Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη παρέλαβε στη Βαρσοβία την ιστορική συλλογή 91 ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων, που είχαν κλαπεί κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο από συναγωγές και οικογένειες Ελλήνων Εβραίων και επιστρέφουν στην Ελλάδα μετά από δεκαετίες. Πρόκειται για τον πρώτο επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών από την Πολωνία στη χώρα προέλευσής τους.
Η υπουργός τόνισε ότι τα κειμήλια δεν έχουν μόνο ιστορική ή καλλιτεχνική αξία, αλλά συνδέονται με τη μνήμη των Ελλήνων Εβραίων και των οικογενειών τους, θυμάτων του Ολοκαυτώματος.
Η διαδικασία επαναπατρισμού ήταν μακρά και απαιτητική, καθώς η Πολωνία δεν διέθετε προηγούμενο νομικό πλαίσιο για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών.
«Τα κειμήλια αυτά, τα οποία αφαιρέθηκαν από συναγωγές, σε ολόκληρη την Ελλάδα, στη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, σήμερα παίρνουν τον δρόμο της επιστροφής τους στην πατρίδα. Τα κειμήλια αυτά δεν έχουν μόνον ιστορική ή καλλιτεχνική αξία. Αποτελούν μέρος της ζώσας μνήμης της χώρας μου και των Εβραίων Ελλήνων. Είναι συνυφασμένα με αφηγήσεις που μεταδόθηκαν από γονείς και παππούδες. Συνδέθηκαν με τη μνήμη συγγενών που δεν επέστρεψαν ποτέ από τα στρατόπεδα, θύματα του Ολοκαυτώματος…», δήλωσε, μεταξύ άλλων, η υπουργός.
Η ίδια επεσήμανε ότι η Ελλάδα εφαρμόζει την αρχή να ζητά την επιστροφή όσων δικαιωματικά της ανήκουν, αλλά και να επιστρέφει όσα ανήκουν σε άλλες χώρες, προωθώντας ένα ισχυρό διεθνές νομικό πλαίσιο κατά της παράνομης διακίνησης πολιτιστικών θησαυρών, σε συνεργασία με τη UNESCO.
Η Πολωνή υπουργός Πολιτισμού Μάρτα Τσιενκόφσκα χαρακτήρισε την επιστροφή «ιστορική στιγμή», επισημαίνοντας τη στενή συνεργασία των δύο χωρών και την ταχεία ολοκλήρωση της διαδικασίας σε λιγότερο από δύο χρόνια.
Η ιστορία των Ελληνικών Ιουδαϊκών Κειμηλίων
Με τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι πολωνικές αρχές εντόπισαν μέρος της λείας της γερμανικής οργάνωσης, αποθηκευμένα σε κάστρα στην Κάτω Σιλεσία. Το Υπουργείο Πολιτισμού της Πολωνίας μετέφερε το σύνολο των ελληνοεβραϊκών αντικειμένων στο Εβραϊκό Ιστορικό Ινστιτούτο της Βαρσοβίας «Emanuel Ringelblum», στις 14 Σεπτεμβρίου 1951, όπου και ταυτοποιήθηκαν ως ελληνικά.
Το Υπουργείο Πολιτισμού, σε συνεργασία με το Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδος (ΕΜΕ), διεκδικεί, από το 2001, τον επαναπατρισμό των συγκεκριμένων κειμηλίων. Όμως, εξ αιτίας της έλλειψης συγκεκριμένου θεσμικού πλαισίου για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών από την Πολωνία στις χώρες προέλευσής τους, η διαδικασία υπήρξε ιδιαίτερα χρονοβόρα. Το επίσημο αίτημα προς την Κυβέρνηση της Πολωνίας υπεβλήθη από το Υπουργείο Πολιτισμού, τον Δεκέμβριο του 2024, τοποθετώντας μία εκκρεμότητα πολλών δεκαετιών σε προτεραιότητα, στην στρατηγική των επαναπατρισμών των μνημείων που είτε βίαια ή λαθραία έχουν εξαχθεί από την ελληνική επικράτεια. Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη σε συνεργασία με τους ομολόγους της στο Πολωνικό Υπουργείο Πολιτισμού και ιδιαίτερα με τη νυν Υπουργό Μάρτα Τσιενκόφσκα εργάστηκαν συστηματικά, σε απόλυτη συνεννόηση με τους θεσμικούς φορείς και τις υπηρεσίες και των δύο χωρών, προκειμένου να επιτευχθεί ο επαναπατρισμός των ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων, που αποτελούν αδιάψευστους μάρτυρες της πλούσιας εβραϊκής κληρονομιάς της χώρας μας.
Η συλλογή των 91 ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων αποτελείται, μεταξύ άλλων, από 46 λειτουργικά υφάσματα, 17 ζεύγη rimonim (επιστέψεις των κυλίνδρων της Τορά), 9 μεμονωμένα rimonim ή θραύσματά τους, 1 ζεύγος κρεμαστών διακοσμητικών. Ο επαναπατρισμός τους βασίζεται στην έρευνα, την τεκμηρίωση, την ταυτοποίηση, καθώς και σε επικαιροποιημένη μελέτη, η οποία συντάχθηκε από ειδικούς και εμπειρογνώμονες του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας, το 2022. Η επιστροφή των αντικειμένων ενθαρρύνθηκε από τον Παγκόσμιο Εβραϊκό Οργανισμό Αποκατάστασης (WJRO), έναν διεθνή οργανισμό που εκπροσωπεί την εβραϊκή κοινότητα στην ανάκτηση περιουσιακών στοιχείων, που χάθηκαν κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος.
Η επιστροφή της συλλογής στην Ελλάδα και η παράδοσή της από το Υπουργείο Πολιτισμού στο Εβραϊκό Μουσείο αποτελεί τη φυσική κατάληξη μιας μακράς διαδρομής.
