Στο νέο Tristan und Isolde της Metropolitan Opera, μία από τις πιο κρίσιμες σκηνές του Wagner περνά μέσα από ένα απρόσμενο σύμπαν αναφορών: American Psycho, Marina Abramovic, Wong Kar-wai, Robert Wilson και Hilma af Klint.
Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς ένα ακόμη φιλόδοξο σκηνοθετικό concept, αλλά μια προσπάθεια να ξαναγραφτεί η ένταση του έργου με όρους σύγχρονης εικόνας, performance και ψυχικού τρόμου.
Ο Wagner δεν είναι ακριβώς το πρώτο πράγμα που σου φέρνει στο μυαλό το American Psycho. Ούτε η Marina Abramovic. Κι όμως, στο νέο Tristan und Isolde της Metropolitan Opera, αυτά τα δύο ονόματα βρίσκονται στην καρδιά μιας από τις πιο φορτισμένες σκηνές της παραγωγής, δίνοντας στο έργο μια οπτική γλώσσα που μοιάζει να έρχεται λιγότερο από τη λυρική παράδοση και περισσότερο από τη σύγχρονη τέχνη, το performance και τον ψυχολογικό τρόμο.
Η αφετηρία είναι η νέα σκηνοθεσία του Yuval Sharon, με σκηνικά της Es Devlin, που αντιμετωπίζει το έργο όχι ως κλασικό ρομαντικό μνημείο αλλά ως πεδίο διπλασιασμών, ρηγμάτων και επικίνδυνων αντανακλάσεων. Στην κομβική σκηνή προς το τέλος της πρώτης πράξης, ο Tristan και η Isolde ξεκινούν καθισμένοι σε ένα απλό τραπέζι, μέσα σε έναν σχεδόν καθημερινό χώρο. Σταδιακά, όμως, η εικόνα διπλώνεται, μετατοπίζεται, μεγεθύνεται και μετατρέπεται σε κάτι πιο παραληρηματικό: οι τραγουδιστές αντικαθίστανται από χορευτικούς σωσίες, ενώ πάνω από τη σκηνή ανοίγεται ένας δεύτερος κόσμος από σήραγγες, ίριδες και τεράστιες προβολές.
Αυτό το διπλό επίπεδο είναι και το κεντρικό εύρημα της παραγωγής. Κάτω, ο κόσμος των αντικειμένων, του τραπεζιού, της καθημερινότητας, του σώματος πριν παραδοθεί. Πάνω, ένας διογκωμένος, σχεδόν μυθολογικός χώρος συναισθημάτων, όπου ο έρωτας δεν μοιάζει πια ανθρώπινος αλλά κοσμικός, σχεδόν απάνθρωπος. Η Devlin στήνει αυτή τη μετάβαση σαν γλυπτό που δεν συνοδεύει απλώς τη μουσική, αλλά την καταπίνει και την ξαναεκτοξεύει ως χώρο.
Και εκεί μπαίνει η Marina Abramovic. Ο Sharon αναφέρει ευθέως ως βασική αναφορά το Rest Energy, το περίφημο performance του 1980 με την Abramovic και τον Ulay, όπου ένα τεντωμένο τόξο και ένα βέλος που σημαδεύει την καρδιά μετατρέπουν τον έρωτα σε σχέση απόλυτης εμπιστοσύνης αλλά και θανάσιμου κινδύνου. Για τους συντελεστές του Tristan, αυτό ήταν σχεδόν η τέλεια συμπύκνωση του ερωτικού σύμπαντος του έργου: μια αγάπη που δεν ξεχωρίζει ποτέ καθαρά από την απειλή.
Η άλλη, πιο απρόσμενη, αναφορά είναι το American Psycho. Η video designer Ruth Hogben είπε ότι κοίταξαν πολύ μια εικόνα της ταινίας με το μαχαίρι, την αντανάκλαση και το starburst φως. Δεν το χρησιμοποίησαν ως ειρωνικό νεύμα, αλλά ως μέρος της ίδιας της οπτικής αρχιτεκτονικής της σκηνής. Στο Met, η λεπίδα δεν είναι απλώς αντικείμενο. Γίνεται προβολή, χωρική γραμμή, οπτικό σύμβολο και σχεδόν αυτόνομος πρωταγωνιστής. Σε μια στιγμή, οι δύο ερμηνευτές τραγουδούν μέσα στο περίγραμμα ενός τεράστιου μαχαιριού, ενώ η αιχμή του αιωρείται κοντά στον λαιμό του Tristan.
Και ίσως εκεί η παραγωγή αποκαλύπτει το πραγματικό της νεύρο. Δεν θέλει να “εκμοντερνίσει” τον Wagner με μερικές έξυπνες αναφορές. Θέλει να δείξει ότι ο Tristan und Isolde ήταν ανέκαθεν ένα έργο ακραίας ψυχικής υπερφόρτισης, όπου ο έρωτας, η έκσταση και ο θάνατος δεν μπαίνουν ποτέ σε ξεχωριστά κουτιά. Το μαχαίρι, ο σωσίας, η αντανάκλαση, το τεράστιο πρόσωπο σε προβολή, όλα λειτουργούν σαν εικόνες μιας επιθυμίας που έχει ήδη βγει έξω από τα όρια του σώματος.
Οι αναφορές, βέβαια, δεν σταματούν εκεί. Η Es Devlin μιλά για Barbara Hepworth, Brancusi, Picasso, Mona Hatoum, Rachel Whiteread, Hannah Hoch και Kurt Schwitters. Ο Sharon φέρνει στο τραπέζι τον Wong Kar-wai και το χρώμα του In the Mood for Love. Ο φωτισμός κουβαλά τη σκηνική αυστηρότητα του Robert Wilson. Και η χρωματική λογική της παραγωγής ακουμπά πάνω στη Hilma af Klint, με τον Tristan να συνδέεται με το μπλε και την Isolde με το πράσινο. Ολα αυτά, όμως, δεν λειτουργούν σαν κατάλογος ονομάτων για πολιτιστικό κύρος. Λειτουργούν σαν μηχανή ατμόσφαιρας.
Εδώ είναι και η μεγάλη επιτυχία της παραγωγής. Αντί να κάνει άλλη μία Tristan βουτηγμένη μόνο στον θάνατο, στην καταστροφή και στο μοιραίο, αναζητά και κάτι άλλο: μια χρωματική, σχεδόν εκστατική δύναμη ζωής. Αυτό κάνει το σκηνικό σύμπαν πιο επικίνδυνο, όχι πιο ήπιο. Γιατί στον Tristan του Met ο έρωτας δεν φαίνεται απλώς θανατηφόρος. Φαίνεται και υπερβολικά ζωντανός για να αντέχεται.
Το Met δεν παρουσίασε απλώς μια νέα μεγάλη παραγωγή Wagner. Εστησε μια σκηνή όπου η όπερα συνομιλεί με την performance art, το arthouse σινεμά και τη βία της σύγχρονης εικόνας χωρίς να χάνει το βάρος της. Η ερώτηση, τελικά, δεν είναι αν το American Psycho ή η Abramovic “χωράνε” στο Tristan.
Είναι αν μια τέτοια όπερα θα μπορούσε σήμερα να ξαναγίνει πραγματικά ζωντανή χωρίς να περάσει μέσα από αυτά.
