Από τις 8 Φεβρουαρίου και για έναν ολόκληρο χρόνο, το ΕΜΣΤ με την έκθεση «Θόδωρος, γλύπτης: Αντί αναδρομικής», σε επιμέλεια Σταμάτη Σχιζάκη, επιχειρεί να παρουσιάσει και να ερμηνεύσει το έργο του γλύπτη Θόδωρου. Η έκθεση συστήνει στο κοινό τη βαθιά και προφητική σκέψη ενός καλλιτέχνη που αγωνίστηκε για να ανανεώσει τη γλυπτική γλώσσα και να την αναδείξει, σε ένα περιβάλλον όπου επικρατούσε η έντυπη και οπτικοακουστική επικοινωνία. Μέσα από τις σημαντικότερες στιγμές του έργου του παρουσιάζεται η συνολική πορεία ενός σύγχρονου δημιουργού, που με τα λόγια και τις πράξεις του άφησε το στίγμα του στην ελληνική γλυπτική.
Ο Θόδωρος, ένας βασικός συνδιαμορφωτής της άποψης περί αναγκαιότητας της ίδρυσης ενός μουσείου σύγχρονης τέχνης στην Ελλάδα, κληροδότησε στο ΕΜΣΤ −μετά τον θάνατό του το 2018− εκατόν έντεκα έργα που χρονολογούνται από το 1963 έως το 2010, απ’ όλες τις βασικές ενότητες της δουλειάς του, όπως τα «Δελφικά», οι «Καταστάσεις», οι «Χειρισμοί», οι «Οθόνες», οι «Καρυάτιδες» και τα «Άτοπα».
«Ο γλύπτης Θόδωρος αποτελεί μια μοναδική περίπτωση Έλληνα γλύπτη που, έπειτα από μία δεκαετία επιτυχημένης και βραβευμένης εργασίας στη Γαλλία, αναγκάζεται να επιστρέψει το 1968 σε μια στρατοκρατούμενη Ελλάδα και να προσαρμόσει την καλλιτεχνική του πρακτική για να αντιμετωπίσει τις νέες συνθήκες. Εγκαταλείπει τότε αιφνίδια την αναγνωρισμένη και αναγνωρίσιμη γλυπτική του γλώσσα, σε μια χρονική στιγμή που ο ίδιος ονομάζει “τομή” για το έργο του. Παρόλο που οπτικά τα έργα πριν και μετά το 1968 διαφοροποιούνται αισθητά, ο ίδιος ο καλλιτέχνης επιμένει σταθερά στην επικοινωνία με το κοινό στον δημόσιο χώρο. Συνεχίζει να αυτοπροσδιορίζεται ως γλύπτης, ο οποίος, όμως, εκτός από τη γλυπτική και το έργο των χεριών του, επικοινωνεί και με τα σύγχρονα μέσα της κοινωνίας του θεάματος.
Ο κοινωνικός και πολιτικός ρόλος του καλλιτέχνη και η σημασία της ένταξης καλλιτεχνικών φωνών στον δημόσιο λόγο αναγνωρίζονται ως κοινός παρονομαστής σε κάθε του δραστηριότητα, ενώ θέτοντας στο επίκεντρο του έργου του την επικοινωνία, ήρθε σε ρήξη με κάθε προσπάθεια παρερμηνείας, απλοποίησης ή αυθαίρετης ανάγνωσης της καλλιτεχνικής του πρόθεσης.
Ουσιαστικά, θυσιάζει την αναγνωρισμένη γλυπτική του δεξιοτεχνία και ταυτότητα για τη δημιουργία μιας νέας πρακτικής που θα διευρύνει την επικοινωνία με το κοινό. Στα δικά του κείμενα, ο Θόδωρος απλοποιεί αυτή την αλλαγή: υπάρχει ο γλύπτης που μιλάει μόνο μέσα από το έργο των χεριών του και υπάρχει και ο γλύπτης που αξιοποιεί κάθε διαθέσιμο μέσο. Η νέα του υβριδική πρακτική έχει ως εννοιολογική αφετηρία και κατάληξη τη γλυπτική, στην οποία όμως προσθέτει ένα νέο φάσμα γλωσσικών εργαλείων, δανεισμένων από την περφόρμανς, την εννοιολογική τέχνη και τα μέσα μαζικής επικοινωνίας, στα οποία και ασκεί κριτική», λέει ο Σταμάτης Σχιζάκης, εξηγώντας την εξέλιξη του έργου του Θόδωρου.
Ο Θόδωρος υπήρξε πρωτεργάτης πρωτοποριακών και σύγχρονων καλλιτεχνικών πρακτικών, πραγματοποιώντας περφόρμανς, ηχητικά γλυπτά, εννοιολογικά έργα αλλά και τις πρώτες δράσεις μιας ιδιότυπης θεσμικής κριτικής, για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Ο κοινωνικός και πολιτικός ρόλος του καλλιτέχνη και η σημασία της ένταξης καλλιτεχνικών φωνών στον δημόσιο λόγο αναγνωρίζονται ως κοινός παρονομαστής σε κάθε του δραστηριότητα, ενώ θέτοντας στο επίκεντρο του έργου του την επικοινωνία, ήρθε σε ρήξη με κάθε προσπάθεια παρερμηνείας, απλοποίησης ή αυθαίρετης ανάγνωσης της καλλιτεχνικής του πρόθεσης. Ο ίδιος φρόντισε για την ορθή διατύπωση αυτής της πρόθεσης μέσα από πλήθος εκδόσεων και κειμένων του, αλλά και μέσα από τα ίδια του τα έργα, που συχνά εμπεριείχαν ρητά διατυπωμένο τον προβληματισμό του δημιουργού τους.
Η έκθεση «Θόδωρος, γλύπτης: Αντί αναδρομικής» επιχειρεί μέσα από μια μη χρονολογική πορεία να εξετάσει διαφορετικές θεματικές του έργου του, να αναδείξει έργα-κλειδιά αλλά και να αποσαφηνίσει το γλυπτικό λεξιλόγιο του Θόδωρου μέσα από 11 ενότητες. Αντλώντας από την καλλιτεχνική πρακτική του Θόδωρου, και η έκθεση επιχειρεί να αποτελέσει μια ενσώματη εμπειρία, όπως η γλυπτική.
Η πρώτη ενότητα, «Αντί γλυπτικής έργο», παρουσιάζει τον Θόδωρο την περίοδο που επέστρεψε στην Ελλάδα μετά από μια δεκαετία στο Παρίσι, όταν το δικτατορικό καθεστώς ζήτησε τότε από όλους τους αποδέκτες κρατικών υποτροφιών που διέμεναν στο εξωτερικό να εγκατασταθούν στην Ελλάδα ή, διαφορετικά, να επιστρέψουν τα χρήματα της υποτροφίας. Η επιστροφή επηρεάζει την καλλιτεχνική του σκέψη και εισάγει τον προφορικό και γραπτό λόγο στο έργο του, αλλάζοντας εμφανώς την καλλιτεχνική του πρακτική, που έως τότε περιοριζόταν σε παραδοσιακά γλυπτικά μέσα. Ονομάζει την αλλαγή αυτή «τομή», ενώ αρχίζει να υπογράφει ως «Θόδωρος, γλύπτης».
Στην ενότητα «Χειρισμοί και Τεστ», μια σειρά έργων από το 1973-1982, ο Θόδωρος θα διερευνήσει τη σχέση της γλυπτικής με άλλες καλλιτεχνικές πρακτικές, καθώς επίσης και με τα μέσα μαζικής επικοινωνίας. Ο τίτλος της σειράς αναφέρεται στην πρόθεση πρόκλησης σωματικής και διανοητικής αντίδρασης στο κοινό, μέσα από γλυπτικά ερεθίσματα, όπως η επίδειξη μέσω διαφόρων αισθήσεων και ερεθισμάτων: αφή, γεύση, βάρος, υφή, θερμοκρασία κ.ά.
Η δολοφονία του διαδηλωτή φοιτητή Σωτήρη Πέτρουλα από την αστυνομία το 1965 εμπνέει τον Θόδωρο να παρουσιάσει το «Ξυπνητήρι του Μεσονυκτίου». Το έργο αυτό ήταν το πρώτο του γλυπτό ανοιχτό σε συμμετοχικές χειρονομίες από το κοινό, καθώς περιλάμβανε ένα κλομπ −που αργότερα θα εξελιχθεί στο σύμβολο της «Ματράκ-Φαλλός», που δίνει και το όνομα αυτής της ενότητας− ένθετο στο μαρμάρινο βάθρο, το οποίο κάποιος μπορούσε να χειριστεί χτυπώντας το μεταλλικό μέρος του γλυπτού για να παραγάγει ήχο. Το σύμβολο αυτό συνδυάζει το κλομπ του αστυνομικού, το σφυρί του γλύπτη και τον φαλλό. Με κάθε παραλλαγή να παραπέμπει σε διαφορετικό βασανιστήριο, ο Θόδωρος πραγματοποιεί μια σειρά αντι-μνημείων στη στρατιωτική βία, σε αντιδιαστολή με τις ηρωικές απεικονίσεις των άγνωστων στρατιωτών. Στην ενότητα «Από τη χειρονομία στον χειρισμό» καταγράφεται η απομάκρυνση του Θόδωρου από τη ρομαντική, αφηρημένη και απροσδιόριστη έννοια της καλλιτεχνικής χειρονομίας που κυριαρχεί στη μεταπολεμική τέχνη, με τον καλλιτέχνη να διαφοροποιείται ριζικά από μια τέτοια πρακτική, καθώς κεντρική θέση στο έργο του έχει η χειρωναξία. Τα υλικά του γλύπτη, όπως ο πηλός και το μέταλλο, αποτυπώνουν ενέργειες των χεριών και του σώματος σε ένα υλικό με προοπτικές αιωνιότητας.
Η ενότητα «Ο ήχος της γλυπτικής» παρουσιάζει τον λόγο ως πρωταρχικό στοιχείο του ώριμου έργου του Θόδωρου, που εμπλούτισε την πρακτική του ενσωματώνοντας στα έργα του κείμενα ηχογραφημένα, ή ακόμα και άμεσο ζωντανό λόγο. Σε αυτή την ενότητα παρουσιάζονται δυο ηχητικά κομμάτια που δείχνουν να προεκτείνουν τις σκέψεις του, κάνοντας αναφορές τόσο σε αρχαίες εγχάρακτες επιγραφές όσο και στην ποπ κουλτούρα.
Ήδη από το πρώιμό του έργο, όπως η σειρά γλυπτών «Δελφικά», 1963-1967, ο Θόδωρος διερευνά την έννοια της ισορροπίας, αξιοποιώντας τους νόμους της φυσικής σε μετέωρα γλυπτά ή σε γλυπτά με συνδεδεμένα κινητά μέρη, όπως παρουσιάζονται στην ενότητα «Μεταίχμια - Ισορροπίες» και αναφέρονται στην επισφαλή συνθήκη – την ισορροπία μεταξύ εύθραυστου και άθραυστου, φθαρτού και αιώνιου.
Σε ένα δωμάτιο της έκθεσης, η ενότητα «Ίχνη Αφής» παρουσιάζει την πλούσια δράση του Θόδωρου ως δημόσιου προσώπου, όπως αποτυπώνεται στο οπτικο- ακουστικό και έντυπο αρχείο του, που ο ίδιος ο καλλιτέχνης θεωρούσε πως ήταν προέκταση της γλυπτικής του πρακτικής. Ο Θόδωρος έθιξε συστηματικά τους τρόπους με τους οποίους η κοινωνική λειτουργία της γλυπτικής και της τέχνης γενικότερα διαπλέκεται με τη δραστηριότητα των πολιτιστικών ιδρυμάτων και την αγορά της τέχνης. Ο ίδιος, όπως φαίνεται στην ενότητα «Συντήρηση-Διατήρηση», δεν απέρριπτε ούτε υπονόμευε κάποιο καλλιτεχνικό κατεστημένο – άλλωστε μέχρι πρόσφατα στην Ελλάδα δεν λειτουργούσαν οργανισμοί εξειδικευμένοι στη σύγχρονη τέχνη και η αγορά δεν ήταν υπολογίσιμη. Ανέδειξε το μουσείο ως μηχανισμό συντήρησης, δημιουργώντας έργα μέσα από τη φθορά των υλικών −αξιοποιώντας στοιχεία όπως τα χτυπήματα και η σκουριά–, και ανέδειξε τα όρια της ιδιοκτησίας, ενσωματώνοντας στα έργα του μηνύματα προς τον αγοραστή, που για να διαβαστούν θα έπρεπε να καταστραφεί το έργο.
Το μοναδικό έργο του Θόδωρου το οποίο δεν μπορεί εύκολα να κατηγοριοποιηθεί είναι ο «Τηλε-χειρισμός», που δίνει το όνομά του στην ομώνυμη ενότητα. Πρόκειται για ένα φιλμ προορισμένο για τηλεοπτική μετάδοση που περιλαμβάνει πλάνα από πραγματοποιημένες περφόρμανς αλλά και δράσεις στις οποίες ο Θόδωρος απευθύνεται άμεσα στους τηλεθεατές και επαναλήφθηκαν ειδικά για την κάμερα, ενώ ταυτόχρονα μέσα από αναφορές σε αισθήσεις που δεν μπορούν να μεταδοθούν από την τηλεόραση, όπως η γεύση και η αφή, αναδεικνύονται τα όρια του τηλεοπτικού μέσου. Ως σχόλιο στην αναδυόμενη τηλεοπτική κουλτούρα μονόδρομης επικοινωνίας, ο Θόδωρος αντιπαραθέτει τις γλυπτικές του οθόνες που στην ενότητα «Αντιθέαμα» βλέπουμε να έχουν γλυπτική υπόσταση, περιλαμβάνουν αρώματα, γίνεται να ενεργοποιηθούν ή να διαμορφωθούν από τον θεατή και προβάλλουν ανοιχτά ερωτήματα. Εδώ περιλαμβάνεται και το «ΧΕΙΡΙΣΜΟΣ ΧXX - Ατομικό γλυπτικό-μουσικό θέαμα», 1980-1982, μια γλυπτική εγκατάσταση η οποία ενεργοποιήθηκε από τον καλλιτέχνη για να βιντεοσκοπηθεί. Η εγκατάσταση - περφόρμανς αυτή είναι από τα τελευταία έργα στη σειρά «Χειρισμοί», και ο Θόδωρος το ξεχώρισε ως ένα έργο που αποτυπώνει την ουσία αυτής της εμβληματικής σειράς: το γλυπτικό έργο καταστρέφεται για τις ανάγκες του θεάματος, ενώ παράλληλα επανέρχεται μεταμορφωμένο από τα σύγχρονα μέσα.
Η τελευταία ενότητα, που τιτλοφορείται «Ο Κήπος», υπογραμμίζει την έμφαση που έδινε ο Θόδωρος στη δημόσια γλυπτική. Αντιμαχόμενος τη συρρίκνωση του δημόσιου και ελεύθερου χώρου, προσπάθησε να διαμορφώσει το θεσμικό πεδίο ώστε να αναπτυχθεί η αμφίδρομη επικοινωνία καλλιτέχνη - κοινού μέσα στα μουσεία, τις γκαλερί και τους άλλους χώρους τέχνης.
Στο ΕΜΣΤ διαμορφώθηκε ένας χώρος σαν κήπος, ειδικά για την παρουσίαση γλυπτών από τις παλαιότερες σειρές έργων του Θόδωρου –«Γλυπτική για τη συμμετοχή του κοινού», «Πύλες», «Πήγασοι»–, για την παρουσίαση σχεδίων από τα σπουδαστικά του χρόνια αλλά και για τη μακέτα του μεταγενέστερου και γνωστότερου πλέον έργου του για δημόσιο χώρο: πρόκειται για το «Ωρολόγιο του μετρό», που βρίσκεται εγκατεστημένο στον σταθμό του μετρό της πλατείας Συντάγματος. Ένας τεχνητός κήπος ταιριάζει με τη λειτουργία των θεσμών που οραματιζόταν ο γλύπτης: μια προσπάθεια προσαρμογής σε κάθε ανάγκη του καλλιτεχνικού έργου, έστω και χωρίς επιτυχία.
Υπονομεύοντας τον προσωποκεντρικό και παρελθοντικό χαρακτήρα μιας αναδρομικής έκθεσης, μαζί με τα έργα του Θόδωρου παρουσιάζονται και πέντε έργα άλλων καλλιτεχνών –Νίκος Αρβανίτης, Πάκυ Βλασσοπούλου, Ίρις και Λήδα Λυκουριώτη (Αρχιτέκτονες της Φάλαινας), Κώστας Μπασάνος, Γιάννης Παπαδόπουλος– που έχουν συνδιαλλαγεί κριτικά με το έργο του Θόδωρου ή με αντίστοιχους διαχρονικούς προβληματισμούς. Τα έργα τους, που προϋπήρχαν ή είναι νέες αναθέσεις του ΕΜΣΤ ειδικά για την έκθεση, ανοίγουν προοπτικές νέων έμφυλων και ανατρεπτικών αναγνώσεων, εστιάζουν σε λιγότερο προβεβλημένες πτυχές του έργου του, επιβεβαιώνουν τη σχέση του με την εποχή μας.
Βρείτε περισσότερες πληροφορίες για την έκθεση εδώ.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
Το νέο τεύχος της LiFO δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.
