Φυτικά δείγματα και διδακτικό υλικό που ενέπνευσαν τον Κάρολο Δαρβίνο και του έδωσαν τα προσόντα να εργαστεί ως φυσιοδίφης στο HMS Beagle ανακαλύφθηκαν σε ένα αρχείο στο Κέιμπριτζ και θα χρησιμοποιηθούν για πρώτη φορά για να διδάξουν τη βοτανική στους σημερινούς φοιτητές.
Τα εύθραυστα δείγματα, τα σχέδια με μελάνι και οι εικονογραφήσεις φυτών με ακουαρέλα ανήκαν στον δάσκαλο και μέντορα του Δαρβίνου, τον καθηγητή Τζον Στίβενς Χένσλοου, και φυλάσσονταν στο βοτανικό μουσείο του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ για σχεδόν 200 χρόνια.
Μερικά από τα «πολύ σπάνια» σχέδια, που δημοσιεύτηκαν για πρώτη φορά στην εφημερίδα Guardian, πιστεύεται ότι είναι οι παλαιότερες βοτανικές εικονογραφήσεις που δημιούργησε ο Χένσλοου για να διδάξει τους μαθητές του. Άλλα είναι δείγματα φυτών που ο Δαρβίνος θα είχε δει ο ίδιος.
«Όταν ο Δαρβίνος ήρθε στο Κέιμπριτζ, σπούδασε επίσημα βοτανική για πρώτη φορά. Του άρεσε τόσο πολύ το μάθημα του Χένσλοου που το παρακολούθησε για τρία συνεχόμενα χρόνια», δήλωσε η Δρ Ραφαέλα Χουλ, αναπληρώτρια διευθύντρια εκπαίδευσης του Βοτανικού Κήπου του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ (CUBG). «Ο Χένσλοου τον εισήγαγε στην έννοια της παραλλαγής, θέτοντας τα θεμέλια για τη μετέπειτα θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου».
Η σχέση του Δαρβίνου με τη βοτανική
Ως αγγλικανός κληρικός και φυσικός θεολόγος, ο Χένσλοου πίστευε ότι η μελέτη των φυτών μπορούσε να αποκαλύψει τη σοφία του Θεού και παρατηρούσε προσεκτικά τις παραλλαγές εντός των φυτικών ειδών, καθώς επιδίωκε να τεκμηριώσει την άπειρη έκταση, τη χρησιμότητα και το μεγαλείο της θείας δημιουργίας.
Συλλέγοντας τα δείγματα και σχεδιάζοντας τις εικονογραφήσεις, μπόρεσε να αρχίσει να προσφέρει στους προπτυχιακούς φοιτητές του Κέιμπριτζ ένα ετήσιο μάθημα βοτανικής το 1827.
Όταν ο Δαρβίνος έφτασε στο Κέιμπριτζ το 1828, έγινε ένας από τους πρώτους φοιτητές που παρακολούθησαν το πρωτοποριακό μάθημα του Χένσλοου. Ο Δαρβίνος είχε ήδη ενδιαφέρον για τον φυσικό κόσμο, το οποίο είχε προκληθεί από μια ομάδα φυσικής ιστορίας στην οποία είχε ενταχθεί ενώ σπούδαζε ιατρική στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου. Ωστόσο, είχε εγκαταλείψει το πρόγραμμα μετά από δύο χρόνια, συνειδητοποιώντας ότι δεν ήθελε να ακολουθήσει τα βήματα του πατέρα του και να γίνει γιατρός, και κατευθύνθηκε αντίθετα στο Κέιμπριτζ με σκοπό να γίνει κληρικός.
Ο Χένσλοου πήρε τον Δαρβίνο και τους συμφοιτητές του σε «εκδρομές συλλογής βοτάνων» στα έλη του Κέιμπριτζσαϊρ και τους δίδαξε πώς να αναγνωρίζουν, να κατηγοριοποιούν και να συλλέγουν φυτά, παρατηρώντας συστηματικά τις προσαρμογές των διαφόρων φυτικών ειδών στο περιβάλλον τους.
Αυτό αποτέλεσε για τον Δαρβίνο την εισαγωγή στην επιστημονική μελέτη της βοτανικής και στις γνώσεις που μπορούσε να προσφέρει η συστηματική συλλογή εμπειρικών δεδομένων σχετικά με τον φυσικό κόσμο. Αργότερα περιέγραψε τον Χένσλοου ως τον άνθρωπο που «επηρέασε ολόκληρη την καριέρα μου περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο».
«Πιστεύω ακράδαντα ότι δεν υπήρξε ποτέ καλύτερος άνθρωπος πάνω στη Γη», έγραψε όταν ο Χένσλοου πέθανε το 1861.
Το Κέιμπριτζ επαναφέρει το μάθημα του Χένσλοου
Το CUBG αναβιώνει το πνεύμα και το περιεχόμενο της διδασκαλίας του Χένσλοου, εγκαινιάζοντας ένα θερινό μάθημα βοτανικής διάρκειας τεσσάρων εβδομάδων, το οποίο απευθύνεται σε εσωτερικούς και εξωτερικούς προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές, ακαδημαϊκούς ερευνητές και επαγγελματίες που εργάζονται στους τομείς της οικολογίας, της κηπουρικής, της διατήρησης ή σε συναφείς τομείς.
Κατά τη διάρκεια του μαθήματος, οι φοιτητές θα διδαχθούν βοτανική χρησιμοποιώντας τα αυθεντικά διδακτικά υλικά και τις πρακτικές τεχνικές που χρησιμοποίησε ο Χένσλοου για να διδάξει τον Δαρβίνο τη δεκαετία του 1820, καθώς και μέσω εκδρομών στο πεδίο σε είδη οικοτόπων που επισκέφθηκε ο Δαρβίνος στην ύπαιθρο του Κέμπριτζσαϊρ.
«Η βοτανική έχει σχεδόν εξαφανιστεί ως αυτόνομο προπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών στο Ηνωμένο Βασίλειο, και αυτό δημιουργεί ένα πραγματικό κενό στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι εκπαιδεύονται να κατανοούν τα φυτά», δήλωσε ο καθηγητής Σαμ Μπρόκινγντον, επιμελητής του CUBG. «Ακόμη και στα εργαστήρια φυτολογίας, συναντάμε όλο και πιο συχνά ταλαντούχους φοιτητές που δεν διαθέτουν τη γλώσσα ή το εννοιολογικό πλαίσιο για να περιγράψουν τη μορφή και την ποικιλομορφία των φυτών».
Ένα από τα κίνητρα για τη δημιουργία του μαθήματος ήταν να καλυφθεί αυτό το κενό. «Σχεδιάσαμε αυτό που θεωρούσαμε το ιδανικό εντατικό πρόγραμμα βοτανικής διάρκειας τεσσάρων εβδομάδων και, όταν το συγκρίναμε με το πρόγραμμα σπουδών που δίδασκε ο Χένσλοου στο Κέιμπριτζ τον 19ο αιώνα, η ομοιότητα ήταν εντυπωσιακή. Από πολλές απόψεις, δεν αντλούμε απλώς έμπνευση από αυτή την παράδοση, αλλά αναβιώνουμε το πνεύμα του ίδιου του Χένσλοου», δήλωσε ο Μπρόκινγκτον.
Ο Χένσλοου δίδασκε τη βοτανική με έναν τρόπο που αποδείχθηκε εξαιρετικά δημοφιλής, είπε η Χουλ. «Είναι ο πιο ολοκληρωμένος και πλήρης τρόπος διδασκαλίας της βοτανικής. Πρέπει να έρθεις σε επαφή με το υλικό. Πρέπει να πας να το δεις στο πεδίο… να το διαχωρίσεις, να το αναλύσεις, να δεις πώς μυρίζει, να το δεις στο φυσικό του περιβάλλον».
Η επιστήμη στο σήμερα
Σήμερα, οι φυτολόγοι ερευνούν τις διαδικασίες των φυτών σε κυτταρικό επίπεδο και η δουλειά τους μπορεί να γίνει πολύ απομονωμένη και ειδική για κάθε είδος, είπε η Χουλ. «Η κατανόηση της μορφολογίας και της ποικιλομορφίας των φυτών σου επιτρέπει να τοποθετήσεις τα ευρήματά σου σε ένα ευρύτερο πλαίσιο. Όσον αφορά την απώλεια βιοποικιλότητας και την κλιματική αλλαγή, είναι απαραίτητο να μπορούμε να παρατηρούμε και να κατανοούμε αυτό που μας περιβάλλει».
Έχει παρατηρήσει ότι οι φοιτητές της βοτανολογίας συχνά αισθάνονται ότι τους λείπουν δεξιότητες αναγνώρισης ειδών, αλλά είναι πρόθυμοι να τις αναπτύξουν. «Αν δεν έχουμε βοτανολόγους που είναι σε θέση να διαβάζουν το περιβάλλον και τα είδη που βρίσκονται μέσα σε αυτό, δεν έχουμε έναν καλό τρόπο να κατανοήσουμε την κατάσταση των οικοτόπων σε όλο τον κόσμο», είπε.
Τα αρχεία υποδηλώνουν ότι ο Δαρβίνος ήταν ένας ιδιαίτερα ατρόμητος φοιτητής. Ενώ προσπαθούσε να συλλέξει υδρόβια φυτά για τον Χένσλοου σε ένα βαλτώδες λιβάδι, ο νεαρός φυσιοδίφης φέρεται να γλίστρησε κάτω από το νερό σε ένα χαντάκι, διασκεδάζοντας πολύ τους συμφοιτητές του – μόνο για να αναδυθεί λίγο αργότερα θριαμβευτικά κρατώντας το πολύτιμο υδρόβιο φυτό.
Όταν ο αριστοκρατικός καπετάνιος του HMS Beagle, Ρόμπερτ Φιτζρόι, πρόσφερε στον Χένσλοου τη θέση του «ευγενή φυσιοδίφη» στο πλοίο του το 1831, ο καθηγητής την απέρριψε και πρότεινε αντ' αυτού τον 22χρονο Δαρβίνο. Ο Δαρβίνος έστελνε τότε πιστά τα δείγματα που συνέλεγε κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του στον παλιό του δάσκαλο και μέντορα. «Παρέμειναν φίλοι για το υπόλοιπο της ζωής τους», είπε η Χουλ.
Ο Μπρόκινγκτον είπε ότι η χρήση εικονογραφήσεων από τον Χένσλοου στο μάθημά του ήταν πρωτοποριακή. «Έδινε διαλέξεις με τρόπον τινά «PowerPoint» πριν από 200 χρόνια». Ελπίζει ότι οι φοιτητές που θα παρακολουθήσουν το νέο μάθημα θα εμπνευστούν από τα υλικά και τις μεθόδους που χρησιμοποίησε ο Χένσλοου για να διδάξει τον Δαρβίνο. «Είναι σαν να στέκεσαι στους ώμους γιγάντων».
Πριν ο Χένσλοου αρχίσει να διδάσκει το μάθημά του, δεν είχαν δοθεί διαλέξεις βοτανικής στο Κέιμπριτζ για δεκαετίες. «Είδαμε ένα πραγματικό κενό – και ο Χένσλοου είδε το ίδιο κενό», είπε η Χουλ. «Αμφισβήτησε το γεγονός ότι οι μελετητές δεν έβλεπαν τη βοτανική ως το απολύτως απαραίτητο σκαλοπάτι για πιο σημαντικές ανακαλύψεις. Την έβλεπε ως το θεμέλιο. Και εμείς την βλέπουμε ως το θεμέλιο».
Με πληροφορίες από Guardian
