Το σπίτι του Παναγιώτη είναι τόσο ιδιαίτερο που η λέξη «μοναδικό» δεν αρκεί για να το περιγράψει. Βρίσκεται στη Μεταμόρφωση, αλλά –όπως θα έλεγε και ο Καβάφης– είναι πέραν του κόσμου τούτου. Κρυμμένο πίσω από ένα κτίριο, λειτουργεί ως άβατο, με άγραφο νόμο το «σπάστε τους κανόνες», που θα μπορούσε να είναι γραμμένο στην είσοδο.
Προτού το δω, αν με ρωτούσες κατά πόσο τόσα ετερόκλητα στοιχεία, τόσα χαλιά και τόσες διαφορετικές τάσεις μπορούν να συνυπάρξουν αρμονικά, θα σου έλεγα ότι δεν μπορούν. Κι όμως, ο Παναγιώτης τα παίρνει όλα αυτά, τα αφομοιώνει και, σαν μαέστρος, τα εντάσσει στον χώρο του με αξιοζήλευτο μέτρο, ώστε να λειτουργούν ως σύνολο.
Καθώς περιηγούμαι στα δωμάτια, κάθε λίγο και λιγάκι μου ξεφεύγει ένα επιφώνημα ενθουσιασμού. Λίγο αργότερα μπαίνει ο Πάρις, ο φωτογράφος, και έχει ακριβώς την ίδια αντίδραση. Το δέος είναι παιδικό – σαν να απλώνεται μπροστά μας μια ολόκληρη παιχνιδούπολη.
«Η ζωή δεν είναι προκαθορισμένη. Είναι γεμάτη αντιφάσεις. Το σπίτι μου είναι όπως η ίδια η ζωή».
Αυτό που θέλω να καταλάβω δεν είναι τι είναι τι, αλλά ποιος είναι ο άνθρωπος που έχει συνθέσει όλη αυτή την κατάσταση. Ο Παναγιώτης γελάει και μου εξηγεί ότι αντιμετωπίζει τα σπίτια σαν ζωντανές οντότητες. Έχει επηρεαστεί βαθιά από την ποιητική του χώρου του Γκαστόν Μπασελάρ – από τον τρόπο που μιλά για το σπίτι ως μνήμη, ως φωλιά, ως ψυχικό καταφύγιο. Τα σπίτια, λέει, είναι δοχεία ζωής. Δεν εκπλήσσομαι όταν μου αποκαλύπτει ότι πάνω σε αυτό έχει γράψει και τη διπλωματική του.
«Άρα ζούμε μέσα σε μια οντότητα;» τον ρωτάω, λίγο διστακτικά. «Ναι. Ζούμε σε ένα καταφύγιο μνήμης. Σπίτι είναι εκεί που περισώζουμε την ψυχική μας εμπειρία», μου απαντά ποιητικά. Tου λέω ότι θα το κρατήσω αυτό για να το λέω κι εγώ. Γελάει και μου απαντάει: «Σ' το δίνω». Ο Παναγιώτης είναι έξω καρδιά και σε κάνει να νιώθεις τόσο άνετα που μετά από μισή ώρα έχω ξαπλώσει στον καναπέ του. Ζητάω συγγνώμη όταν συνειδητοποιώ την κατάστασή μου και μου λέει με απέραντη φυσικότητα «μη νοιάζεσαι, όποιος έρχεται εδώ έτσι αράζει μετά από λίγο. Το χαίρομαι».
Το σπίτι το βρήκε τυχαία – όπως όλα τα σημαντικά. Το αγάπησε γιατί είναι μονοκατοικία, γιατί προσφέρει αυτονομία και γείωση. Και κυρίως για τη μουριά στην αυλή. Ο κορμός της είναι πελώριος, σαν μια γιγάντια αγκαλιά. «Αυτή είναι η ψυχή του σπιτιού», λέει. «Την άνοιξη, η αυλή μοιάζει με εξοχή, ξεχνάς ότι βρίσκεσαι στην πόλη».
Τίποτα στη διακόσμηση, μου εξηγεί, δεν ήταν προσχεδιασμένο. «Όλα απλά συνέβησαν». Το ένα έφερε το άλλο. Για να φτιάξεις έναν χώρο, πρέπει πρώτα να τον αφουγκραστείς. Να καταλάβεις τι σου ζητάει. «Αν γίνει αυτό, μετά όλα είναι εύκολα», λέει, σαν να έχει βάλει απλώς τις καρέκλες δίπλα στο τραπέζι. Οι εμμονές του είναι εμφανείς: τα χαλιά, τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα, οι ταπετσαρίες. «Πολύ χαλί», σχολιάζω εντυπωσιασμένη.
Η αγάπη του γι’ αυτά γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, εκεί όπου Ανατολή και Δύση συνδιαλέγονται αβίαστα. Κυρίως έχει περσικά χαλιά με παραστάσεις και ανθρώπινες μορφές – σπάνιες, αφηγηματικές. «Μου προσφέρουν τέχνη και ταπεινότητα μαζί», λέει. «Η ταπεινότητα πώς προκύπτει;», ρωτάω. «Μα τα πατάμε τα χαλιά», απαντάει και γελάμε.
Το βλέμμα μου επιστρέφει συνεχώς στο δωμάτιο που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί Louis IV. Ένα αριστούργημα. Ήταν ένα κλειστό δωμάτιο. Εκεί στεγαζόταν για χρόνια «ο βαθύς ψυχισμός του», δηλαδή η τέχνη του. Όταν άφησε την τέχνη για κάτι πιο εμπορικό, για να εξασφαλίσει εισόδημα, το δωμάτιο αυτό έκλεισε – σαν να είχε πένθος. Πρόσφατα όμως άνοιξε ξανά. Και ήταν λυτρωτικό.
Τα μπαρόκ αντικείμενα ήρθαν κι αυτά τυχαία: ένας καναπές με ταπετσαρία-παράσταση, «σαν πίνακας». Δεν του άρεσε ιδιαίτερα η θεματολογία, όμως τον συγκεκριμένο τον είδε ως σπάνιο έργο τέχνης και έτσι άρχισε κάτι σαν παιχνίδι, pattern πάνω στο pattern, που εξελίχθηκε σε συλλογή και τελικά σε διάλογο. Μια παλιά λάμπα με καπέλο από πλαστική περούκα των ’60s, ένα ξύλινο αλογάκι «για το παιχνίδι του πράγματος». Και κάπου εδώ καταλαβαίνεις ότι το ίδιο το σπίτι έχει χιούμορ – δεν παίρνει ποτέ τον εαυτό του υπερβολικά στα σοβαρά. Η τέχνη, για τον Παναγιώτη, πρέπει να βρίσκεται σε διαρκή διάλογο με την κοινωνία, να αποτελεί κανάλι έμπνευσης μέσα στην καθημερινότητα, αλλά ταυτόχρονα να εκπέμπει σήμα, οδηγώντας μας στην πιο άμεση διαδρομή για πνευματική ανάπτυξη.
Στο σπίτι υπάρχουν κούκλες με ρούχα και στολές. Πώς προκύπτουν όλα αυτά τα «συνολάκια» τον ρωτάω, εμφανώς ενθουσιασμένη, γιατί όλα είναι του γούστου μου και θέλω να τα δοκιμάσω. Είναι ρούχα που αν μιλούσαν θα είχαν να σου διηγηθούν δεκάδες ιστορίες. «Το ρούχο είναι η πιο άμεση μορφή επικοινωνίας. Ένα όμορφο, εκκεντρικό ρούχο δίνει χαρά στα μάτια των άλλων. Είναι μια πράξη γενναιοδωρίας από αυτόν που το φοράει, γιατί δημιουργεί θέμα – ακόμα και αφορμή για κουβέντα ή για κουτσομπολιό. Δεν είναι κακό να δίνεις τροφή για κουτσομπολιό, σκέψου πόσο ενδιαφέρουσα κάνεις τη βαρετή μέρα μερικών ανθρώπων», λέει με χιούμορ. «Μέσα στον χώρο τα ρούχα λειτουργούν επίσης με γενναιοδωρία. Είναι κομμάτια της αφήγησης», συμπληρώνει.
Διακρίνω αντικείμενα από τα ταξίδια του στην Ταϊλάνδη, το Μεξικό, το Μαρόκο – συνυπάρχουν και αυτά σε έναν ανεπιτήδευτο μαξιμαλισμό. «Η ζωή δεν είναι προκαθορισμένη. Είναι γεμάτη αντιφάσεις. Το σπίτι μου είναι όπως η ίδια η ζωή», λέει. Τίποτα εδώ δεν είναι απλώς διακοσμητικό. Ακόμα και το κιτς βρίσκει θέση, όταν αποκτά νόημα.
Τον ρωτάω αν έχει πράγματα από το πατρικό του. Έχει μερικά, αλλά τα άλλαξε και δεν θυμίζουν το πώς ήταν τότε. Η τραπεζαρία είναι αντίκα από μια παλιά μαθήτριά του, όταν ακόμα δίδασκε ζωγραφική σε ενήλικες. «Δεν την ήθελε, ήταν από το πατρικό της», θυμάται. Ο Παναγιώτης άλλαξε μόνο ύφασμα στις καρέκλες για να κάνουν διάλογο με τα πόδια του τραπεζιού που μοιάζουν λιονταρίσια. «Και ο μπουφές;» ρωτάω. Ήταν και αυτός σετ με την τραπεζαρία. Όταν τον βαρέθηκε, αποφάσισε να τον κάνει «χώρο αφιερωμάτων». Πλέον έχει διάφορα φυτά εσωτερικού χώρου και μια σύνθεση με μια εικόνα και προτομές. «Τώρα έχω τον Μότσαρτ. Έχω και την Υγεία – τη θεωρώ το πολυτιμότερο αγαθό. Εδώ, σε αυτόν τον μπουφέ, η υγεία δοξάζεται με τιμές θεάς», λέει.
Στο σπίτι τού αρέσει να κάθεται τον περισσότερο χρόνο στον καναπέ. Μου δείχνει και το βαθούλωμα που έχει κάνει από τις πολλές ώρες που έχει περάσει σε αυτόν. Του αρέσει να ακούει μουσική, να βλέπει σειρές. Δεν είναι άνθρωπος που μαγειρεύει, αλλά το σπίτι του είναι ανοιχτό, κοινωνικό. «Μου αρέσει να με παίρνεις τηλέφωνο και να μου λες “έρχομαι”. Πολύ συχνά μαζευόμαστε με φίλους. Αγαπώ το σπίτι με παρέα, αλλά αγαπώ να περνάω και χρόνο μόνος μου». Του Παναγιώτη δεν του αρέσουν οι ταμπέλες: σπιτόγατος ή παρτάλι. Του αρέσει και το μέσα και το έξω, και οι φίλοι και η μοναχικότητα. Όπως και στη δουλειά του, έτσι και στη ζωή όλα τα βλέπει σαν σύνθεση. «Το να φτιάχνεις σπίτια είναι δημιουργικό και σπουδαίο», μου εξηγεί. «Έχει κάτι το υπερβατικό, γιατί φτιάχνεις για τον άλλο τον ιερό του χώρο, όπου θα γεμίζει με ενέργεια και θα επαναπροσδιορίζεται. Δεν το βλέπω ως διεκπεραιωτική δουλειά αλλά ως κάτι όπου βάζεις ψυχή, έτσι εμπνέεις και τους άλλους να ακουμπήσουν τη δική τους».
Φεύγοντας, νιώθω μια ελαφριά ζάλη – όπως όταν κατεβαίνεις από υψόμετρο. Ήταν ο πιο σύντομος τρόπος να ταξιδέψω. Το σπίτι του Παναγιώτη δεν είναι απλώς ένας χώρος. Έχει ένα πυκνό, υπαρξιακό βάθος.
