Οι εικόνες που έβγαιναν σταδιακά από το Ιράν, λόγω του μπλακ άουτ του ίντερνετ από την κυβέρνηση, έδειχναν μια χώρα βυθισμένη στο χάος, με δεκάδες, αν όχι εκατοντάδες χιλιάδες διαδηλωτές στους δρόμους, και σακούλες με σορούς να είναι συγκεντρωμένες έξω από νεκροτομεία.
Η αναταραχή έμοιαζε, μόλις την περασμένη εβδομάδα, να έχει τέτοια ορμή ώστε οι αντίπαλοι της Ισλαμικής Δημοκρατίας να εικάζουν πως το καθεστώς βρισκόταν κοντά στην κατάρρευση και ότι ο ανώτατος ηγέτης, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, σχεδίαζε μια διαφυγή τύπου Άσαντ. Όμως λίγες ημέρες αργότερα, Ιρανοί που κατάφεραν να επικοινωνήσουν μέσω προβληματικών τηλεφωνικών γραμμών και μυστικών δορυφορικών συνδέσεων στο ίντερνετ, μαζί με διεθνείς παρατηρητές, λένε ότι οι διαδηλώσεις φαίνεται να έχουν ξεθυμάνει.
Με ελάχιστες αξιόπιστες πληροφορίες να διαφεύγουν από τους περιορισμούς στο διαδίκτυο και με την παραπληροφόρηση να πλημμυρίζει το κενό, το να εξακριβωθεί τι ακριβώς συνέβη σε μια χώρα 90 εκατομμυρίων κατοίκων είναι σχεδόν αδύνατο. Ωστόσο, από τηλεφωνικές συνεντεύξεις, μηνύματα που βγήκαν λαθραία μέσω κρυπτογραφημένων επικοινωνιών που έστησαν ακτιβιστές και σκληρές μαρτυρίες που συγκέντρωσαν οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αναδύεται μια ζοφερή εικόνα.
Ιράν: Τι μεταδίδουν μέσα από τη χώρα οι διαδηλωτές
Οι μαρτυρίες περιγράφουν, στην ουσία, μία «εθνική σύγκρουση», καθώς διαδηλωτές, ένοπλοι ταραξίες και οι δυνάμεις ασφαλείας της αυταρχικής κυβέρνησης του Ιράν συγκρούονταν για τον έλεγχο των δρόμων. Παρέχουν στοιχεία για μια βίαιη, εκτεταμένη αντίδραση του καθεστώτος, μια άνευ προηγουμένου καταστολή που θα μπορούσε να αποδειχθεί το «Τιενανμέν» της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Δείχνουν επίσης μια επισφαλή στιγμή μεγάλων προσδοκιών, ότι «οι ΗΠΑ και το Ισραήλ θα αναλάμβαναν κάποιου είδους δράση», όπως είπε ένας κάτοικος.
Οι διαδηλώσεις είχαν ως αφετηρία την οικονομική απόγνωση στην οποία είχαν περιέλθει οι κάτοικοι του Ιράν, ξεκινώντας στα τέλη Δεκεμβρίου, όταν έμποροι στο κέντρο της Τεχεράνης έκλεισαν τα καταστήματά τους εξοργισμένοι από την κατακόρυφη πτώση του ιρανικού νομίσματος και τον υψηλό πληθωρισμό.
Γρήγορα όμως εξελίχθηκαν σε ένα πολύ ευρύτερο κίνημα κατά του ίδιου του καθεστώτος, με συνθήματα όπως «θάνατος στον Χαμενεΐ» και «θάνατος στον δικτάτορα» να αντηχούν σε πόλεις και κωμοπόλεις σε όλη τη χώρα.
Η αρχική αντίδραση του καθεστώτος -τουλάχιστον με βάση τα δικά του βίαια πρότυπα- φάνηκε συγκρατημένη, καθώς αξιωματούχοι προσπάθησαν να κατευνάσουν τις οικονομικές ανησυχίες των διαδηλωτών.
Ιράν: Αυξημένοι αριθμοί, αλλά απουσίαζε η ατμόσφαιρα φόβου για την κυβέρνηση
«Τις πρώτες ημέρες, οι αριθμοί αυξάνονταν, αλλά δεν υπήρχε ατμόσφαιρα φόβου», είπε καθηγητής Ιστορίας στους Financial Times, μιλώντας μέσω Starlink. Αφού η κυβέρνηση ζήτησε από τα πανεπιστήμια να ακυρώσουν τα μαθήματα στις αρχές Ιανουαρίου, οι φοιτητές του καθηγητή βγήκαν στους δρόμους.
«Δεν είδα καμία βία, ούτε από εμάς ούτε από την κυβέρνηση», είπε. Αυτό άλλαξε στις 08:00 το βράδυ της Πέμπτης 8 Ιανουαρίου, όταν μαζικά πλήθη πλημμύρισαν τους δρόμους έπειτα από κάλεσμα του Ρεζά Παχλαβί, εξόριστου γιου του Σάχη που ανατράπηκε στην επανάσταση του 1979.
Αμέσως, το καθεστώς έκοψε το ίντερνετ και τις διεθνείς τηλεφωνικές κλήσεις. Με τους Ιρανούς απομονωμένους από τον έξω κόσμο, ξεκίνησε η καταστολή, σύμφωνα με μάρτυρες, βίντεο που διέρρευσαν στο διαδίκτυο και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η Διεθνής Αμνηστία ανέφερε ότι οι δυνάμεις ασφαλείας χρησιμοποίησαν κατοικημένα κτίρια, τζαμιά και αστυνομικά τμήματα για να πυροβολούν με πραγματικά πυρά άοπλους διαδηλωτές, «στοχεύοντας… κεφάλια και σώματα». Τρία άτομα, μιλώντας μέσω ηχητικών μηνυμάτων που μοιράστηκαν ακτιβιστές για την ελευθερία του διαδικτύου, επιβεβαίωσαν αυτή την περιγραφή.
«Τη νύχτα άκουγες πυροβολισμούς, ανθρώπους να ουρλιάζουν από φόβο», είπε μια γυναίκα, που ανέφερε ότι έτρεχε σπίτι πριν δύσει ο ήλιος και δεν άφηνε την κόρη της να βγει στους δρόμους.
Ιράν: Τι έγινε στις διαδηλώσεις
Την Παρασκευή, η Human Rights Watch δήλωσε ότι χιλιάδες διαδηλωτές και περαστικοί πιστεύεται ότι σκοτώθηκαν από το καθεστώς, κάνοντας λόγο για μια μεγάλης κλίμακας, πανεθνική καταστολή. Η οργάνωση είπε ότι μέτρησε εκατοντάδες σακούλες με πτώματα μόνο σε ένα νεκροτομείο και επαλήθευσε πλάνα από διαδηλώσεις σε 27 από τις 31 επαρχίες του Ιράν.
Η Μπαχάρ Σαμπά, ανώτερη ερευνήτρια για το Ιράν στη HRW, είπε ότι το συνεχιζόμενο μπλακ άουτ στο διαδίκτυο, το στρατιωτικοποιημένο κλίμα και η παρενόχληση και δίωξη των οικογενειών των θυμάτων σημαίνουν ότι η πραγματική κλίμακα των ωμοτήτων παραμένει άγνωστη.
«Εδώ και χρόνια καταγράφουμε τη θανατηφόρα καταστολή των ιρανικών αρχών απέναντι σε διαδηλώσεις, όπου οι δυνάμεις ασφαλείας χρησιμοποιούν παράνομη θανατηφόρα βία», είπε, προσθέτοντας: «Όμως ακόμη και στο πλαίσιο του Ιράν, όπου η αιματοχυσία σε διαδοχικούς κύκλους διαμαρτυριών είναι καλά τεκμηριωμένη, αυτή η κλίμακα δολοφονιών είναι πρωτοφανής».
Ο Μοχάμαντ Αλί Αμπτάχι, πρώην μεταρρυθμιστής αντιπρόεδρος του Ιράν, είπε ότι σημειώθηκαν μάχες μεταξύ ένοπλων αντιπολιτευόμενων ομάδων και δυνάμεων ασφαλείας. Η κυβέρνηση διέκρινε ανάμεσα σε αυτό που χαρακτήρισε βίαιους ταραχοποιούς και ειρηνικούς διαδηλωτές.
Μαρτυρίες από το πεδίο -ορισμένες απευθείας στους Financial Times και άλλες μέσω ενδιάμεσων- αποκαλύπτουν μια συγκεχυμένη εικόνα, όπου ταραξίες αναμειγνύονταν με γνήσιους διαδηλωτές. Οι συγκρούσεις κόστισαν τη ζωή όχι μόνο άοπλων πολιτών, αλλά και καλά εξοπλισμένων μελών των δυνάμεων ασφαλείας.
Μαρτυρίες για «οργανωμένους διαδηλωτές» στο Ιράν
«Υπήρχαν ομάδες ανδρών με μαύρα ρούχα, ευκίνητοι και γρήγοροι», είπε ένας διαδηλωτής στην Τεχεράνη. «Άναβαν έναν κάδο απορριμμάτων και μετά μετακινούνταν γρήγορα στον επόμενο στόχο».
Ένας άλλος μάρτυρας στο δυτικό τμήμα της Τεχεράνης είπε ότι είδε περίπου δώδεκα γυμνασμένους άνδρες, «σαν κομάντος», ντυμένους επίσης στα μαύρα, να τρέχουν και να καλούν τον κόσμο να βγει από τα σπίτια του και να συμμετάσχει στις διαδηλώσεις.
«Ήταν σίγουρα οργανωμένοι, αλλά δεν ξέρω ποιος τους καθοδηγούσε», είπε.
Το καθεστώς έσπευσε να παρουσιάσει τις διαδηλώσεις ως έργο ξένων δυνάμεων, οργανωμένο εκ των προτέρων και υποκινούμενο από προδότες που πληρώνονταν από το Ισραήλ. Ο πρόεδρος του Ιράν, Μασούντ Πεζεσκιάν, είπε στον Ρώσο ομόλογό του Βλαντίμιρ Πούτιν ότι «είναι προφανές πως οι ΗΠΑ και το σιωνιστικό καθεστώς είχαν άμεσο ρόλο» στην αναταραχή.
Η δυτική συμπάθεια προς τον Παχλαβί, που ζει στις ΗΠΑ, και οι δημόσιες δηλώσεις στήριξης από Ισραηλινούς και Αμερικανούς πολιτικούς ενίσχυσαν το αφήγημα ότι το κίνημα είχε καπελωθεί από εχθρούς του Ιράν.
Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ κάλεσε τους διαδηλωτές να συνεχίσουν και υποσχέθηκε ότι «η βοήθεια έρχεται», μια παρέμβαση που, όπως είπαν ορισμένοι Ιρανοί αναλυτές και δυτικοί διπλωμάτες, έπεισε μερίδα διαδηλωτών ότι οι ΗΠΑ ετοίμαζαν ανατροπή του καθεστώτος.
Ιράν: Πώς η πολιτική ηγεσία εξάντλησε το κίνημα
Όμως, έχοντας ανέλθει στην εξουσία μέσα από εξεγέρσεις του δρόμου πριν από την επανάσταση του 1979 και με βαθιά εμπειρία στην καταστολή προηγούμενων διαμαρτυριών, το καθεστώς «έχει μια συστηματική στρατηγική για να περικυκλώνει και να εξαντλεί το κίνημα», λέει η Σάναμ Βακίλ, διευθύντρια του προγράμματος Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής του Chatham House.
«Πρόκειται για διαδηλώσεις που το καθεστώς μπορεί να διαχειριστεί και είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικό στο να δημιουργεί το αφήγημα ότι είναι βίαιες, περισσότερο ταραχές ή βανδαλισμοί».
Μέχρι το Σάββατο, το καθεστώς δεν μπορούσε πλέον να κρύψει τα στοιχεία της καταστολής. Η κρατική τηλεόραση μετέδωσε εικόνες από σειρές πτωμάτων σε νεκροτομείο της νότιας Τεχεράνης, ενώ η Διεθνής Αμνηστία κατέγραψε 205 σακούλες με πτώματα από πέντε ακόμη βίντεο, τραβηγμένα από απελπισμένους συγγενείς.
«Όλοι έλεγαν ότι γνώριζαν κάποιον που είχε χάσει συγγενή», είπε το δεύτερο άτομο που επικοινώνησε μέσω Starlink.
Ιρανοί αξιωματούχοι δήλωσαν ότι ανάμεσα στους νεκρούς βρίσκονταν εκατοντάδες αστυνομικοί και μέλη των δυνάμεων ασφαλείας, κάποιοι εκ των οποίων φέρονται να αποκεφαλίστηκαν ή να κάηκαν ζωντανοί. Ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί χαρακτήρισε την αναταραχή ως «τη 13η ημέρα» του 12ήμερου πολέμου του Ισραήλ κατά του Ιράν τον Ιούνιο.
«Αυτή η επιχείρηση είχε σχεδιαστεί εδώ και χρόνια και ενεργοποιήθηκαν τρομοκρατικοί πυρήνες», είπε Ιρανός αξιωματούχος. «Διέπραξαν πράξεις βίας εναντίον αστυνομικών, διαδηλωτών και υγειονομικών».
Ένα τρίτο άτομο που μίλησε μέσω Starlink, φαρμακοποιός που υποχρεωνόταν από τον εργοδότη του να πηγαίνει κανονικά στη δουλειά, είπε ότι η σύγχυση λειτούργησε υπέρ του καθεστώτος.
«Φοβάμαι. Όλη μου η οικογένεια φοβάται», είπε. «Πιστεύω μόνο ό,τι μου λένε η οικογένεια και οι φίλοι μου - τίποτε άλλο».
Υπήρξαν επίσης μαζικές συλλήψεις. Το πρακτορείο Tasnim, που συνδέεται με τους Φρουρούς της Επανάστασης, ανέφερε ότι «3.000 μέλη τρομοκρατικών ομάδων και άτομα που συμμετείχαν στις ταραχές συνελήφθησαν».
Δεν διευκρίνισε ποιες ομάδες εννοούσε. Οι ιρανικές αρχές συχνά χαρακτηρίζουν εθνοτικές ομάδες σε παραμεθόριες περιοχές, οργανώσεις της αντιπολίτευσης στο εξωτερικό και τους εξόριστους Μουτζαχεντίν του Λαού ως «τρομοκράτες».
Καθώς οι διπλωματικοί ελιγμοί αντικαθιστούν τις διαδηλώσεις, πολλοί Ιρανοί παραμένουν αποκομμένοι από τον έξω κόσμο, ακόμη και από ειδήσεις ότι ο Τραμπ και η ιρανική κυβέρνηση βρίσκονται σε έμμεσες διαπραγματεύσεις για ζητήματα όπως πιθανές εκτελέσεις διαδηλωτών.
Στο παρελθόν, οι διαμαρτυρίες στο Ιράν χαρακτηρίζονταν από κύματα ευφορίας και εξάντλησης. Η επανάσταση του 1979 χρειάστηκε πάνω από έναν χρόνο για να κορυφωθεί, με περιόδους αναταραχής να εναλλάσσονται με εβδομάδες παραπλανητικής ηρεμίας.
Η Βακίλ σημείωσε ότι το καθεστώς είναι ικανό για ορισμένες μεταρρυθμίσεις, αλλά τα βαθύτερα προβλήματα που τροφοδότησαν τη δυσαρέσκεια παραμένουν: μια οικονομία που ασφυκτιά από τις αμερικανικές κυρώσεις, ενδημική διαφθορά και το κόστος της περιφερειακής αντιπαλότητας με το πλούσιο, υποστηριζόμενο από τις ΗΠΑ Ισραήλ.
Με πληροφορίες από Financial Times
