Η εμπορική επιτυχία του ντοκιμαντέρ «Melania», παραγωγής Amazon, προκαλεί ανησυχία στον χώρο του δημιουργικού ντοκιμαντέρ.
Η ταινία, με θέμα τη Μελάνια Τραμπ, σημείωσε έσοδα 7 εκατ. δολαρίων στο πρώτο της Σαββατοκύριακο, καταγράφοντας το πιο κερδοφόρο άνοιγμα για μη μουσικό ντοκιμαντέρ εδώ και πάνω από δέκα χρόνια.
Η επιτυχία αυτή δεν αποδίδεται στην ποιότητα ή τη δημοσιογραφική αξία της ταινίας. Σύμφωνα με την κριτική, το «Melania» δεν λειτουργεί ως ντοκιμαντέρ, αλλά περισσότερο ως καλογυαλισμένη διαφημιστική παραγωγή ή ως άτολμο προπαγανδιστικό φιλμ. Η Amazon MGM Studios φέρεται να πλήρωσε 40 εκατ. δολάρια για τα δικαιώματα, ενώ διέθεσε επιπλέον 35 εκατ. δολάρια για την προώθησή του, την ίδια περίοδο που προχωρούσε σε απολύσεις 16.000 εργαζομένων.
Η ταινία εντάσσεται στην ευρύτερη κατηγορία των «ντοκιμαντέρ για σελέμπριτι» που χρηματοδοτούνται από πλατφόρμες streaming και χαρακτηρίζονται από αυστηρά ελεγχόμενη αφήγηση και περιορισμένες αποκαλύψεις. Ανάλογα παραδείγματα θεωρούνται τα «Michael Jackson’s This Is It», «With Love, Meghan» και η σειρά του Netflix «Victoria Beckham». Παρά ταύτα, ακόμη και αυτά θεωρούνται πιο αποκαλυπτικά από το «Melania», το οποίο, σύμφωνα με την κριτική, περιορίζεται σε ελάχιστες προσωπικές πληροφορίες.
Ωστόσο, η ουσία δεν βρίσκεται στην καλλιτεχνική αξία της ταινίας, αλλά στο γεγονός ότι παρόμοιες παραγωγές σημειώνουν εμπορική επιτυχία. Τα συντηρητικά, αντι-woke και θρησκευτικού χαρακτήρα ντοκιμαντέρ αποδεικνύονται ιδιαίτερα κερδοφόρα στις κινηματογραφικές αίθουσες. Το 2024, το δεξιό ντοκιμαντέρ «Am I Racist?» του Ματ Γουόλς, που επιτίθεται στις πολιτικές διαφορετικότητας και ένταξης, ήταν το πιο εμπορικό ντοκιμαντέρ της χρονιάς, με έσοδα 12 εκατ. δολαρίων. Την ίδια χρονιά, το «Vindicating Trump» συγκέντρωσε 1,3 εκατ. δολάρια και έγινε το έκτο πιο εμπορικό ντοκιμαντέρ της χρονιάς.
Ανάλογα παραδείγματα υπήρχαν και πριν από την εποχή Τραμπ. Τα φιλμ του Ντίνες Ντ’Σούζα «2016: Obama’s America» και «America: Imagine the World Without Her» είχαν αποφέρει 33 και 14 εκατ. δολάρια αντίστοιχα.
Αντιθέτως, τα προοδευτικά ντοκιμαντέρ έχουν να γνωρίσουν αντίστοιχη εμπορική επιτυχία εδώ και πάνω από δύο δεκαετίες. Το 2004, το «Fahrenheit 9/11» του Μάικλ Μουρ απέφερε σχεδόν 120 εκατ. δολάρια παγκοσμίως, παραμένοντας το πιο εμπορικό ντοκιμαντέρ όλων των εποχών. Έναν χρόνο αργότερα, το «March of the Penguins» συγκέντρωσε πάνω από 77 εκατ. δολάρια. Σε αντιδιαστολή, το βραβευμένο με Όσκαρ το 2025 «No Other Land», για την κατεχόμενη παλαιστινιακή περιοχή Μασάφερ Γιατά, έφτασε μόλις τα 3,6 εκατ. δολάρια παγκοσμίως. Άλλα πρόσφατα οσκαρικά ντοκιμαντέρ, όπως τα «20 Days in Mariupol» και «Navalny», είχαν έσοδα δεκάδων χιλιάδων δολαρίων.
Η ανησυχία της βιομηχανίας εστιάζεται στο τι σημαίνει η επιτυχία του «Melania» για τους δημιουργούς που θέλουν να φτιάξουν σύνθετα, πολιτικά και κοινωνικά αιχμηρά ντοκιμαντέρ, τα οποία ενδέχεται να ενοχλήσουν τον Ντόναλντ Τραμπ και τη βάση του κινήματος MAGA.
Πριν από οκτώ χρόνια, στη «χρυσή εποχή του ντοκιμαντέρ», πλατφόρμες όπως η Amazon επένδυαν σε κοινωνικές και πολιτικές ταινίες. Το 2020, η εταιρεία απέκτησε τα παγκόσμια δικαιώματα του «Time», ενώ στήριξε ταινίες όπως το «All In: The Fight for Democracy», το «Mayor Pete» και το «I Am Not Your Negro», αρκετές εκ των οποίων έφτασαν μέχρι τα Όσκαρ.
Η στάση αυτή φαίνεται να άλλαξε πρόσφατα, όταν Amazon, Paramount και Disney διεκδίκησαν τα δικαιώματα του «Melania», στέλνοντας το μήνυμα ότι δεν προτίθενται να χρηματοδοτήσουν προοδευτικά ντοκιμαντέρ που θα μπορούσαν να δυσαρεστήσουν τον Τραμπ. Στο φεστιβάλ του Sundance έγινε γνωστό ότι η Amazon δεν σκοπεύει να αγοράσει νέα ντοκιμαντέρ, έχοντας διαθέσει ολόκληρο τον προϋπολογισμό του 2026 στο «Melania».
Η απουσία της Amazon επιτείνει την κρίση σε έναν κλάδο που ήδη συρρικνώνεται. Παραδοσιακοί αγοραστές όπως το HBO μειώνουν τις επενδύσεις, τμήματα ντοκιμαντέρ κλείνουν ή συγχωνεύονται, ενώ η εταιρεία παραγωγής A24 διέκοψε πλήρως τη δραστηριότητά της στον χώρο. Παράλληλα, η δημόσια χρηματοδότηση στις ΗΠΑ δέχθηκε πλήγμα με το κλείσιμο του οργανισμού Corporation for Public Broadcasting.
Πολλοί ανεξάρτητοι δημιουργοί επιβιώνουν πλέον μέσω αυτοδιανομής ή περιστασιακών συνεργασιών, ενώ αρκετοί στρέφονται στη reality τηλεόραση για εργασία. Σύμφωνα με το «Rolling Stone», τα δύο τρίτα των μελών του συνεργείου του «Melania» ζήτησαν να μην αναγραφεί το όνομά τους στους τίτλους.
Το ερώτημα που τίθεται είναι αν οι καλλιτέχνες θα αναγκαστούν να συμμετέχουν σε τέτοιες παραγωγές για βιοποριστικούς λόγους. Η επιτυχία του «Melania» ενισχύει τον φόβο ότι, αν λείψουν τα ντοκιμαντέρ που ελέγχουν την εξουσία και αναζητούν την αλήθεια, το κενό θα καλυφθεί από την προπαγάνδα.
