Όσοι είχαν δει τη «Μήδεια» του Γιούκιο Νιναγκάουα στο Ηρώδειο το καλοκαίρι του 1983 και ξανά το καλοκαίρι του 1984 μιλούν για μια θεατρική εμπειρία απ' αυτές που αφήνουν ανεξίτηλα ίχνη. Ο Μικιτζίρο Χίρα που ερμήνευσε τη Μήδεια ήταν, λένε, εκπληκτικός, όπως και όλη η σύνθεση, ο εξ ολοκλήρου ανδρικός θίασος, η κίνησή του, ο συνδυασμός αυθεντικής ιαπωνικής μουσικής με σουίτα του Μπαχ και η μεγάλης δύναμης οπτικές εικόνες, με κορυφαία την αποθέωση της ηρωίδας πάνω σε άρμα που οδηγεί δράκος, κρατώντας τα κεφάλια των παιδιών της στα χέρια.
Εκείνη η Μήδεια (που παρουσιάστηκε, εκτός από την Αθήνα, και στην Ιταλία) έκανε τόση αίσθηση, ώστε άνοιξε ο δρόμος προς τα μεγάλα θέατρα της Ευρώπης στον σπουδαίο Ιάπωνα σκηνοθέτη. Ο πρόσφατος θάνατος του Νιναγκάουα (στις 12 Μαΐου) αποτελεί αφορμή για την προβολή της μαγνητοσκοπημένης από την ΕΡΤ παράστασης του 1984, απόψε, στην αίθουσα De Chirico της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών. Ακόμα κι αν στην εικόνα δεν μπορεί να διατηρηθεί ζωντανή η σχέση με τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή και η ανταλλαγή «ενέργειας» με το κοινό που την παρακολούθησε (όπως συμβαίνει συνήθως με τα σχετικά αρχεία), αξίζει να δει κανείς το ίχνος από την ομορφιά της τέχνης του, που με απαράμιλλη εικαστική ματιά κατάφερε να γεφυρώσει τη μεγάλη ιαπωνική θεατρική παράδοση με το ευρωπαϊκό θέατρο.
Ακόμα κι αν στην εικόνα δεν μπορεί να διατηρηθεί ζωντανή η σχέση με τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή και η ανταλλαγή «ενέργειας» με το κοινό που την παρακολούθησε (όπως συμβαίνει συνήθως με τα σχετικά αρχεία), αξίζει να δει κανείς το ίχνος από την ομορφιά της τέχνης του, που με απαράμιλλη εικαστική ματιά κατάφερε να γεφυρώσει τη μεγάλη ιαπωνική θεατρική παράδοση με το ευρωπαϊκό θέατρο.
Ο Γιούκιο Νιναγκάουα γεννήθηκε στις 15 Οκτωβρίου 1935 στη Σαϊτάμα, πόλη που απέχει 20 περίπου χιλιόμετρα από το κέντρο του Τόκιο. Ήθελε να σπουδάσει ζωγραφική στη Σχολή Καλών Τεχνών του Τόκιο, αλλά απέτυχε στις εξετάσεις. «Ο αγαπημένος μου ζωγράφος είναι ο Μποτιτσέλι. Δεν μπορούσα να ζωγραφίσω όπως αυτός, αλλά ήθελα να αναπαράγω τις μυρωδιές και τις γεύσεις των μορφών στους πίνακές του» είχε πει σε συνέντευξή του το 2013 (sea.blouinartinfo.com). Στράφηκε στο θέατρο, αρχικά ως ηθοποιός (το1955). Το πρώτο έργο που σκηνοθέτησε ήταν του σχεδόν συνομηλίκου του Kunio Shimizu. Ήταν η εποχή που η νέα γενιά των δημιουργών στην Ιαπωνία αντιδρούσε στην απομόνωση και στην ησυχία της μεταπολεμικής ανάπτυξης στη χώρα τους κι έψαχνε έμπνευση και τρόπους στα οργισμένα '60s του δυτικού κόσμου. Από τότε εκκινεί το σταθερό ενδιαφέρον του Νιναγκάουα για τους κλασικούς του ευρωπαϊκού θεάτρου, για την αρχαία τραγωδία και το σαιξπηρικό θέατρο αλλά και για έργα όπως ο «Πέερ Γκιντ» του Ίψεν, ο «Ματωμένος Γάμος» του Λόρκα, το «Λεωφορείον ο Πόθος» του Ουίλιαμς, η «Όπερα της Πεντάρας» του Μπρεχτ, το «Περιμένοντας τον Γκοντό» του Μπέκετ, ο «Γλάρος» του Τσέχοφ, ο «Καλιγούλας» του Αλμπέρ Καμύ κ.ά.
Η σχέση του με την αρχαία τραγωδία ξεκινά το 1976, όταν ανέβασε τον «Οιδίποδα Τύραννο» με Χορό 160 ατόμων! Δέκα χρόνια αργότερα παρουσίασε την ίδια τραγωδία στον ναό Τσουκίτζι στο Τόκιο, με Χορό 79 ηθοποιών και πρωταγωνιστές τον Μικιτζίρο Χίρα και την Ασπασία Παπαθανασίου, σε δίγλωσση παράσταση. Σε νέα σκηνική προσέγγιση του 2002, ο «Οιδίπους Τύραννος» ήταν το έργο με το οποίο επέστρεψε στην Ελλάδα το 2004, πάλι στο Ηρώδειο, στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας. Το 2012 σκηνοθέτησε τις «Τρωάδες» του Ευριπίδη.
Πιο επίμονη ήταν η ενασχόλησή του με το θέατρο του Σαίξπηρ. Η παράσταση του «Μάκβεθ» (πάλι με τον Χίρα πρωταγωνιστή) που παρουσίασε το 1985 στο Φεστιβάλ του Εδιμβούργου, με τους ήρωες ως σαμουράι στην Ιαπωνία του 16ου αι., αποτέλεσε θρίαμβο που εξασφάλισε το ενδιαφέρον του βρετανικού κοινού για τα επόμενα 30 χρόνια. Όπως γράφει ο Μάικλ Μπίλιγκτον («Guardian», 16.5.2016), στον «Μάκβεθ» ο Νιναγκάουα απέφυγε τη συνήθη, σκοτεινή και βλοσυρή αισθητική με την οποία οι σκηνοθέτες προσεγγίζουν το έργο. Ακόμη και σ' αυτή την αιματοβαμμένη τραγωδία έχει θέση η ομορφιά και τα άνθη της κερασιάς που γέμιζαν τη σκηνή τη στιγμή της δολοφονίας του Μπάνκο λειτουργούσαν ως σύμβολα της προσωρινότητας της ανθρώπινης ύπαρξης. Το Ρέκβιεμ του Φορέ και το Αντάτζιο για έγχορδα του Σάμιουελ Μπάρμπερ που συνόδευε τη δράση ενέτεινε την αίσθηση της μελαγχολίας.
«Όποτε σκηνοθετώ Σαίξπηρ, αισθάνομαι μια δόση ντροπής... Κατανοώ πραγματικά έναν πολιτισμό τόσο πολύ διαφορετικό από τον δικό μου;» αναρωτιόταν ο Νιναγκάουα σε παλιά συνέντευξή του, εξηγώντας ότι η λογική εξέταση της ύπαρξης, συνηθισμένη στο δυτικό θέατρο, είναι ξένη στο ιαπωνικό. Αν και κράτησε αποστάσεις από τη θεατρική παράδοση της χώρας του, θέλοντας να απαλλάξει το θέατρο της εποχής του από τη «μουσειακή υποκριτική», συχνά υιοθετούσε στις παραστάσεις του στοιχεία από τους κώδικες του Νο και του Καμπούκι. Γιατί αγαπούσε τη θεατρικότητα, το σύνολο των συμβάσεων που κάνουν το θέατρο όχι καθρέφτη της πραγματικότητας αλλά έργο τέχνης με τους δικούς του, αυτόνομους όρους.
Όχι πως ήταν πάντα θετικές οι κριτικές για τις παραστάσεις του, ιδίως των σαιξπηρικών έργων που συχνά-πυκνά παρουσίαζε στον Λονδίνο, όπως π.χ. ο «Βασιλιάς Ληρ» που σκηνοθέτησε στο Royal Shakespeare Company το 1999 με πρωταγωνιστή τον Νάιτζελ Χόθορν, που χτυπήθηκε ανελέητα για επιτήδευση και εξωτική εμμονή της σκηνοθεσίας, καθώς και για τα άνισα αποτελέσματα στην καθοδήγηση των ηθοποιών. Ωστόσο, με τον «Περικλή» του 2003 και τον «Tίτο Ανδρόνικο» του 2006 οι σχέσεις αποκαταστάθηκαν και επιβεβαιώθηκε η γοητεία που ασκούσαν οι μεγάλης εικαστικής ομορφιάς παραστάσεις του στο κοινό.
Ψηλός, λεπτός, ο Νιναγκάουα εντυπωσίαζε με την παλιομοδίτικη ιαπωνική ευγένειά του στις εμφανίσεις του στα ευρωπαϊκά θέατρα. Η φήμη του στην Ιαπωνία ωστόσο ήταν διαφορετική, καθώς σ' ένα ντοκιμαντέρ για την τηλεόραση εμφανίζεται να πετάει τασάκι σε ηθοποιό του οποίου η ερμηνεία δεν τον ικανοποιούσε. Γιος ράφτη, είχε προφανώς κι αυτός τα «θέματά» του. «Η διαφορά μεταξύ τραγωδίας και κωμωδίας», είπε μια φορά, «δεν είναι μεγάλη – είναι σαν να πηγαίνεις σε δείπνο στο σπίτι του γείτονα». Είχε ομολογήσει, άλλωστε, μια σειρά από πράγματα που απεχθανόταν, μεταξύ άλλων το κολλώδες ιαπωνικό ρύζι και τον κιμά, όπως βγαίνει από τον ειδικό μύλο. Άνθρωπος κλειστός, απέφευγε τις νέες γνωριμίες. Μάλιστα αρνούνταν να μιλήσει αγγλικά, παρότι γνώριζε επαρκώς τη γλώσσα, ακριβώς για να κρατάει τους αγνώστους σε απόσταση.
Info:
Μήδεια, του Yukio Ninagawa
Προβολή της μαγνητοσκοπημένης ιστορικής παράστασης της Μήδειας του Γιούκιο Νιναγκάουα από το Ηρώδειο (1984) με τον μεγάλο Ιάπωνα ηθοποιό Μιζικίρο Χίρα.
Την προβολή προλογίζει ο Γιώργος Σαμπατακάκης, επίκουρος καθηγητής του Τ.Θ.Σ. του Πανεπιστημίου Πατρών.
Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, Αίθουσα De Chirico
6 Ιουλίου 2016
21:00
