Ο ΧΕΓΚΕΛ ΕΛΕΓΕ ότι ο πόλεμος είναι η μοναδική δυνατότητα του αστού να βγει κάπως από το εγώ του. O πόλεμος σαν κάποια λύση (προσωρινή, εννοείται) για να αντιμετωπίσει τον θάνατο ο απορροφημένος στα στενόκαρδα συμφέροντά του ιδιώτης. Από εκείνους τους καιρούς –και προφανώς από πολύ παλαιότερα– ο πόλεμος, η θυσία και η ηρωική αυταπάρνηση προβάλλουν ως θεραπευτικά μέτρα για την «εμπορική κοινωνία» και τους ανθρώπους της. Ο μοντέρνος ατομικιστής παύει για λίγο να είναι τυφλός σε σχέση με τις συλλογικές του υποχρεώσεις: μέσα από την έξαρση της μάχης, τη σύγκρουση και τη συνάντηση με την ανεκρίζωτη βία της Ιστορίας.
Παραδόξως, συναντά κανείς κάποιες επιδράσεις αυτής της ιδέας σε σημερινές απόψεις για τους Ευρωπαίους της Δύσης και τον πόλεμο στην Ουκρανία. Οι σύγχρονοι παρουσιάζονται σαν κακομαθημένα παιδιά μιας υλιστικής εποχής που πρέπει να επωμιστούν το πεπρωμένο τους. Πώς; Απαντούν: με την αντιμετώπιση της επιθετικότητας του Κρεμλίνου και της ουκρανικής υπόθεσης. Για να γίνει αυτό –συνεχίζει το ίδιο επιχείρημα– δεν υπάρχει άλλος δρόμος από τη στρατιωτικοποίηση των ευρωπαϊκών οικονομιών μαζί με ένα ήθος «πολεμικού φιλελευθερισμού» που θα μπορούσε να προσθέσει αξίες και κάποιο φρόνημα στις αγορές και στη δημοκρατία. Η ίδια ιδέα ζυμώνεται από συγγραφείς (Αν Απλμπάουμ κ.ά.), υπουργούς και στρατιωτικούς ηγέτες (στη Γερμανία, στην Ελλάδα, στη Γαλλία) και από πολίτες και διανοούμενους σε πολλές χώρες.
Η μοναδική ευκαιρία των πολιτών να γίνουν πραγματικοί πολίτες είναι μια διεκδίκηση ειρήνης και διαπραγμάτευσης χωρίς ψευδαισθήσεις για τις άδικες και τραγικές πλευρές των διευθετήσεων και των συμφωνιών που βλέπουν το φως.
Όντως, το πρόπλασμα αυτής της άποψης ανατρέχει στους κλασικούς, στους Έλληνες και στους Ρωμαίους. Από εκεί αντλούν οι πολιτικές παραδόσεις που εγκωμιάζουν την ελεύθερη πολιτεία, μια μορφή πολιτικού δεσμού που έκρινε αυστηρά τον φιλήσυχο ιδιώτη, εκτιμώντας περισσότερο τον ανήσυχο και εύτολμο πολίτη. Είναι παραδόσεις που έχουν συμβάλει πολύ σε μια αγωνιστική πολιτική παιδεία, έχουν όμως γίνει και εργαλεία ιδεολογικής παραπλάνησης.
Πώς παρουσιάζεται σήμερα ένας τέτοιος λόγος; Στο πρόσφατο εγκώμιο της πολιτικής επαγρύπνησης και του φρονήματος διακρίνει κανείς πολλές αποσιωπήσεις. Η αντίρρηση κάποιων (όχι πολλών, δυστυχώς) για τα θηριώδη εξοπλιστικά προγράμματα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και γενικότερα οι αγωνίες για ειρήνη αντιμετωπίζονται με το εξής πλαστό δίλημμα: είτε θα είσαι με τη στρατιωτικοποίηση της οικονομίας και της ηθικής του πολίτη, είτε θα στηρίζεις τον ανέμελο καταναλωτικό ατομικισμό. Είτε θα θεωρήσεις το πλέγμα ασφαλείας και τις νατοϊκές μηχανές του ως εγγύηση της ελευθερίας είτε, σε διαφορετική περίπτωση, θα παγιδευτείς σε ειρηνιστικές αυταπάτες, αν όχι και σε ύποπτες συναλλαγές με τον εχθρό.
Διαβάζω τώρα, 1η Δεκεμβρίου: τα έσοδα από την πώληση όπλων και στρατιωτικών υπηρεσιών από τις 100 μεγαλύτερες εταιρείες παραγωγής όπλων αυξήθηκαν κατά 5,9% το 2024, αγγίζοντας ένα ρεκόρ 679 δισεκατομμυρίων δολαρίων, σύμφωνα με τα νέα δεδομένα που δημοσιεύθηκαν σήμερα από το Διεθνές Ινστιτούτο Ερευνών για την Ειρήνη της Στοκχόλμης (SIPRI). Αν ανατρέξει κανείς στην ιστοσελίδα του SIPRI, έχει έναν πλούτο στοιχείων και τεκμηριώσεων αυτής της μαζικής στροφής προς στρατιωτικο-αστυνομικές δαπάνες (και δυσθεώρητα κέρδη για τις εταιρείες και τους μεσάζοντες).
Δεν είναι όλα αυτά αιτία ανησυχίας και λόγος για να ζητήσει κανείς εξηγήσεις, να ψάξει περισσότερο κάτω από το παχύ στρώμα της ιδεαλιστικής ρητορικής; Ή μήπως πρέπει κανείς να συναινέσει σε μια πορεία προς έναν κόσμο του 1950, την ίδια στιγμή που οι ολιγάρχες εξαγγέλλουν, ανεξέλεγκτοι, τις φουτουριστικές τους ουτοπίες;
Θα μπορούσε να πει κανείς πως το δίλημμα δεν είναι ανάμεσα σε έναν πόλεμο δίχως ορίζοντα λήξης και στον φυγόμαχο ατομικισμό. Διότι δεν είναι μόνο το Ουκρανικό που διεκδικεί να έχει υπαρξιακή σημασία για τους λαούς και τους πολίτες της Ευρώπης. Μια στρατιωτική αντιπαράθεση που καταναλώνει όλο και πιο επικίνδυνα όπλα, στο φόντο μάλιστα της επιστροφής του πυρηνικού ανταγωνισμού, μοιάζει με καθαρό αδιέξοδο. Υπάρχουν όμως άλλα ευρωπαϊκά και παγκόσμια στοιχήματα που καλούν σε στράτευση και αφύπνιση: η κατάσταση της γης και του περιβάλλοντος, η ανάσχεση των μετα-φασισμών, η ανάγκη για ανατροπές στη σχέση μεταξύ χωρών του Βορρά και του παγκόσμιου Νότου – όλα αυτά επείγουν και θέλουν όντως μια κουλτούρα μαζικής κινητοποίησης πόρων, ανθρώπων και συλλογικής νοημοσύνης. Η αντίθεση στον πόλεμο δεν σημαίνει καθόλου να υπερασπίζεται κανείς τον κτητικό ατομικισμό όσων δεν αναγνωρίζουν κανένα συλλογικό σκοπό και ηθική αυτο-υπέρβασης. Ξέρουμε απλώς ότι ο κόσμος των ευρωπαϊκών ελίτ δεν πρόκειται να εκτεθεί σε σοβαρούς κινδύνους σε έναν εικαζόμενο πόλεμο με τη Ρωσία. Ούτε οι συγγενείς των πουτινικών αξιωματούχων θα υποστούν δεινά (πέρα από κάποιους παγωμένους λογαριασμούς που ούτως ή άλλως έχουν αντέξει). Θα έχουν βρεθεί σε απόσταση ασφαλείας, συνεχίζοντας τις επίχρυσες ζωές τους στο Ντουμπάι και στις διάφορες «Ριβιέρες» ανά τον πλανήτη.
Στη θέση της οικονομίας και της ηθικής του πολέμου μπορεί να μπει η ενδυνάμωση της κοινωνίας και η πολιτική ενθάρρυνση εναλλακτικών συλλογικών φρονημάτων. Δεν είναι μόνο η τραμπική εξουσία και ο συναλλακτικός ηγεμονισμός, ο οποίος τώρα ετοιμάζεται για στρατιωτική επέμβαση στη Βενεζουέλα. Είναι και η ευρωπαϊκή στροφή σε έναν στρατόφρονα λόγο (με αντίστοιχες αλλαγές προσανατολισμού στην οικονομία και στην επίσημη ιδεολογία) που δείχνει πως η Δύση δεν μπορεί να σταθεί ούτε απέναντι στις όποιες εξωτερικές απειλές ούτε απέναντι στα εσωτερικά της προβλήματα.
Ο πλανήτης έχει φτάσει σε μεγάλο βαθμό στα όριά του. Η ανάπτυξη τερατωδών οπλικών συστημάτων μετατρέπει σε τρελό πείραμα κάθε επιλογή για σοβαρής κλίμακας στρατιωτική σύγκρουση. Ακόμα και η τεχνολογική μεταβολή στα φονικά συστήματα (με drones, ηλεκτρονικές επιχειρήσεις σαμποτάζ, ρομπότ-δολοφόνους) προωθεί έναν εφιάλτη για τις κοινωνίες μας. Η μοναδική ευκαιρία των πολιτών να γίνουν πραγματικοί πολίτες είναι έτσι μια διεκδίκηση ειρήνης και διαπραγμάτευσης χωρίς ψευδαισθήσεις για τις άδικες και τραγικές πλευρές των διευθετήσεων και των συμφωνιών που βλέπουν το φως. Ο πόλεμος είναι το μεγαλύτερο δεινό και τα συστήματα που οργανώνονται γύρω από αυτόν δεν μπορεί να αποφύγουν, τελικά, την αυταρχική παρέκκλιση και τη δημοκρατική παρακμή.
Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην έντυπη LiFO.
Το νέο τεύχος της LiFO δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.
