Στην πρώτη έκθεση της Συλλογής Κωστάκη και της ρωσικής πρωτοπορίας στην Ελλάδα το 1995 ήταν βοηθός της επιμελήτριάς της, Άννας Καφέτση. Λίγα χρόνια αφότου η σημαντική συλλογή περιήλθε, μετά από αγορά, στο ελληνικό κράτος, η Μαρία Τσαντσάνογλου άφησε τη θέση της ως εκπροσώπου Τύπου της ελληνικής πρεσβείας στη Μόσχα για να αναλάβει την επιμελητική φροντίδα της συλλογής και αργότερα τη διεύθυνση του νεοσυσταθέντος τότε Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη. Η ερευνήτρια του σπουδαίου καλλιτεχνικού κινήματος του 20ού αιώνα, που είχε εγκατασταθεί στη ρωσική πρωτεύουσα για να το μελετήσει, εξακολουθεί να δουλεύει ακαταπόνητα για τη διάδοση και την προβολή του, τόσο στον ελληνικό χώρο όσο και διεθνώς.
― Έχει μεγάλο ενδιαφέρον ότι αυτό το διάστημα η περιοδική έκθεση του μουσείου είναι επικεντρωμένη στο έργο του Αλέξις Γκρίτσενκο, ο οποίος πέρασε ένα διάστημα στην Ελλάδα. Τι σημασία έχει για μας αυτή η «παρένθεση» στη δημιουργική του πορεία;
Ο Γκρίτσενκο είναι ένας γνωστός καλλιτέχνης της πρωτοπορίας. Όμως, ενώ το διάστημα 1921-1923 ήταν δημοφιλής στους καλλιτεχνικούς και φιλότεχνους κύκλους της Ελλάδας –είχε, μάλιστα, κάνει δύο ατομικές εκθέσεις, τη μία στον Λογοτεχνικό Σύλλογο «Παρνασσός» το 1921 και την άλλη στο κτίριο της Ακαδημίας, όπου στεγαζόταν το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, το 1922–, σήμερα είναι ολότελα ξεχασμένος στη χώρα μας. Στη Γαλλία και στην Ουκρανία αναγνωρίζεται ως ένας από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες του μοντερνισμού. Η Ελλάδα υπήρξε καθοριστικός σταθμός για τη μετέπειτα καλλιτεχνική του πορεία. Έζησε εδώ δυόμισι εξαιρετικά δημιουργικά χρόνια, υπήρξε φίλος του Παρθένη και του Οικονόμου, μάλιστα στο εργαστήριο του Παρθένη βρέθηκαν έργα του τα οποία σήμερα ανήκουν στη συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης. Ο καθηγητής Αδαμάντιος Αδαμαντίου, ιδρυτικός διευθυντής του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου, του έδωσε μια συστατική επιστολή το 1923 και χάρη σ’ αυτήν έκανε τις πρώτες εκθέσεις του στο Παρίσι, όπου καθιερώθηκε.
«Η χαρά μου είναι ότι πολύς κόσμος στην Ελλάδα και ακόμα περισσότερος εκτός Ελλάδας ανακάλυψε, χάρη στις προσπάθειές μας, τις εκθέσεις μας και τις δράσεις μας, αυτήν τη μοναδική τέχνη που διασώθηκε χάρη σε έναν ελληνικής καταγωγής συλλέκτη, τον Γιώργο Κωστάκη».
― Τι πρόλαβε να αποτυπώσει στο έργο του;
Ο Γκρίτσενκο έφτασε στην Ελλάδα από την Κωνσταντινούπολη, εν μέσω της Mικρασιατικής Eκστρατείας. Ήταν λάτρης της αρχαίας ελληνικής και βυζαντινής τέχνης και γύρισε την Ελλάδα από άκρη σε άκρη ζωγραφίζοντας την Επίδαυρο, την Ακρόπολη, τον Μυστρά, τους Δελφούς, την Ολυμπία, τα νησιά, με την προσωπική του τεχνική, την οποία ο ίδιος ονόμαζε «χρωμοδυναμική» και η οποία εμπεριέχει στοιχεία φοβισμού και κυβισμού. Το πλοίο που τον έφερε από την Κωνσταντινούπολη στην Ελλάδα είχε κάνει στάση στη Θεσσαλονίκη κι έτσι το πρώτο ζωγραφικό του έργο στην Ελλάδα είναι μια ακουαρέλα με θέμα τον ναό του Προφήτη Ηλία. Στην έκθεση παρουσιάζουμε πολλά έργα, με έμφαση σε αυτά που φιλοτέχνησε στην Ελλάδα, τα οποία δανειστήκαμε από μουσεία και ιδιωτικές συλλογές στη Γαλλία, την Αγγλία, την Τουρκία και τις ΗΠΑ· μάλιστα, κατορθώσαμε να φέρουμε και έργα από την Ουκρανία εν μέσω πολέμου. Ο ελληνικός Τύπος είχε γράψει επαινετικά άρθρα για τις εκθέσεις του. Ενδιαφέρον έχει ότι σε ένα άρθρο του 1921 στην εφημερίδα «Αθηναϊκή» αναφέρεται ότι πίνακές του αγόρασαν οι κ. Ζαλοκώστας, Παπακωνσταντίνου και Παύλος Ροδοκανάκης. Ο Αλέξις Γκρίτσενκο βιοποριζόταν πουλώντας τους πίνακές του και είμαστε βέβαιοι ότι υπάρχουν έργα του στην Ελλάδα, τα οποία ευελπιστούμε ότι θα φανερώσει η έκθεση αυτή. Αν, επομένως, κάποιος γνωρίζει κάτι, ας μας ενημερώσει. Κάθε πληροφορία θα συμβάλει στην καλύτερη έρευνα της ζωής και του έργου του σημαντικού αυτού καλλιτέχνη και θα του δώσει τη θέση που του αξίζει και στην ελληνική ιστορία της τέχνης.
― Μιλήστε μας για το φαινόμενο της ρωσικής πρωτοπορίας, για τους στόχους και τις πολλαπλές δυναμικές μιας γενιάς που οι πολιτικές εξελίξεις οι οποίες ακολούθησαν την Οκτωβριανή Επανάσταση ακύρωσαν τα οράματά της.
Οι νεωτεριστές καλλιτέχνες που δραστηριοποιούνταν στη Ρωσική Αυτοκρατορία και τη Σοβιετική Ένωση την περίοδο από τις αρχές του 20ού αιώνα έως και τη δεκαετία του 1920 δεν χρησιμοποιούσαν τον χαρακτηρισμό «ρωσική πρωτοπορία» για να περιγράψουν τα πειράματα και τις σημαντικές καινοτομίες τους, που άλλαξαν ριζικά τον τρόπο με τον οποίον «διαβάζουμε» τη σύγχρονη τέχνη σήμερα. Η λέξη «avant-garde», που στα ελληνικά αποδίδουμε ως «πρωτοπορία», χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά σε σχέση με τις τέχνες στη Γαλλία στις αρχές του 19ου αιώνα και η χρήση αυτή αποδίδεται στον Ανρί ντε Σεν-Σιμόν. Πολύ αργότερα, στη δεκαετία του 1960, ο χαρακτηρισμός αυτός χρησιμοποιήθηκε από Δυτικούς ιστορικούς τέχνης σε μια προσπάθεια να βρεθεί ένας όρος που να περικλείει όλα τα ρηξικέλευθα κινήματα, ομάδες και μεμονωμένους καλλιτέχνες που μέσα στον γενικότερο επαναστατικό τρόπο σκέψης της εποχής άλλαξαν την αντίληψη για την αισθητική, τη φόρμα και τη σχέση της τέχνης με τη ζωή. Επομένως, ο όρος «ρωσική πρωτοπορία» δεν αποτελεί εθνικό προσδιορισμό. Είναι ένας γεωγραφικός προσδιορισμός που μας βοηθά να κατανοήσουμε ότι στα χρόνια περίπου από το 1905 έως το 1930 στη Μόσχα και την Πετρούπολη βρήκαν πρόσφορο, φιλόξενο και δημιουργικό έδαφος καλλιτέχνες από τη Ρωσία, τις χώρες της Βαλτικής, την Πολωνία, την Ουκρανία, τον Καύκασο, τη Λευκορωσία και έλαβαν μέρος σε έναν εξαιρετικά ευρηματικό, ευφάνταστο και εμπνευσμένο διάλογο για τις τέχνες που διακόπηκε απότομα με την επιβολή του σοσιαλιστικού ρεαλισμού και τις διώξεις των καλλιτεχνών στις αρχές της δεκαετίας του 1930.
― Ωστόσο, η ρωσική πρωτοπορία συμβαδίζει με τις πολιτικές εξελίξεις περισσότερο από κάθε άλλο ρεύμα.
Πρόκειται πράγματι για μια μεγάλη και συναρπαστική ιστορία που συμβαδίζει με τις έντονες κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις στη Ρωσία και την Ευρώπη. Στη Ρωσία ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, οι επαναστάσεις του 1917 και ο εμφύλιος λειτούργησαν ως καταλύτες για την καλλιτεχνική έκφραση. Μπορεί οι συνθήκες της καθημερινής ζωής να ήταν εξαιρετικά σκληρές, ωστόσο οι πειραματισμοί στις τέχνες έδωσαν τα υψηλότερα δείγματά τους μέσα στη φωτιά του πολέμου, που έγινε αντιληπτός ως η τελευταία πράξη του παλαιού κόσμου. Ο αποκαλυπτικός χαρακτήρας του πολέμου και ταυτόχρονα ο επαναστατικός τρόπος σκέψης και η πεποίθηση ότι οι τέχνες και η φιλοσοφία θα αλλάξουν τον κόσμο συνέβαλαν στην ανάγκη επαναδιατύπωσης κοσμοθεωριών. Παράλληλα, οι ραγδαίες μεταβολές στην καθημερινή ζωή, εφευρέσεις όπως το ηλεκτρικό ρεύμα, ο κινηματογράφος, το αεροπλάνο και το τηλέφωνο, φαινόμενα όπως η νέα βιομηχανική εποχή, η ανάπτυξη των πόλεων, η ισότητα των φύλων, η απελευθέρωση από κάθε είδους παγιωμένο συντηρητισμό, η διατύπωση της θεωρίας της σχετικότητας και το διαρκές βλέμμα στο μέλλον δημιούργησαν μια έκρηξη προοδευτικής δημιουργικότητας.
― Η οποία όμως σύντομα καταλύθηκε. Ο Γεώργιος Κωστάκης ανακάλυψε μάλλον τυχαία ένα έργο της Όλγα Ροζάνοβα και εκστασιάστηκε σε τέτοιο βαθμό που έβαλε στόχο ζωής να περισώσει την τέχνη μιας ολόκληρης γενιάς και εποχής. Πόσο συνειδητά το αποφάσισε αυτό;
Τα απαγορευμένα έργα της ρωσικής πρωτοπορίας αποκτούν μια δεύτερη ζωή και γίνονται διεθνώς γνωστά χάρη στον συλλέκτη Γιώργο Κωστάκη. Έψαξε σε υπόγεια και σε πατάρια, βρήκε συγγενείς και φίλους των καλλιτεχνών και δημιούργησε τη μεγαλύτερη συλλογή ρωσικής πρωτοπορίας στον κόσμο. Συνέβαλε έτσι στο να γραφτεί ένα άγνωστο έως τότε κεφάλαιο στην παγκόσμια ιστορία της τέχνης. Ένα σημαντικό κεφάλαιο, χωρίς το οποίο δεν θα είχαμε σήμερα ούτε τη γνώση για την ιστορία της ρωσικής πρωτοπορίας, ούτε τις ιστορίες που άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν την τέχνη και τη ζωή. Στα απομνημονεύματά του μας λέει πως όταν, το 1946, πρωτοαντίκρισε έργα της ρωσικής πρωτοπορίας –το πρώτο έργο που είδε ήταν ένας πίνακας της Όλγα Ροζάνοβα–, του προκάλεσαν πολύ ισχυρή εντύπωση. Έως τότε αγόραζε έργα ελασσόνων Φλαμανδών και Ολλανδών που κατέκλυζαν εκείνη την εποχή τα παλαιοπωλεία της Μόσχας. Ας μην ξεχνάμε ότι εκείνα τα χρόνια δεν υπήρχε «αγορά τέχνης» όπως την εννοούμε σήμερα. Λέει πως όταν αγόρασε τους πρώτους πίνακες της πρωτοπορίας και τους κρέμασε στο σπίτι του δίπλα στους Ολλανδούς, του δημιουργήθηκε η αίσθηση ότι έως τότε ζούσε με τα παντζούρια κλειστά. Ένιωσε σαν να άνοιξε ένα παράθυρο στον τοίχο και να εισέβαλε ορμητικά ο ήλιος. Τότε αποφάσισε να αφοσιωθεί αποκλειστικά στην απόκτηση έργων ρωσικής πρωτοπορίας. Όλοι οι φίλοι και οι συγγενείς του προσπάθησαν να τον μεταπείσουν. Του έλεγαν ότι τα έργα αυτά είναι «ανοησίες». Στους κύκλους των συλλεκτών της Μόσχας τού έδωσαν το ψευδώνυμο «ο τρελοέλληνας», που σπαταλά χρήματα και ενέργεια σε άχρηστα σκουπίδια. Τελικά, όπως ξέρουμε, ο Γιώργος Κωστάκης τους διέψευσε. Έγινε ο σημαντικότερος συλλέκτης ρωσικής πρωτοπορίας στον κόσμο και έσωσε την τέχνη αυτή από τη λήθη και την καταστροφή.
― Είχε οχλήσεις από την εξουσία εξαιτίας της δραστηριότητάς του ή, αντιθέτως, καθώς έγινε διάσημος και τον επισκεπτόντουσαν διεθνείς προσωπικότητες, έχαιρε κάποιας εκτίμησης;
Έγινε διάσημος από στόμα σε στόμα και στις δεκαετίες του 1960 και 1970 το μικρό τριάρι διαμέρισμά του στη Μόσχα ήταν ένας τόπος μυθικός για τους φιλότεχνους. Ήταν ένα άτυπο μουσείο μοντέρνας τέχνης. Υψηλοί προσκεκλημένοι στη Μόσχα ζητούσαν στον ελεύθερο χρόνο τους να πάνε στο Κρεμλίνο, στο θέατρο Μπαλσόι και στο διαμέρισμα του Κωστάκη. Από το 1961 άρχισε να κρατάει βιβλία επισκεπτών. Τα βιβλία αυτά βρίσκονται σήμερα στο αρχείο του μουσείου μας και όποιος τα ξεφυλλίζει, εντυπωσιάζεται. Το πρωί επισκέπτονται το διαμέρισμα δεκαπέντε φοιτητές από το Πολυτεχνείο της πόλης Σβερντλόφσκ (σημερινό Γεκατερίνμπουργκ) της Σιβηρίας και λίγο πριν από τα μεσάνυχτα της ίδιας ημέρας ο Ντέιβιντ Ροκφέλερ και η παρέα του, που είχαν μόνο μία ελεύθερη ημέρα και μετά το Μπαλσόι επισκέφθηκαν τον Κωστάκη. Ο Κωστάκης ξεναγούσε ακούραστα τους πάντες. Οι τοίχοι του ήταν καλυμμένοι με έργα από την οροφή ως το δάπεδο και πολύ συχνά άλλαζε τα έργα στους τοίχους, ήταν δηλαδή επιμελητής της συλλογής του. Βλέπουμε τον Σαγκάλ, τον Έντουαρντ Κένεντι, τον Αντρέι Βάιντα, τον Στραβίνσκι, τον Ανρί Καρτιέ-Μπρεσόν – πολλούς καλλιτέχνες αλλά και πολιτικούς και διπλωμάτες και ιστορικούς τέχνης από όλο τον κόσμο.
― Ποια ήταν η σύνδεσή του με την Ελλάδα εκείνα τα χρόνια;
Ο Κωστάκης είχε ελληνικό διαβατήριο και επειδή εργαζόταν στην Πρεσβεία του Καναδά, είχε και κάποιου είδους διπλωματική ασυλία, έστω κι αν δεν ήταν διπλωμάτης. Όμως από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 τα πράγματα έγιναν πάλι αρκετά σκληροπυρηνικά στη Μόσχα. Η σχετική ελευθερία που πρόσφερε ο Χρουστσόφ, το λεγόμενο «Λιώσιμο των Πάγων», που χρησιμοποιείται μεταφορικά ως όρος για να δηλώσει ότι οι καλλιτέχνες είχαν αρχίσει και πάλι να πειραματίζονται, η περίφημη σοβιετική γενιά της δεκαετίας του ’60, όλα αυτά στα μέσα της δεκαετίας του 1970 άρχισαν να αλλάζουν. Η οικονομία είχε αρχίσει να καταρρέει, η μαύρη αγορά είχε εκτοξευτεί, αυτόκλητοι «μικροκατάσκοποι» προσπαθούσαν να κερδίσουν την εύνοια της εξουσίας. Ο Κωστάκης ένιωθε να απειλείται. Το αποκορύφωμα ήταν τον Σεπτέμβριο του 1974, στην περίφημη «Έκθεση της Μπουλντόζας», όπως έμεινε στην ιστορία, όπου εναλλακτικοί καλλιτέχνες έδειχναν τα έργα τους σε μια υπαίθρια πλατεία και η μυστική αστυνομία έστειλε μπουλντόζες να τα καταστρέψουν. Ο Κωστάκης στάθηκε μπροστά από έναν αστυνομικό με πολιτικά και του φώναξε «είστε φασίστες!» Την επόμενη μέρα κατάλαβε ότι θα πρέπει να οργανώσει την αναχώρησή του από τη Σοβιετική Ένωση.
― Με ποιον τρόπο φυγάδευσε τη συλλογή του εκτός ΕΣΣΔ;
Δεν θα χρησιμοποιούσα το ρήμα «φυγάδευσε». Ο Κωστάκης πήρε κανονική άδεια εξαγωγής των έργων από το σοβιετικό κράτος. Μάλιστα, είχε διαφυλάξει επιμελώς όλα τα έγγραφα. Ο τότε υπουργός Πολιτισμού της Σοβιετικής Ένωσης διόρισε μια εξαιρετικά καταρτισμένη επιτροπή, στην οποία μέλος ήταν και ο ίδιος ο Κωστάκης, και επέλεξαν από κοινού 834 έργα, τα οποία ο συλλέκτης δώρισε στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ. Παρόλο που ο ίδιος επέμενε να μείνουν κάποια έργα στη Ρωσία, λ.χ. της αγαπημένης του ζωγράφου, της Λιουμπόβ Ποπόβα, η οποία δεν είχε ακόμη τη μεγάλη αναγνώριση που έχει σήμερα, τα έργα της πρωτοπορίας που πήρε μαζί του ήταν πάνω από 1.300 και σ’ αυτά περιλαμβάνονται μοναδικά αριστουργήματα, όπως πρώιμα έργα του Καζιμίρ Μαλέβιτς, τα ζωγραφικά έργα του Αλεξάντρ Ρότσενκο, πάνω από 200 έργα της Λιουμπόβ Ποπόβα, αντίστοιχα μεγάλο αριθμό έργων του Ιβάν Κλιουν, του Σολομόν Νικρίτιν, του Μιχαήλ Ματιούσιν και των μαθητών του. Σημαντική και σπάνια είναι η συλλογή έργων του Λετονού κονστρουκτιβιστή Γκούσταβ Κλούτσις που εκτελέστηκε από το σταλινικό καθεστώς το 1938.
Μάλιστα, με το Εθνικό Μουσείο Καλών Τεχνών της Ρίγας έχουμε αναπτύξει πολύ στενή επιστημονική συνεργασία στο πλαίσιο των έργων του Κλούτσις. Αυτά είναι μόνο μερικά παραδείγματα. Σε ένα συνέδριο που διοργανώσαμε το 2021, η επιμελήτρια της Πινακοθήκης Τρετιακόφ, Ιρίνα Πρόνινα, παρουσίασε και ανέλυσε εξαιρετικά ενδιαφέροντα ντοκουμέντα, κάποια μάλιστα αποχαρακτηρισμένα, όπου διευκρινίζεται ότι όταν ο Γιώργος Κωστάκης διαπραγματεύτηκε την εξαγωγή των συλλογών του, το σοβιετικό υπουργείο Πολιτισμού δεν έδωσε προτεραιότητα στα έργα της πρωτοπορίας αλλά θεώρησε πιο σημαντικές τις άλλες συλλογές του. Να θυμίσω ότι ο Κωστάκης είχε μια εξαιρετική συλλογή εκκλησιαστικών εικόνων και μια σπάνια συλλογή ρωσικών λαϊκών παιχνιδιών, που είχε κρατήσει παράλληλα με τη συλλογή της πρωτοπορίας. Είχε επίσης και μια συλλογή έργων εναλλακτικής τέχνης των δεκαετιών 1960-1970. Άφησε το μεγαλύτερο μέρος των εκκλησιαστικών εικόνων ως δωρεά στο Μουσείο Ρουμπλιόφ, όπου βρίσκονται έως σήμερα και αποτελούν σημαντικό μέρος των εκθεμάτων του μουσείου αυτού. Άφησε επίσης όλη τη συλλογή λαϊκών παιχνιδιών στο τότε Μουσείο Διακοσμητικής Τέχνης της Μόσχας. Πήρε άδεια εξαγωγής για το μεγαλύτερο μέρος των έργων της πρωτοπορίας και για τα έργα των δεκαετιών 1960-70, που φυσικά τότε δεν ενδιέφεραν κανέναν. Σήμερα έχουν βέβαια και αυτά την αξία τους.
― Επέστρεψε στην Ελλάδα ή εγκαταστάθηκε αλλού;
Όταν ο Κωστάκης ήρθε στην Ευρώπη με την οικογένειά του το 1977, έμεινε τον πρώτο ενάμιση χρόνο στη Ρώμη. Παρουσίασε τη συλλογή του για πρώτη φορά στο Μουσείο Τεχνών του Ντίσελντορφ. Εκεί είδαν τα έργα επιμελητές του Μουσείου Guggenheim και το 1981 παρουσιάστηκε η συλλογή του στη Νέα Υόρκη. Ήταν μια από τις σημαντικότερες εκθέσεις του 20ού αιώνα. Οι επιμελήτριες της έκθεσης, η Αντζέλικα Ρουντενστίν και η Μαργκίτ Ρόουελ, είχαν γράψει ότι καθώς άνοιγαν τα κιβώτια και έβλεπαν αυτά τα συγκλονιστικά έργα καλλιτεχνών που πρώτη φορά άκουγαν το όνομά τους, συνειδητοποίησαν ότι είχε αρχίσει να γράφεται ένα άγνωστο κεφάλαιο στην παγκόσμια ιστορία της τέχνης.
― Πώς ακριβώς περιήλθε η συλλογή σε ελληνικά χέρια;
Το 1998, περίπου τρία χρόνια μετά την έκθεση της συλλογής στην Εθνική Πινακοθήκη, ο τότε υπουργός Πολιτισμού, Ευάγγελος Βενιζέλος, πήρε τη γενναία απόφαση να αγοράσει τη Συλλογή Κωστάκη. Το υπουργείο όρισε μια επιτροπή αξιολόγησης και μία παραλαβής, με πρόεδρο την ιστορικό τέχνης Άννα Καφέτση, η οποία ήταν η επιμελήτρια της πρώτης έκθεσης της Συλλογής Κωστάκη που έγινε στην Ελλάδα, στην οποία ήμουν μέλος.
― Εσείς πώς συνδεθήκατε με τη συλλογή;
Όταν το 1995 πραγματοποιήθηκε η πρώτη έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη, είχα την τιμή να είμαι μέλος της ομάδας που την επιμελήθηκε. Μαζί μας ήταν και η κόρη του συλλέκτη, Αλίκη Κωστάκη, φίλη μου και υποστηρίκτρια του μουσείου μας σε όλη τη διαδρομή του. Τότε εργαζόμουν ακόμη ως ακόλουθος Τύπου στην ελληνική πρεσβεία της Μόσχας και παράλληλα δίδασκα στο πανεπιστήμιο Ιστορία της Τέχνης. Κλήθηκα από το υπουργείο Πολιτισμού να εργαστώ αρχικά ως επιμελήτρια της Συλλογής Κωστάκη στο νεοσυσταθέν Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης το 2002. Ασφαλώς δέχτηκα με μεγάλη χαρά αυτή την τιμητική πρόσκληση. Η ιστορία και η θεωρία της ρωσικής πρωτοπορίας ήταν το ερευνητικό μου αντικείμενο, ήμουν αφοσιωμένη σ’ αυτό. Ο κατάλογος της Συλλογής Κωστάκη από τις εκδόσεις Abrams, που είχα αποκτήσει στα φοιτητικά μου χρόνια, με είχε συγκλονίσει και ήταν ο λόγος που αποφάσισα να κάνω το ταξίδι στη Ρωσία –τότε ακόμα Σοβιετική Ένωση– και να ασχοληθώ με μια όχι ιδιαίτερα μελετημένη, ακόμα, περίοδο στην τέχνη, αυτή της ρωσικής πρωτοπορίας. Επιπλέον, η συλλογή αυτή θα περιερχόταν στο νεοϊδρυθέν Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Θεσσαλονίκης, της γενέτειράς μου. Ούτε στα πιο τρελά μου όνειρα δεν θα μπορούσα να το είχα φανταστεί. Έτσι έφυγα κι εγώ από τη Μόσχα και επέστρεψα στη Θεσσαλονίκη με σκοπό να αφοσιωθώ στη διαχείριση και τη διεθνή προβολή αυτής της ανεκτίμητης συλλογής.
― Τι θα λέγατε ότι έχει πετύχει το μουσείο ως ένας τόσο ξεχωριστός φορέας μιας διάσημης συλλογής σε διεθνές επίπεδο;
Η Συλλογή Κωστάκη είναι η σημαντικότερη στο είδος της που σήμερα βρίσκεται εκτός της Ρωσίας. Έχει πολύ μεγάλη αναγνωρισιμότητα και μεγάλη κινητικότητα στο εξωτερικό, καθώς και ένα πλούσιο ερευνητικό και εκθεσιακό πρόγραμμα για τα επόμενα χρόνια. Η συλλογή τα τελευταία 20 χρόνια έχει ταξιδέψει στο MoMA και στο Εβραϊκό Μουσείο της Νέας Υόρκης, στην Tate Modern και στη Royal Academy of Arts του Λονδίνου, στο Martin Gropius Bau και στο HKW στο Βερολίνο, στο MUMOK της Βιέννης, στο Mουσείο Maillol του Παρισιού, στο Μουσείο Stedelijk του Άμστερνταμ, στο Μουσείο Reina Sofia και στο La Caixa Forum στη Μαδρίτη και τη Βαρκελώνη, στο Palazzo Chiablese και στη Villa Manin στο Τορίνο και τη Βενετία, στο Μουσείο Sabanci στην Κωνσταντινούπολη, στο Power Station of Art στη Σαγκάη, στον δημοτικό οργανισμό μουσείων στη Μάλαγα, για να αναφέρω μόνο μερικούς από τους σημαντικότερους σταθμούς. Αν αναφερόμουν και στους δανεισμούς έργων, η λίστα δεν θα είχε τελειωμό. Δεν νομίζω πως υπάρχει άλλο μουσείο στην Ελλάδα με τέτοια μεγάλη κινητικότητα και άλλη συλλογή με τόση αναγνωρισιμότητα. Θα έλεγα λοιπόν ότι είμαστε χαρτογραφημένοι ως ένα από τα σημαντικά εξειδικευμένα μουσεία διεθνώς.
― Οπότε, δεν μετανιώσατε ποτέ που επιστρέψατε στη γενέτειρά σας για να επικεντρωθείτε στη διάδοση της Συλλογής Κωστάκη;
Όταν ήμουν 20 χρονών και είχα αρχίσει τις σπουδές μου στην τέχνη της πρωτοπορίας, ένας δάσκαλός μου μού είχε πει πως, αν θέλω πραγματικά να αφοσιωθώ στη μελέτη της πρωτοπορίας, θα πρέπει να αποφασίσω ότι θα διατηρήσω σε όλη μου τη ζωή τον νεανικό, προοδευτικό και επαναστατικό τρόπο σκέψης. Γιατί η διαφορά που έχει η πρωτοπορία από το γενικότερο ρεύμα του μοντερνισμού είναι ότι αμφισβήτησε αιρετικά ό,τι ίσχυε έως τότε ως δεδομένο ή στερεότυπο στις τέχνες – το ωραίο, το υψηλό, το ακαδημαϊκό. Όλα αυτά ανατράπηκαν από τους καλλιτέχνες της πρωτοπορίας πριν από εκατό χρόνια και πλέον. Και το ενδιαφέρον είναι ότι μετά από τόσα χρόνια, έρχονται επισκέπτες στο μουσείο μας και αναρωτιούνται εάν το «Μαύρο Τετράγωνο» του Καζιμίρ Μαλέβιτς ή το «Κόκκινο Φως» του Ιβάν Κλιουν είναι τέχνη. Έχω αφιερώσει όλη μου τη ζωή για να το αποδεικνύω και θα συνεχίσω να το κάνω με τον ίδιο αμείωτο ενθουσιασμό πάντα. Η χαρά μου είναι ότι πολύς κόσμος στην Ελλάδα και ακόμα περισσότερος εκτός Ελλάδας ανακάλυψε, χάρη στις προσπάθειές μας, τις εκθέσεις μας και τις δράσεις μας, αυτήν τη μοναδική τέχνη που διασώθηκε χάρη σε έναν ελληνικής καταγωγής συλλέκτη, τον Γιώργο Κωστάκη.
― Ποια έκθεση από όσες έχετε οργανώσει θα λέγατε ότι έτυχε μεγάλης αποδοχής και ήταν ιδιαίτερα πετυχημένη, ποια ήταν η μεγάλη «έκπληξη» ακόμα και για εσάς και τους συνεργάτες σας;
Ο Γιώργος Κωστάκης είχε πει σε μια συνέντευξη στον Βρετανό δημοσιογράφο και σκηνοθέτη Μπάρι Γκάβιν το 1983: «Αν μια μέρα η τέχνη αυτή αποκαλυφθεί, ο κόσμος θα μείνει έκπληκτος». Η αποκάλυψη αυτή γίνεται σταδιακά. Σήμερα, το να μπορούμε να μιλάμε για μια νέα έκθεση για τη λεγόμενη ρωσική πρωτοπορία σημαίνει ότι η αρχική έκπληξη για την οποία μιλούσε ο Κωστάκης έχει ήδη συμβεί. Αυτό όμως που απελευθέρωσε η έκπληξη είναι μια μεγάλη πορεία μελέτης και έρευνας. Έτσι, ακόμα κι αν φαίνεται ότι η ρωσική πρωτοπορία σήμερα έχει μελετηθεί σε βάθος, πρέπει να τονίσουμε ότι μόλις τις τελευταίες τρεις δεκαετίες άρχισαν να γίνονται πιο εμφανή μερικά ζητήματα, όπως ο αισθητικός διάλογος και οι διαφορές μεταξύ των καλλιτεχνών, η σχέση τους με τη δυτική τέχνη, οι επιρροές τους και η έμπνευση που άντλησαν από την επιστήμη και τη φιλοσοφία, η σύνθεση των τεχνών, η νέα πολιτική για την τέχνη και τους καλλιτεχνικούς θεσμούς, η καινοτόμος διδασκαλία της τέχνης και η λειτουργία των εργαστηρίων για νέους καλλιτέχνες. Διοργανώσαμε πολλές εκθέσεις που θεωρούμε ότι συνέβαλαν ουσιαστικά στην ανάδειξη του καλλιτεχνικού πλούτου, στη δύναμη των καλλιτεχνών, στη συναισθησία, στις νέες θεωρίες, την αισθητική και τη φιλοσοφία αυτής της τέχνης. Θα έλεγα πως μια πολύ πετυχημένη έκθεση ήταν αυτή με τον τίτλο «Χτίζοντας την Επανάσταση», που άντλησε την έμπνευση από τη σχέση της τέχνης με την αρχιτεκτονική του κονστρουκτιβισμού στη δεκαετία του 1920. Πρωτοπαρουσιάστηκε στη Θεσσαλονίκη και προκάλεσε διεθνές ενδιαφέρον, με αποτέλεσμα να ταξιδέψει στο Λονδίνο, στο Βερολίνο, στη Μαδρίτη και στη Βαρκελώνη. Μια άλλη πετυχημένη έκθεση ήταν αυτή για τη διερεύνηση του σύμπαντος και τις σχέσεις τέχνης και επιστήμης. Μεταφέρθηκε στο Ίδρυμα Botin στο Σανταντέρ της Ισπανίας, ενώ το θέμα προκάλεσε μια νέα έκθεση με τίτλο «Κοσμισμός» που παρουσιάστηκε στο HKW στο Βερολίνο και πριν από δύο χρόνια στο Μουσείο Power Station of Art στην Μπιενάλε της Σαγκάης.
— Η τελευταία φορά που η συλλογή εκτέθηκε στην Αθήνα ήταν πριν από τριάντα ένα χρόνια. Είναι μεγάλο το διάστημα, αλλά τι θυμάστε από το 1995;
Εκείνη η έκθεση αποτέλεσε το πρώτο έναυσμα που οδήγησε στην αγορά της συλλογής από το υπουργείο Πολιτισμού. Όταν το 1995 πραγματοποιήθηκε η πρώτη έκθεση της Συλλογής Κωστάκη στην Ελλάδα, στην Εθνική Πινακοθήκη, είχε μεγάλη σημασία, διότι φιλοξενήθηκαν και έργα από την Πινακοθήκη Τρετιακόφ. Έτσι, για πρώτη φορά από το 1977, μεγάλα μέρη και από τα δύο τμήματα της συλλογής επανενώθηκαν. Ο Κωστάκης ήθελε για χρόνια να δει τα έργα της συλλογής του να εκτίθενται στην Ελλάδα, αλλά δυστυχώς δεν πρόλαβε να συμμετάσχει ο ίδιος στη διοργάνωση της έκθεσης στην Εθνική Πινακοθήκη. Έφυγε από τη ζωή το 1990, στην Αθήνα. Η έκθεση αυτή, κατά γενική ομολογία, έχει αφήσει σημαντικό αποτύπωμα στην ιστορία των εικαστικών εκθέσεων στην Ελλάδα. Ήταν πολύ σημαντική, όπως και ο δίτομος κατάλογος που τη συνόδευε. Καθώς είχα τη μεγάλη ευτυχία να είμαι τότε βοηθός επιμελήτριας της Άννας Καφέτση, είναι ένας επιπλέον λόγος που χαίρομαι ιδιαίτερα με την επετειακή έκθεση που διοργανώνουμε φέτος στην Εθνική Πινακοθήκη. Η διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, η Συραγώ Τσιάρα, προέρχεται εξάλλου από το δυναμικό του MOMus και παλαιότερα του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης και γνωρίζει πολύ καλά τη σπουδαιότητα της συλλογής Κωστάκη. Η συνεργασία μας αυτή μου δίνει, λοιπόν, μια επιπλέον χαρά.
— Ποιοι είναι οι στόχοι της έκθεσης που έχει ανακοινώσει για φέτος η Εθνική Πινακοθήκη;
Ενώ η αρχική έκθεση της Συλλογής Κωστάκη ήταν δομημένη με εγκυκλοπαιδικό, θα έλεγα, τρόπο, παρουσίαζε δηλαδή ιστορικά και χρονολογικά τα κινήματα και τους καλλιτέχνες, καθώς τότε ακόμη όλα αυτά ήταν σχεδόν άγνωστα θέματα, η προσέγγιση τώρα θα είναι διαφορετική. Η νέα έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη θα παρουσιάσει τη συλλογή μέσα από τη νέα οπτική του ανθρώπου σε σχέση με το περιβάλλον του, που στη Ρωσική Αυτοκρατορία και τη Σοβιετική Ένωση των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα αποτέλεσε ένα ιδιαίτερο πεδίο καλλιτεχνικο-παραγωγικής δημιουργίας και σχετίστηκε με τις ιδεολογικές, πολιτικές και αισθητικές προτάσεις της ιστορικής αυτής περιόδου. Οι αλματώδεις μετακινήσεις από τον κανόνα στο πείραμα και από τη σύμβαση στην ουτοπία προσδιόρισαν τη σχέση της τέχνης με τη ζωή, όπως αυτή γίνεται αντιληπτή στον κατασκευασμένο χώρο, την Πόλη, στον οργανικό χώρο, τη Φύση, και στον ανεξερεύνητο χώρο, το Σύμπαν. Γι’ αυτό ονομάσαμε την έκθεση «Ο κόσμος της πρωτοπορίας. Φύση, Πόλη, Σύμπαν, Άνθρωπος». Θα ήθελα πολύ να δουν οι επισκέπτες της έκθεσης πόσο επίκαιρη είναι η τέχνη αυτή σήμερα. Να αισθανθούν τις απαντήσεις που δίνει η τέχνη αυτή στα σημερινά ερωτήματα και αγωνίες, εκατό και πλέον χρόνια αργότερα. Θα ήθελα να λειτουργήσει ως ύμνος για τον άνθρωπο και τις δυνατότητές του, την ανάγκη του για έναν ανατρεπτικό τρόπο σκέψης με μοναδικό γνώμονα την πρόοδο, την ελευθερία, την ισότητα και τη διαρκή αναζήτηση της ουτοπίας.
