες τις κατευθυντήριες γραμμές», σημειώνει, διευκρινίζοντας ότι «παραμένει ανοιχτό να εξετάσει οποιοδήποτε νέο στοιχείο προκύψει».
Το Ίδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή δεν απάντησε σε αίτημα για σχολιασμό από τους New York Times. Σύμφωνα με την αγωγή, στο διαδικτυακό αρχείο του μουσείου δεν γίνεται καμία αναφορά στους Στερν, αλλά μόνο στους μεταγενέστερους κατόχους του έργου.
Οι κληρονόμοι ζητούν την επιστροφή του πίνακα, την απόδοση των κερδών που αποκόμισε το Met από την πώλησή του, καθώς και αποζημίωση αντίστοιχη με τη σημερινή αγοραία αξία του έργου, το οποίο φιλοτέχνησε ο Βαν Γκογκ το 1889, έναν χρόνο πριν τον θάνατό του.
Με πληροφορίες από New York Times
