Είναι 2.500 ετών, κι όμως επιστρέφει ξανά και ξανά όχι σαν σχολικό μνημείο, αλλά σαν ζωντανή πληγή. Η Αντιγόνη του Σοφοκλή ανεβαίνει φέτος σε τέσσερις διαφορετικές εκδοχές μόνο στη Νέα Υόρκη, την ώρα που ένα νέο μεγάλο κείμενο των New York Times επιχειρεί να απαντήσει στο ερώτημα που δεν κλείνει ποτέ: γιατί αυτό το αρχαίο έργο εξακολουθεί να μιλά με τέτοια ένταση στο παρόν. Η απάντηση ίσως βρίσκεται στο ότι η Αντιγόνη δεν είναι απλώς μια ηρωίδα της τραγωδίας. Είναι η μορφή που επιστρέφει κάθε φορά που η εξουσία ξεπερνά το όριό της, κάθε φορά που ένας νεκρός μένει ακήδευτος στο δρόμο, κάθε φορά που κάποιος λέει όχι και ξέρει ότι θα πληρώσει γι’ αυτό.
Για πολλούς, η Αντιγόνη είναι η πιο αναγνωρίσιμη γυναικεία μορφή της αρχαίας τραγωδίας μετά τη Μήδεια. Για άλλους, είναι η πρώτη μεγάλη «ανυπάκουη» του δυτικού θεάτρου. Ο Σοφοκλής την έβαλε απέναντι στον Κρέοντα το 441 π.Χ., σε μια Αθήνα όπου και το θέατρο και η δημοκρατία βρίσκονταν ακόμη σε νεαρή ηλικία. Εκείνος είναι ο άρχοντας της πόλης, ο άνθρωπος του νόμου, της τάξης, της αποκατάστασης μετά τον εμφύλιο. Εκείνη είναι η κόρη του Οιδίποδα, το κορίτσι που αποφασίζει να θάψει τον αδελφό της παρότι αυτό έχει ρητά απαγορευτεί. Από τη μία ο νόμος του κράτους. Από την άλλη ένας άγραφος νόμος τιμής, πένθους, συγγένειας και ιερής υποχρέωσης. Και ανάμεσά τους, μία από τις πιο εκρηκτικές συγκρούσεις που γράφτηκαν ποτέ για τη σκηνή.
Γι’ αυτό και η Αντιγόνη δεν παλιώνει. Δεν είναι μόνο θέμα λογοτεχνικής αθανασίας ή κλασικής παιδείας. Είναι ότι το έργο περιέχει έναν μηχανισμό που εξακολουθεί να ενεργοποιείται ξανά και ξανά μέσα στην ιστορία. Κάθε εποχή βρίσκει τον δικό της Πολυνείκη, το δικό της σώμα που μένει εκτεθειμένο, το δικό της κράτος που αποφασίζει ποιος αξίζει πένθος και ποιος όχι. Κάθε εποχή ξαναβρίσκει επίσης τον δικό της Κρέοντα, αυτή τη μορφή εξουσίας που εμφανίζεται ως υπεύθυνη, αναγκαία, σχεδόν λογική, την ίδια στιγμή που έχει αρχίσει να χάνει την ηθική της ακοή. Και κάθε φορά, κάπου στο κέντρο, εμφανίζεται ξανά η μορφή μιας γυναίκας που δεν δέχεται ότι η τάξη είναι ανώτερη από την αξιοπρέπεια.
Το νέο κείμενο των New York Times δεν ξαναλέει απλώς την πλοκή του έργου. Παρακολουθεί τους λόγους για τους οποίους η Αντιγόνη έχει γίνει ίσως η πιο διασκευασμένη μυθική ηρωίδα της σκηνής. Οχι μόνο στη λογοτεχνία, αλλά στο θέατρο, τον κινηματογράφο, την όπερα, την πολιτική performance, τη φιλοσοφία. Και το πιο ενδιαφέρον είναι ότι δεν επιβιώνει επειδή είναι μια βολική «ισχυρή γυναίκα» από την αρχαιότητα, έτοιμη να φορεθεί πάνω σε κάθε σύγχρονο φεμινιστικό ή πολιτικό αφήγημα. Επιβιώνει επειδή παραμένει δύσκολη, σκληρή, αδιάλλακτη, ακόμη και ενοχλητική. Η Αντιγόνη δεν είναι μόνο δίκαιη. Είναι και επικίνδυνη. Δεν είναι μόνο ηθική. Είναι και ακραία. Δεν είναι μόνο σύμβολο αντίστασης. Είναι και μια ύπαρξη που μοιάζει να πηγαίνει προς τον θάνατο χωρίς να διαπραγματεύεται τίποτα.
Αυτό ακριβώς την κάνει τόσο σύγχρονη. Στον 20ό και τον 21ο αιώνα, η Αντιγόνη επέστρεψε κάθε φορά που οι κοινωνίες βρέθηκαν μπροστά σε εικόνες κρατικής βίας, δημόσιου εξευτελισμού και συλλογικής ηθικής αποσύνθεσης. Η γοητεία της δεν βρίσκεται μόνο στο «κορίτσι που λέει όχι». Βρίσκεται στο ότι η πράξη της είναι ταυτόχρονα προσωπική, θρησκευτική, πολιτική και θεατρική. Θάβοντας τον αδελφό της, δεν εκφράζει απλώς την αγάπη της. Αμφισβητεί το μονοπώλιο του κράτους πάνω στο σώμα, στη μνήμη και στον θάνατο. Και αυτό είναι κάτι που δεν έχει πάψει να μας αφορά.
Δεν είναι τυχαίο ότι τόσες σημαντικές διασκευές του έργου γεννήθηκαν δίπλα σε ιστορικά τραύματα. Οι New York Times θυμίζουν, για παράδειγμα, το Alexis. A Greek Tragedy των Motus, που συνδέθηκε με τη δολοφονία του δεκαπεντάχρονου Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου στην Αθήνα το 2008. Θυμίζουν ακόμη το Antigone in Ferguson, που βρήκε στον Michael Brown τον σύγχρονο Πολυνείκη του αμερικανικού ρατσισμού και της αστυνομικής βίας. Σε τέτοιες στιγμές, το έργο του Σοφοκλή δεν μοιάζει με κλασικό κείμενο. Μοιάζει με εργαλείο αποκάλυψης. Με έναν τρόπο να δούμε καθαρά τι σημαίνει όταν το κράτος δεν προστατεύει, αλλά εκθέτει. Οταν δεν θάβει, αλλά αφήνει να σαπίσει. Οταν δεν φροντίζει, αλλά καταγράφει, ελέγχει, τιμωρεί.
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη, ίσως εξίσου σημαντικό. Η Αντιγόνη δεν παραμένει ζωντανή μόνο επειδή μιλά για την εξουσία. Παραμένει ζωντανή επειδή μιλά και για το θέατρο το ίδιο. Ο Σοφοκλής γράφει σε μια εποχή όπου το δράμα μόλις ανακαλύπτει τη δύναμή του ως δημόσιας σκέψης. Και η Αντιγόνη είναι ακριβώς ένα έργο για το πώς συγκρούονται δύο ισχυρές αλήθειες χωρίς καμία να βγαίνει αλώβητη. Αν ο Κρέων ήταν απλώς τέρας, το έργο θα είχε λήξει αμέσως. Αν η Αντιγόνη ήταν απλώς άγια, θα είχε μικρότερο δραματικό βάθος. Το συγκλονιστικό είναι ότι ο Σοφοκλής δεν γράφει μια εύκολη παραβολή καλού και κακού. Γράφει μια τραγωδία όπου η τάξη έχει τα επιχειρήματά της και η ανυπακοή το δικό της αναπόδραστο δίκιο.
Εδώ βρίσκεται και η τεράστια πολιτική σοφία του έργου. Η Αντιγόνη δεν μας επιτρέπει να νιώσουμε άνετα μέσα στα στρατόπεδα. Δεν μας χαρίζει μια ρηχή αγαλλίαση του τύπου «η επαναστάτρια νικά τον τύραννο». Μας αναγκάζει να δούμε πόσο καταστροφικό μπορεί να γίνει ένα πολιτικό σώμα όταν χτίζεται πάνω σε μία μόνο αρχή, πάνω σε μία μόνο γλώσσα, πάνω σε ένα μόνο είδος αλήθειας. Ο Κρέων πιστεύει ότι σώζει την πόλη. Η Αντιγόνη πιστεύει ότι σώζει κάτι παλιότερο και βαθύτερο από την πόλη. Η τραγωδία δεν γεννιέται επειδή ένας από τους δύο είναι γελοίος. Γεννιέται επειδή και οι δύο είναι αμετακίνητοι.
Γι’ αυτό και η Αντιγόνη έχει γίνει, από τον Hegel μέχρι την Judith Butler, σχεδόν φιλοσοφικό κείμενο. Η σκηνή της δεν σταματά να παράγει σκέψη. Τι είναι νόμος; Τι είναι συγγένεια; Πότε η πολιτική κοινότητα γίνεται νεκροταφείο; Πότε η ηθική άρνηση μετατρέπεται σε αυτοκαταστροφή; Και πάνω απ’ όλα: πότε ένα σώμα παύει να ανήκει μόνο στον εαυτό του και γίνεται πεδίο διαμάχης ανάμεσα στο κράτος, την οικογένεια, τη θρησκεία και την ιστορία;
Οι New York Times στέκονται και σε ένα άλλο νήμα, που έχει τεράστιο ενδιαφέρον για το σήμερα: την Αντιγόνη ως αρχέτυπο του «bad girl». Οχι με τη χαριτωμένη ποπ έννοια της ατίθασης, αλλά με την πιο βαθιά και πιο επικίνδυνη σημασία. Η Αντιγόνη είναι η κοπέλα που δεν συμμορφώνεται, δεν λυγίζει, δεν κάνει πίσω για να γίνει συμπαθής. Είναι ανυπόφορη για την εξουσία ακριβώς επειδή δεν μπορεί να ενσωματωθεί. Δεν διαπραγματεύεται, δεν εξηγείται υπερβολικά, δεν φροντίζει να γίνει κατανοητή. Επιμένει. Και μέσα σε αυτή την επιμονή γεννιέται μια μορφή θηλυκού θάρρους που δεν ζητά αποδοχή για να υπάρξει.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σήμερα, σε μια εποχή που η δημόσια γυναικεία παρουσία εξακολουθεί να δοκιμάζεται πάνω στην ισορροπία ανάμεσα στην αποφασιστικότητα και τη συμπάθεια. Η Αντιγόνη δεν είναι συμπαθητική με τον εύκολο τρόπο. Δεν είναι «καλό κορίτσι». Είναι το κορίτσι που προτιμά να χαθεί παρά να επιτρέψει στον κόσμο να ορίσει μόνος του τι είναι επιτρεπτό πένθος και τι όχι. Μπορεί να διαβαστεί ως protofeminist μορφή, μπορεί να διαβαστεί ως αγία της πολιτικής ανυπακοής, μπορεί να διαβαστεί ως διαταρακτική, σχεδόν αυτοκτονική ύπαρξη. Το εντυπωσιακό είναι ότι αντέχει όλες αυτές τις αναγνώσεις χωρίς να εξαντλείται σε καμία.
Υπάρχει επίσης ένας πιο σκοτεινός λόγος που η Αντιγόνη παραμένει ανεξάντλητη: μιλά για τη στιγμή που ο κόσμος βγαίνει από τη θέση του. Το σώμα που έπρεπε να είναι θαμμένο βρίσκεται στον δρόμο. Ο ζωντανός άνθρωπος κλείνεται στον τάφο. Η ανιψιά γίνεται εχθρός του βασιλιά. Ο νόμος γίνεται αδικία. Το πένθος γίνεται αδίκημα. Ο Σοφοκλής καταλαβαίνει ότι η τραγωδία αρχίζει όταν τα πράγματα δεν βρίσκονται πια εκεί που πρέπει. Και ίσως γι’ αυτό η Αντιγόνη μοιάζει τόσο οικεία σε εποχές γενικευμένης πολιτικής και ηθικής μετατόπισης. Είναι το έργο που αναγνωρίζει το σπάσιμο του κόσμου πριν ακόμη το ονομάσουμε.
Αλλά η Αντιγόνη δεν είναι μόνο πολιτική αλληγορία. Είναι και ποίηση. Από τις πιο υψηλές, συμπυκνωμένες, αινιγματικές μορφές ποίησης που γέννησε το αρχαίο θέατρο. Οι χορικές ωδές της, και ιδιαίτερα η περίφημη ωδή για τον άνθρωπο, μεταφράζονται ξανά και ξανά επειδή καμία γλώσσα δεν φαίνεται να φτάνει πλήρως το περίφημο deinos. Θαυμαστός, φοβερός, τρομερός, παράξενος, επικίνδυνος, μεγαλειώδης: ο άνθρωπος ως θαύμα και ως απειλή μαζί. Σαν να λέει ο Σοφοκλής ότι η ίδια λέξη που περιγράφει την Αντιγόνη μπορεί τελικά να περιγράψει και όλους εμάς. Κι εκεί το έργο ξεφεύγει από το δράμα μιας οικογένειας και γίνεται καθρέφτης ολόκληρης της ανθρώπινης συνθήκης.
Αυτό είναι ίσως και το πιο όμορφο μυστικό της διαχρονίας της. Η Αντιγόνη επιστρέφει όχι επειδή το μήνυμά της είναι απλό, αλλά επειδή αρνείται να γίνει απλό. Δεν προσφέρει εύκολη δικαίωση, δεν λύνει καθαρά τα ηθικά της αδιέξοδα, δεν κλείνει την πληγή που ανοίγει. Αντίθετα, την κρατά ανοιχτή. Και ακριβώς γι’ αυτό μπορεί να φιλοξενεί κάθε φορά νέες ιστορικές αγωνίες, νέα πολιτικά αδιέξοδα, νέες μορφές θάρρους και νέες μορφές πένθους.
Γι’ αυτό και η νέα επιστροφή της μέσα από τέσσερις διαφορετικές παραγωγές στη Νέα Υόρκη δεν μοιάζει με μουσειακή επανάληψη. Μοιάζει με πολιτισμικό σύμπτωμα. Οταν μια κοινωνία ξανατρέχει τόσο επίμονα σε ένα κείμενο σαν κι αυτό, συνήθως κάτι την καίει. Κάτι έχει αρχίσει να μυρίζει σαν εκείνο το σώμα που μένει εκτεθειμένο στον δρόμο. Κάτι μέσα της δεν έχει ταφεί σωστά, δεν έχει πενθηθεί, δεν έχει ονομαστεί.
Η Αντιγόνη δεν γερνάει ποτέ γιατί δεν έπαψε ποτέ να μας περιμένει στο ίδιο σημείο: εκεί όπου ο νόμος συγκρούεται με τη συνείδηση, η εξουσία με τη μνήμη, η πόλη με τον νεκρό της. Και ίσως γι’ αυτό, ύστερα από δυόμισι χιλιάδες χρόνια, δεν την κοιτάμε σαν αρχαία πριγκίπισσα.
Την κοιτάμε σαν κάποιον που ξέρει ήδη τι θα κάνουμε όταν έρθει η στιγμή να διαλέξουμε.
Mε στοιχεία από τους NYTimes
