ΣΤΗΝ «ΑΛΗΘΙΝΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ ΝΑΪΤ» ο αφηγητής του Ναμπόκοφ προσπαθεί να συντάξει τη βιογραφία του φερώνυμου (και ανύπαρκτου) συγγραφέα. Ο κύριος Γκούντμαν, ο «ανταγωνιστής» του μυθιστορήματος, όπως θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς, έχει ήδη ολοκληρώσει μια αντίστοιχη εργασία, την οποία ο αφηγητής μας την κρίνει ανεπαρκέστατη, για μια σειρά λόγων. «Ο μοναδικός του στόχος», ισχυρίζεται, «είναι να δείξει ότι ο “φτωχός Νάιτ” υπήρξε προϊόν και θύμα του “καιρού μας”».
Και στη συνέχεια αναρωτιέται «πώς μερικοί καταφέρνουν με τέτοια ευκολία να προσηλυτίζουν άλλους στις χρονομετρικές τους αντιλήψεις. “Μεταπολεμική ανασφάλεια”, “Μεταπολεμική γενιά” […]». Για να μη συνεχίσουμε τις αναφορές, ας πούμε απλώς πως ένα από τα πολλά προβλήματα της δουλειάς του κυρίου Γκούντμαν είναι ότι προσπάθησε να ερμηνεύσει ένα σύνθετο υποκείμενο όπως ο Νάιτ υπεραπλουστεύοντας, χρησιμοποιώντας ως μοναδικό ερμηνευτικό εργαλείο τη «γενιά» (και τη «βρετανικότητα», αλλά αυτό δεν είναι το θέμα μας τώρα).
Διαχρονικά το ζήτημα των γενεών, το «χάσμα των γενεών», είχε τη θέση του στη δημόσια συζήτηση. Στο ίντερνετ μπορεί να διαβάσει κανείς αποκόμματα εφημερίδων ηλικίας άνω των 100 ετών, στα οποία οι νέοι χαρακτηρίζονται υπερβολικά μαλθακοί. Είναι, ταυτόχρονα, αμέτρητα τα έργα τέχνης που αφηγηματικά δεν θα λειτουργούσαν αν το κοινό δεν διέθετε ένα σετ αντιλήψεων για το τι είναι η διαδοχή της ζωής μας μέσα στον χρόνο – το μοτίβο «γονείς που δεν καταλαβαίνουν τα παιδιά τους», λ.χ., είναι ένα από τα πιο σταθερά επανερχόμενα στην Ιστορία των αφηγήσεων (απ’ τους «Αδελφούς Καραμάζοφ» μέχρι το «Φινέας και Φερμπ»). Το ζήτημα των γενιών απασχολεί ως και το παλαιότερο κείμενο της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, την «Ιλιάδα», όπου διαβάζουμε πως «οι γενιές των θνητών είναι σαν τις γενιές των φύλλων».
Η εμμονική προσκόλλησή μας με τις γενιές μπορεί να τσουβαλιάζει άτομα που κατά τ’ άλλα καμιά σχέση δεν έχουν μεταξύ τους, χτίζοντας μια δήθεν καθολική ομοιότητα, ισοπεδωτική, που διαγράφει κάθε διαφορά και ακυρώνει έτσι κάθε πολιτική δυνατότητα.
Πάντως, το γεγονός είναι ότι τα τελευταία χρόνια κάτι έχει αλλάξει. Οι επιχειρήσεις υποτίθεται πως προσλαμβάνουν νεότερο προσωπικό, αναζητώντας κάποιο σημείο επαφής με την Gen Z. Ψάχνουμε τι βλέπει η Gen Z, τι τρώει και πού προτιμά να ταξιδεύει. Παράλληλα, η τάδε ή η δείνα συμπεριφορά χαρακτηρίζεται ως «υπερβολικά millennial». Και οι ηλικιακές κατηγορίες αποκτούν τόσο βάρος στην κουλτούρα και τη δημόσια συζήτηση, ώστε χρειάζονται περαιτέρω εκλέπτυνση: μιλάμε για «elder millennials» ή για «Zalphas». Εύλογα θα ισχυριζόμασταν πως σήμερα η γενιά έχει μετατραπεί στη βασική κατηγορία με την οποία, στη Δύση τουλάχιστον, ερμηνεύουμε τον κόσμο.
Κι όλα αυτά, τη στιγμή που στην Ελλάδα ο λόγος περί του ζητήματος εκφέρεται κυρίως με ξένο, αγγλικής καταγωγής, λεξιλόγιο. Αυτό δεν θα πρέπει να μας απασχολήσει κάτω απ’ το πρίσμα της «απειλούμενης γλώσσας μας»· πιστεύω πως αν έχει κάποια αξία, αυτή είναι καθαρά γλωσσολογική. Κι αυτό γιατί το συγκεκριμένο λεξιλόγιο δεν είναι μόνο γραμματικά ξέχωρο απ’ την υπόλοιπη γλωσσική δομή (π.χ. η Gen Z δεν κλίνεται), αλλά διατηρεί και μια συμβολική γοητεία, ακριβώς επειδή είναι αντικείμενο εισαγωγής. Για να χρησιμοποιήσουμε το ίδιο τέχνασμα, όταν μιλάμε για τις ηλικιακές κατηγορίες με τις συγκεκριμένες λέξεις, οι κατηγορίες αυτές γίνονται αντικείμενα ενός mystification. Οι millennials ξαφνικά φέρουν το συμβολικό βάρος της καταστροφής που θα έφερνε το millennium· η Gen Z κουβαλά το τελευταίο γράμμα του λατινικού αλφαβήτου, ό,τι κι αν συνεπάγεται αυτό· ο όρος Silent Generation έχει κάτι υποβλητικό στα αγγλικά· στα ελληνικά η «Σιωπηρή Γενιά» το πολύ πολύ να ήταν crew με ράπερς από τα Πετράλωνα.
Στο διά ταύτα, τώρα, είναι τυχαίο που αυτή η εμμονή μας με τις γενιές εμφανίζεται την ίδια χρονική περίοδο με τη νέα συντηρητικοποίηση του δυτικού πολιτικού συστήματος – ενώ, δηλαδή, επιχειρείται μια μετακίνηση όλων των άλλων στοιχείων που οργανώνουν τις ταυτότητές μας (τάξη, φυλή, φύλο, νομή πολιτισμικού κεφαλαίου) στο περιθώριο; Μπορεί και ναι· αν όμως είναι σύμπτωση, είναι μια σύμπτωση εξαιρετική.
Κι αυτό γιατί, όπως γράφει ο Ναμπόκοφ, η γενιά είναι μια αντίληψη καθαρά «χρονομετρική», κι αυτό μπορεί να την κάνει πολύ εύκολα μια έννοια απολιτίκ. Γιατί συνδέοντας τα υποκείμενα αποκλειστικά με ένα φυσικό μέγεθος όπως είναι ο χρόνος, φορτώνει και σε αυτά ιδιότητες σχεδόν «φυσικές». Και η φύση δεν έχει καμία σχέση με την πολιτική. Η Gen Z, λοιπόν, έχει τις χ ή τις ψ ιδιότητες επειδή γεννήθηκε την εξής περίοδο, όπως τα φρούτα του καλοκαιριού είναι συνήθως πιο ζουμερά απ’ αυτά του χειμώνα. Αν δηλαδή δεν αποταμιεύει, δεν θέλει παιδιά, «υποτιμά την καριέρα», πράττει έτσι γιατί έτσι είναι το φυσικό της. Η φυσικοποίηση, όμως, είναι επικίνδυνος δρόμος, και εύκολα οδηγεί σε τρομακτικές καταστάσεις.
Συχνά, εννοείται, τα κείμενα που αναφέρονται σε αυτές τις συμπεριφορές προσπαθούν στη συνέχεια να τις αιτιολογήσουν, αλλά αυτό μικρή σημασία έχει. Πρώτον, γιατί ποιος διαβάζει σήμερα και τις 2.000 λέξεις ενός άρθρου; Και δεύτερον, επειδή το σημαντικότερο στοιχείο για την πρόσληψη ενός κειμένου είναι η «αίσθηση» που αφήνει· και όταν παντού γύρω ακούς να μιλάνε για γενιές και μόνο για γενιές, είναι λογικό να πιστέψεις πως η γενιά είναι η αιτία πίσω απ’ τα πάντα.
Αν όμως η Gen Z δεν ενδιαφέρεται και πολύ για την καριέρα και κάνει (κάνει όντως;) το minimum που απαιτείται σε μια δουλειά απλώς και μόνο για να μην απολυθεί, αυτό συμβαίνει πρωτίστως γιατί και οι πιο καλοί μισθοί σήμερα δεν μπορούν να εξασφαλίσουν το παλιότερο μικροαστικό όνειρο: την ιδιοκτησία και την παραδοσιακή οικογένεια. Υπάρχει, θέλω να πω, μια άλλη λέξη που ερμηνεύει τις περισσότερες από τις συμπεριφορές μας, κι αυτή η λέξη δεν έχει σχέση με το λατινικό Ζ· αντιθέτως, αρχίζει από Κ. Αλλά ποιος μιλάει για κεφάλαιο και τάξη το 2026;
Αυτό είναι το δεύτερο πρόβλημα, πέρα απ’ τη φυσικοποίηση των συμπεριφορών: η εμμονική προσκόλλησή μας με τις γενιές μπορεί να τσουβαλιάζει άτομα που κατά τ’ άλλα καμιά σχέση δεν έχουν μεταξύ τους, χτίζοντας μια δήθεν καθολική ομοιότητα, ισοπεδωτική, που διαγράφει κάθε διαφορά και ακυρώνει έτσι κάθε πολιτική δυνατότητα. Πόσο όμοιος είναι ένας Αθηναίος με σπουδές και ιδιοκτησία με ένα κορίτσι από τη Δυτική Μακεδονία που η οικογένειά του καταστράφηκε μετά το τέλος της εποχής του λιγνίτη στην Ελλάδα; Πόσο μοιάζω εγώ με έναν συνομήλικό μου από τη Νέα Υόρκη ή το Νέο Δελχί;
Σημαίνουν όλα τα παραπάνω ότι η γενιά δεν χρησιμεύει ως ερμηνευτική κατηγορία; Εννοείται πως όχι, γιατί η μελέτη των ηλικιακών κοόρτεων είναι ό,τι χρειαζόμαστε για να δούμε πώς αλλάζουν γύρω μας οι συνθήκες μέσα στον χρόνο. Οι κίνδυνοι, ωστόσο, ξεκινούν όταν αναφερόμαστε αποκλειστικά στις ηλικιακές μας διαφορές, σαν αυτές να αποτελούν τη μόνη διαστρωμάτωση της κοινωνίας, τη στιγμή που γύρω μας όλες οι δυνάμεις καταπίεσης αγριεύουν. Το πρόβλημα είναι ότι μιλάμε τόσο πολύ για τη Gen Z, επειδή δεν (μας επιτρέπεται να) μιλάμε για τίποτα άλλο.
