Υπάρχουν σώματα που η κοινωνία προτιμά να μην κοιτάζει πολύ. Σώματα κουρασμένα, πονεμένα, αργά, εξαρτημένα από φροντίδα, φάρμακα, βοηθήματα, επιδόματα, άλλους ανθρώπους. Σώματα που δεν χωρούν εύκολα στην εικόνα της παραγωγικότητας, της νεότητας, της καθαρής υγείας, της αυτονομίας που μας ζητούν διαρκώς να παριστάνουμε.
Η έκθεση Flare-Up στο Goldsmiths CCA του Λονδίνου ξεκινά ακριβώς από εκεί: από την ασθένεια και την αναπηρία όχι ως ιδιωτική ατυχία, ούτε ως θέμα φιλανθρωπικής συγκίνησης, αλλά ως εμπειρία ζωής που έχει δική της αισθητική, δική της γλώσσα, δική της πολιτική δύναμη.
Ο τίτλος της έκθεσης παραπέμπει στην «έξαρση», στην απότομη ένταση των συμπτωμάτων που γνωρίζουν πολύ καλά όσοι ζουν με χρόνιο πόνο, χρόνια ασθένεια ή αναπηρία. Αλλά η λέξη κουβαλά και κάτι άλλο: μια λάμψη, ένα φως που πέφτει πάνω σε περιοχές που συνήθως μένουν στη σκιά. Το Flare-Up δεν ζητά απλώς να «συμπεριλάβουμε» τα ανάπηρα και άρρωστα σώματα στην τέχνη. Ζητά να αλλάξουμε τον τρόπο που βλέπουμε τι μπορεί να είναι σώμα, χρόνος, εργασία, φροντίδα, πρόσβαση, επιβίωση.
Στην έκθεση, ιστορικές φιγούρες όπως ο Derek Jarman και ο Felix Gonzalez-Torres συναντούν σύγχρονους καλλιτέχνες που δουλεύουν με την εμπειρία της ασθένειας, της αναπηρίας, της φροντίδας, της νευροδιαφορετικότητας και της κρατικής βίας που συχνά οργανώνει τη ζωή γύρω από τη στέρηση της πρόσβασης. Η επιμελητική πρόταση δεν αντιμετωπίζει αυτά τα έργα σαν απομονωμένες μαρτυρίες. Τα βάζει σε σχέση, σαν μια κοινότητα από εικόνες, αντικείμενα, ήχους, υλικά και φωνές που συνομιλούν εκεί όπου η μοναξιά της ασθένειας γίνεται κοινό πεδίο.
Αυτό έχει σημασία. Γιατί η αρρώστια συχνά στερεί τη γλώσσα. Όχι μόνο επειδή πονάς ή κουράζεσαι ή δεν έχεις δυνάμεις να εξηγήσεις ξανά και ξανά τι σου συμβαίνει. Αλλά επειδή η κοινωνία έχει πολύ φτωχό λεξιλόγιο για όσα δεν θεραπεύονται γρήγορα, δεν «ξεπερνιούνται», δεν γίνονται inspirational ιστορίες επιστροφής στην κανονικότητα.
Το Flare-Up δεν ενδιαφέρεται για αυτή την κανονικότητα. Αντί να ρωτά πώς ένα σώμα θα ξαναγίνει χρήσιμο, παραγωγικό ή «όπως πριν», κοιτάζει πώς ζουν τα σώματα όταν το «όπως πριν» δεν υπάρχει πια.
Ανάμεσα στα έργα της έκθεσης βρίσκεται το Untitled (Chemo) του Felix Gonzalez-Torres, μια κουρτίνα από χάντρες που αφήνει το σώμα του θεατή να περάσει μέσα της. Το έργο κουβαλά τη μνήμη της ασθένειας, της φαρμακευτικής αγωγής, του AIDS, της απώλειας, αλλά και μια παράξενη τρυφερότητα: το πέρασμα, την αφή, την επαφή με κάτι εύθραυστο και λαμπερό μαζί.
Δίπλα του, η παρουσία του Derek Jarman λειτουργεί σαν ιστορική ρίζα. Ο Jarman, καλλιτέχνης, σκηνοθέτης, ακτιβιστής, ένας από τους ανθρώπους που έδωσαν μορφή στην ορατότητα του AIDS στη βρετανική κουλτούρα, δεν εμφανίζεται εδώ ως μνημείο, αλλά ως μέρος μιας γενεαλογίας. Η αναφορά στο Prospect Cottage και στον κήπο του στο Dungeness υπενθυμίζει ότι η ασθένεια δεν παράγει μόνο απώλεια. Μπορεί να παράγει και τρόπους να φτιάξεις κόσμο εκεί όπου όλα μοιάζουν καμένα.
Αυτό το στοιχείο της συνέχειας είναι από τα πιο ενδιαφέροντα της έκθεσης. Η αναπηρία και η ασθένεια δεν παρουσιάζονται σαν σταθερές ταυτότητες, αλλά σαν πεδία σχέσεων. Καλλιτέχνες που αυτοπροσδιορίζονται ως ανάπηροι ή χρόνια πάσχοντες συνυπάρχουν με ανθρώπους που δεν έχουν επίσημη διάγνωση ή δεν χρησιμοποιούν απαραίτητα τους ίδιους όρους για τον εαυτό τους. Στην έκθεση εμφανίζονται επίσης φροντιστές, κοινωνικοί λειτουργοί, κοινότητες υποστήριξης, άνθρωποι που ζουν δίπλα στην ασθένεια και όχι απλώς «έξω» από αυτήν.
Ο όρος «crip», που χρησιμοποιείται σε ένα μεγάλο κομμάτι του σύγχρονου λόγου γύρω από την αναπηρία, είναι εδώ σημαντικός αλλά και απαιτητικός. Πρόκειται για έναν όρο που έχει επαναδιεκδικηθεί από ανάπηρους και χρόνια πάσχοντες ανθρώπους, με συγγένειες προς queer και φεμινιστικές στρατηγικές. Δεν λειτουργεί ως ευγενική ετικέτα. Λειτουργεί περισσότερο σαν τρόπος αντίστασης: απέναντι στην ιδέα ότι υπάρχει μόνο ένας σωστός, υγιής, παραγωγικός, ευθύγραμμος τρόπος να έχεις σώμα.
Η έκθεση ανοίγει και σε πιο παράξενες, παιχνιδιάρικες μορφές. Το Chic Slug της Abi Palmer, ένας τεράστιος γυμνοσάλιαγκας που περιστρέφεται σε μηχανισμό ντισκομπάλας, φέρνει στο προσκήνιο ένα πλάσμα που συνήθως αντιμετωπίζεται ως αποκρουστικό, αργό, γλοιώδες, ανεπιθύμητο. Εδώ όμως γίνεται μαλακό, σεξουαλικά ρευστό, σχεδόν λαμπερό. Το έργο παίζει με την αποστροφή απέναντι στα σώματα που δεν ταιριάζουν στο καθαρό, σκληρό, λειτουργικό ιδανικό του ανθρώπου.
Και αυτό είναι ένα από τα κλειδιά του Flare-Up: η ασθένεια και η αναπηρία δεν εμφανίζονται μόνο μέσα από πόνο ή σοβαρότητα. Εμφανίζονται και μέσα από χιούμορ, τρυφερότητα, παράξενη ομορφιά, υλικότητα, ήχο, επινόηση. Η έκθεση δεν ζητά από τον θεατή να λυπηθεί. Του ζητά να μείνει λίγο περισσότερο με όσα συνήθως απομακρύνει.
Στο έργο της Jamila Prowse, ο χρόνος της ασθένειας γίνεται εικόνα. Η κάμερα συλλαμβάνει το περίγραμμα ενός σώματος στο κρεβάτι, ενώ το φλας κατακλύζει τη σκηνή. Το sick time, ο χρόνος της ασθένειας, δεν μοιάζει με τον χρόνο του ημερολογίου. Δεν μετριέται με deadlines, βάρδιες, ειδοποιήσεις, εξόδους, παραγωγικότητα. Είναι χρόνος ασαφής, εσωτερικός, συχνά άχρηστος για τον έξω κόσμο και όμως απόλυτα πραγματικός για όποιον τον ζει.
Η Prowse συνδυάζει εικόνα, κλειστούς υπότιτλους και ημερολογιακές παρατηρήσεις από περιόδους όπου ήταν καθηλωμένη στο σπίτι ή στο κρεβάτι. Σε αυτόν τον χρόνο μπορεί να περάσουν εβδομάδες χωρίς πλύσιμο, χωρίς έξοδο, χωρίς την κοινωνικά αποδεκτή ρουτίνα που κάνει ένα σώμα να φαίνεται «εντάξει». Το έργο δεν ωραιοποιεί αυτή την κατάσταση. Την κάνει όμως ορατή.
Αλλού, η Christine Sun Kim ξανασκέφτεται τον τρόπο που βλέπουμε και διαβάζουμε τις εικόνες όταν ο ήχος λείπει. Στο Close Readings, αποσπάσματα από γνωστές ταινίες παρουσιάζονται θολωμένα και χωρίς ήχο, ενώ τέσσερις Κωφοί συνεργάτες δίνουν δικές τους ερμηνείες των σκηνών, δίπλα στους επίσημους υπότιτλους. Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς μια άσκηση προσβασιμότητας. Είναι μια υπενθύμιση ότι η πρόσβαση δεν είναι ουδέτερη τεχνική λεπτομέρεια. Είναι ερμηνεία, πολιτική, τρόπος να αλλάζει το ίδιο το έργο.
Αυτό επανέρχεται σε όλη την έκθεση. Η πρόσβαση δεν αντιμετωπίζεται σαν checkbox, σαν κάτι που προστίθεται στο τέλος για να καλύψει μια θεσμική υποχρέωση. Αντίθετα, γίνεται μέρος της επιμελητικής γλώσσας. Οι ηχητικές περιγραφές, οι υπότιτλοι, οι τρόποι με τους οποίους ο θεατής κινείται και λαμβάνει την πληροφορία δεν είναι απλώς υπηρεσίες. Είναι κομμάτι του νοήματος.
Η γλώσσα παίζει επίσης κεντρικό ρόλο. Στο έργο του JJJJJerome Ellis, ο τραυλισμός δεν εμφανίζεται ως δυσκολία που πρέπει να διορθωθεί, αλλά ως διαφορετικός τρόπος ύπαρξης μέσα στον χρόνο και στην ομιλία. Το να μιλάς «αργά», «σπαστά» ή με παύσεις μπορεί να γίνει άρνηση απέναντι σε έναν κόσμο που απαιτεί ταχύτητα, καθαρότητα και αδιάκοπη ροή. Η έκθεση δείχνει ότι η αναπηρία δεν αφορά μόνο το σώμα ως εικόνα. Αφορά και τον τρόπο που παράγεται ο λόγος, η επικοινωνία, η παρουσία.
Αυτό είναι πολιτικό με τον πιο άμεσο τρόπο. Γιατί η κοινωνία δεν αποκλείει μόνο με σκάλες, στενές πόρτες ή απουσία ραμπών. Αποκλείει και με ρυθμούς. Με φόρμες. Με προθεσμίες. Με κρατικά έγγραφα. Με συστήματα υποστήριξης που κάνουν τον άνθρωπο να αποδεικνύει ξανά και ξανά ότι έχει ανάγκη.
Η Bella Milroy γράφει και σχεδιάζει πάνω σε φακέλους του Department for Work and Pensions, του βρετανικού υπουργείου που συνδέεται με επιδόματα και κρατική υποστήριξη. Οι φάκελοι αυτοί δεν είναι ουδέτερα χαρτιά. Για πολλούς ανάπηρους και χρόνια πάσχοντες ανθρώπους, τέτοια έγγραφα πέφτουν στο σπίτι σαν απειλή: θα συνεχιστεί η υποστήριξη; θα κοπεί; θα πρέπει να αποδείξεις ξανά τον πόνο σου; θα σε πιστέψουν;
Σε μια περίοδο όπου στη Βρετανία οι περικοπές και η συζήτηση γύρω από τα επιδόματα αναπηρίας προκαλούν οργή και φόβο, τέτοια έργα δεν είναι απλώς προσωπικά. Μιλούν για τη σχέση του κράτους με το σώμα. Για το πώς η γραφειοκρατία μπαίνει μέσα στο σπίτι, κάθεται στο τραπέζι, οργανώνει τον ύπνο, την αγωνία, τη δυνατότητα ενός ανθρώπου να δουλέψει ή να ζήσει.
Η έκθεση δεν κρύβει αυτή την ένταση. Αντίθετα, τη βάζει στο κέντρο. Το ενδιαφέρον για την τέχνη γύρω από την αναπηρία και τη χρόνια ασθένεια αυξάνεται θεσμικά, όμως την ίδια στιγμή πολλοί από τους ανθρώπους που παράγουν αυτή την τέχνη βλέπουν τις συνθήκες ζωής και εργασίας τους να απειλούνται. Η αντίφαση είναι σκληρή: οι θεσμοί αρχίζουν να αναγνωρίζουν την αισθητική και πολιτική αξία της ανάπηρης εμπειρίας, ενώ τα κράτη συχνά δυσκολεύουν όλο και περισσότερο την ίδια την επιβίωση των ανάπηρων ανθρώπων.
Γι’ αυτό το Flare-Up δεν μπορεί να διαβαστεί μόνο σαν έκθεση τέχνης. Είναι και μια έκθεση για το ποια σώματα θεωρούνται άξια φροντίδας. Ποια σώματα θεωρούνται επιβαρυντικά. Ποια σώματα γίνονται αόρατα επειδή δεν μπορούν να συμμετέχουν στους ρυθμούς της κανονικότητας.
Στο Transfer (Ivory) της Angela de la Cruz, ο τίτλος παραπέμπει στη μετακίνηση από το κρεβάτι στο αναπηρικό αμαξίδιο. Ένας όγκος σε σχήμα φέρετρου συνδέει έναν μοντέρνο καναπέ με μια καρέκλα που παραπέμπει σε σχολεία και νοσοκομεία. Το έργο μιλά χωρίς μελοδραματισμό για μεταφορά, εξάρτηση, καθημερινή σωματική διαπραγμάτευση. Για τις ζωές που δεν κυλούν ομαλά, αλλά μετακινούνται από επιφάνεια σε επιφάνεια, από βοήθημα σε βοήθημα, από δωμάτιο σε δωμάτιο.
Στο Sick, blue sea της Lizzy Rose, οι τελευταίες λέξεις μιας φάλαινας είναι «δεν μπορώ να σκεφτώ, είμαι πολύ άρρωστη». Η Rose, καλλιτέχνιδα και ακτιβίστρια που πέθανε το 2022 στα 33 της, μετά από χρόνια πάλης με τη νόσο του Crohn, συμμετείχε στη δημιουργία εργαλείων πρόσβασης για καλλιτέχνες. Η παρουσία της στην έκθεση θυμίζει ότι η προσβασιμότητα δεν είναι αφηρημένο αίτημα. Είναι συχνά κάτι που δημιουργήθηκε από ανθρώπους που είχαν άμεση ανάγκη να επιβιώσουν μέσα σε χώρους που δεν είχαν σχεδιαστεί για αυτούς.
Το Flare-Up κλείνει με μια εγκατάσταση των Freestylers, μιας συλλογικότητας νευροδιαφορετικών ανθρώπων με αναπηρία. Το Honey You Are Art φέρνει μέσα στην έκθεση χορό, κίνηση, ζωγραφική, αντικείμενα, υπερμεγέθη παπούτσια, αλουμινοκουβέρτες έκτακτης ανάγκης. Μετά από τόσα έργα που μιλούν για πόνο, κόπωση, κρατική βία και αρρώστια, το τέλος δεν είναι σκοτεινό. Είναι ενεργό, πολύχρωμο, συλλογικό, σχεδόν γιορτινό.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η έκθεση προσφέρει εύκολη παρηγοριά. Σημαίνει ότι η αναπηρία δεν είναι μόνο στέρηση. Είναι και κουλτούρα, γνώση, επινόηση, χιούμορ, ρυθμός, τρόπος να κατοικείς τον κόσμο αλλιώς. Το Flare-Up δεν ζητά να δούμε την ασθένεια ως ωραία. Ζητά να σταματήσουμε να τη βλέπουμε ως κάτι που πρέπει να εξαφανιστεί από την εικόνα.
Ίσως γι’ αυτό έχει σημασία ότι πρόκειται για τη μεγαλύτερη θεσμική έκθεση στο Λονδίνο γύρω από αυτά τα θέματα. Γιατί η ασθένεια και η αναπηρία δεν είναι niche. Δεν αφορούν λίγους. Αφορούν το πώς οργανώνεται μια κοινωνία γύρω από την ευαλωτότητα, την εξάρτηση, την εργασία, τη φροντίδα, τον χρόνο, το δικαίωμα να υπάρχεις χωρίς να αποδεικνύεις διαρκώς την αξία σου.
Το Flare-Up δεν είναι μια έκθεση για «άλλα» σώματα. Είναι μια έκθεση για το ψέμα ότι υπάρχει σώμα που δεν θα χρειαστεί ποτέ φροντίδα. Για το ψέμα ότι η υγεία είναι μόνιμη κατάσταση. Για το ψέμα ότι η κανονικότητα είναι φυσική και όχι κοινωνικά οργανωμένη. Και ίσως, τελικά, για το πώς η τέχνη μπορεί να κάνει ορατό αυτό που όλοι φοβόμαστε: ότι το σώμα δεν είναι ποτέ απόλυτα δικό μας, ποτέ απόλυτα ασφαλές, ποτέ έξω από την ανάγκη των άλλων.
Στην καλύτερη στιγμή της, η έκθεση δεν δείχνει την ασθένεια ως τέλος. Τη δείχνει ως άλλη μορφή γνώσης. Μια γνώση που πονά, καθυστερεί, εξαντλεί, αλλά και φωτίζει. Μια έξαρση. Ένα φως εκεί όπου συνήθως κοιτάζουμε αλλού.
με στοιχεία από το Another Magazine
