ΤΗ ΣΙΩΠΗΛΗ ΔΥΝΑΜΗ της προσοχής και την οικειότητα που δημιουργείται μέσω της τέχνης φιλοδοξεί να αναζωογονήσει το Ίδρυμα Θεοχαράκη, σε μια εποχή που η δημόσια ζωή συχνά ατονεί και θρυμματίζεται μέσα στο «θέαμα».
Με αυτή την έννοια, η φετινή προσπάθεια των ανθρώπων του ιδρύματος δεν αφορά τόσο την παρουσίαση όσο την παρουσία. Είναι μια πρόσκληση να κατοικήσουμε –με υπομονή, περιέργεια και φαντασία–τον εύθραυστο αλλά ζωτικό χώρο όπου η τέχνη γίνεται κοινή εμπειρία.
Το νέο πρόγραμμα του ιδρύματος, από τη γεωμετρία της Όπυς Ζούνη έως τις ηχητικές αναζητήσεις των «Ηχοχρωμιών», προσκαλεί καλλιτέχνες και κοινό να βιώσουν την τέχνη ως ανοιχτή συνομιλία, ως διαδικασία ακρόασης και όχι απλής παρουσίασης. Κάθε έκθεση, κάθε συναυλία, κάθε διάλογος επιχειρεί να μας φέρει πιο κοντά όχι μόνο στην τέχνη αλλά και στη δυνατότητα μιας ανανεωμένης σχέσης μεταξύ σώματος και ήχου, μορφής και σκέψης, ατόμου και κοινότητας. Η τέχνη δεν καταλαμβάνει απλώς χώρο αλλά τον μεταμορφώνει, μετατρέποντας την παρατήρηση σε συμμετοχή και την απόσταση σε εγγύτητα· γίνεται τόπος «αντίστασης στη λήθη».
Όπως μας υπενθυμίζει ο Mark Fisher, ο πραγματικός ρόλος των πολιτιστικών θεσμών σήμερα δεν είναι να αναπαράγουν τη συναίνεση ή να ενισχύουν τον θόρυβο του παρόντος αλλά να δημιουργούν χώρους στοχασμού, τριβής και φαντασιακού επαναπροσδιορισμού – χώρους όπου το κοινό μπορεί ξανά να αισθανθεί, να σκεφτεί και να ονειρευτεί συλλογικά. Απέναντι στην ισοπέδωση της επανάληψης, φιλοδοξούμε να αναζωπυρώσουμε την ικανότητα του θαυμασμού και τη σημασία της αντίληψης.
Έξι πρωτοποριακές γυναικείες φωνές της γεωμετρικής αφαίρεσης – Όπυ Ζούνη, Etel Adnan, Samia Halaby, Saloua Raouda Choucair, Ebtisam Abdulaziz και Lubna Chowdhary – ανοίγουν το φθινοπωρινό εικαστικό πρόγραμμα του ιδρύματος (15 Οκτωβρίου 2025 - 22 Φεβρουαρίου 2026) με την έκθεση «Γεωμετρική Αφαίρεση», που επιδιώκει να εστιάσει την προσοχή μας στο εναλλακτικό αφήγημα μέσω του οποίου η κάθε μία από τις έξι προσεγγίζει, διευρύνει και επαναπροσδιορίζει τα όρια της αφαίρεσης, μετατοπίζοντας το επίκεντρο της συζήτησης από τον τυπικό φορμαλισμό σε ζητήματα μνήμης, ταυτότητας, πολιτικής και πολιτιστικής κληρονομιάς. Παράλληλα, η έκθεση αναγνωρίζει και αναδεικνύει τις ιδιαίτερες γενεαλογίες της αφαίρεσης στον αραβικό κόσμο, όπου η ισλαμική αισθητική –με τη γεωμετρία, την επανάληψη και την καλλιγραφία– λειτουργεί όχι ως διακοσμητική επιφάνεια αλλά ως σύστημα σκέψης και ερμηνείας του κόσμου. Η έννοια του μορφολογικού μοτίβου επαναπροσδιορίζεται, φέρνοντας στο επίκεντρο το νοηματικό και φιλοσοφικό βάρος του. Την έκθεση επιμελείται ο ιστορικός της τέχνης Γιάννης Μπόλης.
Η εαρινή έκθεση «Stephen Antonakos: A Centennial Celebration» που ακολουθεί (18 Μαρτίου - 28 Ιουνίου 2026) τιμά τον πρωτοπόρο Ελληνοαμερικανό καλλιτέχνη μέσα από μια επιλεγμένη παρουσίαση του έργου του, σε διάλογο με έργα στενών καλλιτεχνών-φίλων του. Από τις αρχές του 1960, η χρήση νέον γίνεται χαρακτηριστικό στοιχείο της δουλειάς του και ο ίδιος κατατάσσεται στους πρωτοπόρους που καθιέρωσαν τη χρήση του ως καλλιτεχνικού μέσου. Το έργο του περιλαμβάνει γλυπτική, εγκαταστάσεις μεγάλης κλίμακας, αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις, σχέδια και τυπώματα, καλλιτεχνικά βιβλία, καθώς και δωμάτια διαλογισμού και παρεκκλήσια. Έργα του κοσμούν δημόσιους χώρους σε διάφορες πόλεις της Αμερικής, της Ευρώπης και της Ασίας. Η έκθεση παρουσιάζεται σε επιμέλεια της Sara Reisman.
Το «Raw» είναι ένα πρόγραμμα για επιμελητικές φωνές που χρειάζονται χώρο για να δοκιμάσουν ιδέες, να συνεργαστούν με καλλιτέχνες και να στήσουν εκθέσεις έξω από τα στεγανά. Στους μη προβεβλημένους χώρους του Ιδρύματος Β. & Μ. Θεοχαράκη, το πρόγραμμα φωτίζει διαφορετικές όψεις του κτιρίου αλλά και της σύγχρονης καλλιτεχνικής σκηνής, λειτουργώντας ως μια δυναμική εστία για καλλιτέχνες και επιμελητές/-τριες, που αναζητούν τρόπους να εκφραστούν, να συνομιλήσουν και να δώσουν νέα πνοή σε ένα εμβληματικό σημείο της Αθήνας.
Το πρόγραμμα συνεχίζεται για πέμπτη χρονιά με την έκθεση «Sacred or Monsters», (25 Σεπτεμβρίου - 27 Νοεμβρίου 2025) σε επιμέλεια της Ιωάννας Γερακίδη, διατηρώντας τον πειραματικό χαρακτήρα του και επανατοποθετώντας την τέχνη στον ενδιάμεσο χώρο: ανάμεσα στο μέσα και το έξω, στο τελετουργικό και το παράδοξο ή εκεί όπου το μέσα συναντά το έξω και το τελετουργικό συνομιλεί με το παράδοξο. Παρουσιάζονται έργα των Πέτρου Μώρη, Μαρίνας Ξενοφώντος, Νίκης Δανάης Χανιά, και μέσα από μια σύνθεση γλυπτικών αναπαραστάσεων, video performances, επιγραφών και ηχητικών ντοκουμέντων η έκθεση επιχειρεί μια εξερεύνηση πάνω στην έννοια της ταυτότητας, ως μιας εύπλαστης ή μεταβλητής δομής που αποδαιμονοποιεί κάθε «άλλο», αφαιρώντας το σημειολογικό του βάρος ως επικίνδυνο, βρόμικο και αντικανονικό.
Οι «Ηχοχρωμίες», η νέα μουσική σειρά του Ιδρύματος Θεοχαράκη για το φθινόπωρο του 2025 και την άνοιξη του 2026, προσπαθούν να εκφράσουν την ουσία του συλλογισμού του Ross, που υποστήριζε ότι η ιστορία της σύγχρονης μουσικής είναι άρρηκτα δεμένη με τις ποικίλες και σύνθετες αφηγήσεις της σύγχρονης ζωής – τις δυσαρμονίες και τις συγκρούσεις της, τις επιθυμίες, τις ρήξεις και τις επαναπροσεγγίσεις της, επιλέγοντας όχι απλώς την επαναφήγηση του μουσικού κανόνα αλλά την ενεργή εμπλοκή με το παρόν και τις πολλαπλές υφές και εκφάνσεις του σύγχρονου ήχου. Η Λορέντα Ράμου, ο Σταύρος Γασπαράτος και ο Μιχάλης Παρασκάκης συνεπιμελούνται ένα πρόγραμμα στο οποίο ενθαρρύνουν μια πιο «ήσυχη» και ουσιαστική μορφή προσέγγισης, που απαιτεί μια βαθιά και προσεκτική ακρόαση. Η μουσική σειρά «Ηχοχρωμίες» δεν νοείται μόνο ως μια σειρά συναυλιών αλλά και ως μια ανοιχτή και διαρκώς εξελισσόμενη πρόταση. Ένα πλαίσιο όπου καλλιτέχνες της σύγχρονης μουσικής (ακουστικής, ηλεκτρονικής, αυτοσχεδιαστικής) και της performance μπαίνουν σε διάλογο με τον χώρο και το κοινό. Ειδικά για την περίοδο 2025-2026, αρκετές από τις συναυλίες σχετίζονται με διάφορους τρόπους με την παράλληλη έκθεση για τις γυναίκες εικαστικούς από τον αραβικό κόσμο, στις οποίες συμπεριλαμβάνεται και η Όπυ Ζούνη. Ταυτόχρονα, καθοριστικό ρόλο έπαιξε η ίδια η αρχιτεκτονική φυσιογνωμία του κτιρίου του ιδρύματος: η πολλαπλότητα των χώρων του, η έντονη παρουσία της υλικότητας και της μορφής αλλά και η οικειότητα που εκπέμπει. Το πρόγραμμα αντλεί έμπνευση από αυτήν τη δυναμική – από τη δυνατότητα του ήχου να συνομιλήσει όχι μόνο με την εικόνα αλλά και με τον ίδιο τον χώρο.
Το Σάββατο 22 Νοεμβρίου 2025 στη «Ρετρό Επιθεώρηση» ο Δαυίδ Ναχμίας ανασύρει από την αχλή του 20ού αιώνα τραγούδια επιθεωρησιακά, τραγούδια που άλλοτε διασκέδαζαν και άλλοτε ειρωνεύονταν τα ήθη, τα πάθη και τις μικρές, γλυκόπικρες ιστορίες μιας Ελλάδας που ζούσε με το φως ενός κεριού αλλά ονειρευόταν υπό το φως των άστρων. Στις 17 Ιανουαρίου 2026 με το αφιέρωμα στον Πέτρο Επιτροπάκη, η φωνή του οποίου αποτελεί το ηχητικό ισοδύναμο της ψυχής ενός λαού που πορεύτηκε, άντεξε, υπέφερε, αναθάρρησε και αγάπησε βαθιά, έρχονται στο προσκήνιο ερμηνείες του που αποτέλεσαν υπόκωφες συνομιλίες με τη μνήμη, το πάθος και την ίδια την ιστορία του τόπου μας. Στις 21 Μαρτίου 2026, ένα αφιέρωμα στον Κώστα Γιαννίδη μάς θυμίζει τον ευγενή συνθέτη που σφράγισε μελωδικά την Ελλάδα του Μεσοπολέμου και των επόμενων δεκαετιών και υπόσχεται να ταξιδέψει το κοινό σε εποχές κομψότητας, νοσταλγίας και βαθιάς συγκίνησης.
Στο πρόγραμμα περιλαμβάνονται κύκλοι συζητήσεων με τους Katherine Fleming, πρόεδρο και διευθύνουσα σύμβουλο του J. Paul Getty Trust, Mark Mazower, Christopher King και Στέλιο Βασιλάκη, γενικό διευθυντή του Ιδρύματος Θεοχαράκη.
Η Ραφίκα Σαουίς επιμελείται το πρόγραμμα του θεάτρου. Στις 19 Νοεμβρίου 2026 θα προβληθεί η θεατρική παράσταση «Guernica, Gaza: Visions from the Center of the Earth» των Naomi Wallace και Ismail Khalidi, στις 22 Νοεμβρίου 2025 μπορούμε να παρακολουθήσουμε το «Θέατρο υπό Επιτήρηση: Φόρουμ για τη Λογοκρισία στο Σύγχρονο Ευρωπαϊκό Θέατρο», ενώ στις 8 και 9 Δεκεμβρίου 2025 θα πραγματοποιηθεί ένα διήμερο δρώμενο αφιερωμένο στον Harry Kondoleon, τον εμβληματικό queer Ελληνοαμερικανό συγγραφέα και θεατρικό δημιουργό (1955-1994) που σημάδεψε το αμερικανικό off-Broadway με τα αιχμηρά και βαθιά ανθρώπινα έργα του. Στις 8 Δεκεμβρίου θα γίνει η πρώτη σκηνική ανάγνωση του «Rococo» σε σκηνοθεσία Ουίτσι, στις 9 Δεκεμβρίου η σκηνική ανάγνωση του «The Brides» σε σκηνοθεσία Αρετής Σεϊνταρίδου και στις 9 και 10 Φεβρουαρίου 2026 θα δούμε τη διήμερη σκηνική πλατφόρμα «Αόρατες σκηνές ή ποιοι μιλούν για τους Αφροέλληνες;», που είναι αφιερωμένη στην πολυχρωμία της σύγχρονης θεατρικής δημιουργίας. Ακολουθεί η σκηνική ανάγνωση του «Στέλιος Κασόνγκο» του Γιώργου Χατζηνικολάου σε σκηνοθεσία Ελένης Σκότη. Στις 6 Μαρτίου 2026 θα παρουσιαστεί το «Between the River and the Sea» και στις 16 Μαρτίου 2026 ο «Κύκλος του Αίματος» που δημιούργησε και ερμηνεύει η Ραφίκα Σαουίς. Στις 22 Μαρτίου θα παρουσιαστεί το «Bloody Sonnets (a.k.a. Bloody Diaries)» σε σκηνοθεσία David Paska.
Τέλος, θα παρουσιαστεί μια συλλεκτική έκδοση του Ιδρύματος Β. & Μ. Θεοχαράκη με τίτλο «Βασίλης Θεοχαράκης. Ζωγραφική και Ποίηση», η οποία περιέχει δώδεκα αυθεντικές, ενυπόγραφες και αριθμημένες μεταξοτυπίες του διακεκριμένου ζωγράφου και δώδεκα ποιήματα που υπογράφουν οι: Δημήτρης Αγγελής, Νάσος Βαγενάς, Αναστάσης Βιστωνίτης, Ιουλίτα Ηλιοπούλου, Γιώργος Μαρκόπουλος, Λέλη Μπέη, Παντελής Μπουκάλας, Τίτος Πατρίκιος, Αντώνης Φωστιέρης, Στέλιος Χουρμουζιάδης, Βαγγέλης Χρόνης και Γιώργος Χρονάς.
