ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ του Dune, το οποίο κυκλοφόρησε την περασμένη Πέμπτη, επιστρέφουμε στον Αράκις, τον μόνο πλανήτη στο σύμπαν με αποθέματα του πολυπόθητου ψυχοτρόπου και καυσίμου «spice». Η Αυτοκρατορία κυβερνά αποικιακά τον Αράκις, καταπιέζοντας τους αυτόχθονες Φρέμεν (free men, «Ελεύθεροι Άνθρωποι»). Πλέον, όμως, ο αριστοκράτης Πολ Ατρείδης (Τιμοτέ Σαλαμέ) –ο οποίος βρέθηκε στον Αράκις ως γιος του νέου Έπαρχου του πλανήτη– συμμαχεί με τους Φρέμεν κι ενορχηστρώνει την εξέγερση που εξαπολύουν ενάντια στην Αυτοκρατορία.
Σας θυμίζει κάτι; Το Dune του Φρανκ Χέρμπερτ κυκλοφόρησε το 1965, όταν η παραγωγή πετρελαίου στη Μέση Ανατολή ανέβαινε δραματικά και προσέλκυε το ενδιαφέρον της Αμερικής. Η σύνδεση με το «spice» του Αράκις και τις προσπάθειες της Αυτοκρατορίας να το αποκτήσει είναι προφανής. Παράλληλα, αυτή ήταν η εποχή των αντιαποικιοκρατικών εξεγέρσεων, ένα στοιχείο που εντάσσεται ξεκάθαρα στο βιβλίο του Χέρμπερτ, με τους Φρέμεν να φωνάζουν «Ζήτω οι μάρτυρες!» («Ya hya shuhada!»), επαναλαμβάνοντας την πολεμική ιαχή των ανταρτών της Αλγερίας. Οι αναφορές του Dune στους αντιαποικιοκρατικούς αγώνες μουσουλμανικών πληθυσμών είναι τόσο έντονες που οι Άραβες φίλοι του Χέρμπερτ πίστευαν πως δεν επρόκειτο καθόλου «για έργο επιστημονικής φαντασίας».
Η βαθύτερη, συνεπώς, αιτία της δυνατότητας πολλών Δυτικών ν’ αποδεχτούν την εξέγερση των Φρέμεν, αλλά όχι τους πραγματικούς αντιαποικιοκρατικούς αγώνες τού σήμερα είναι ο ρατσισμός.
Κατ’ αυτόν τον τρόπο, μοιάζει τουλάχιστον γελοία η δυνατότητα εκατομμυρίων Δυτικών να χαίρονται με την επιτυχία της εξέγερσης των Φρέμεν, ενώ στέκονται αμέτοχοι ή εχθρικοί απέναντι στους πραγματικούς αντιαποικιοκρατικούς αγώνες τής σύγχρονης εποχής. Απ’ τις Κούρδες που παλεύουνε για ανεξαρτησία έως τους αγωνιστές των Ζαπατίστας στην Τσιάπας και τις φωνές που αναζητούν μια ελεύθερη Παλαιστίνη, υπάρχει ένας ευρύς ορίζοντας αντι-ιμπεριαλισμού τον οποίο ο μέσος Δυτικός αγνοεί ή καταδικάζει, ενώ την ίδια στιγμή ζητωκραυγάζει βλέποντας τους Φρέμεν στην οθόνη.
Αυτή η απάθεια φανερώνει μια αλλαγή: η σημερινή κατάσταση δεν θυμίζει απλώς ένα Zone of Interest όπου ανέμελοι Γερμανοί μαζεύουν «φράουλες / γύρω απ’ τα κρεματόρια»¹ με τον ίδιο τρόπο που πολλοί σύγχρονοι Δυτικοί αποστρέφουν το βλέμμα όσο η σφαγή των Παλαιστινίων εκτυλίσσεται ομαλά. Πια, οι ίδιοι άνθρωποι πηγαίνουν σινεμά για να μεθύσουν με την αντιαποικιοκρατική εξέγερση των «βεδουίνων» Φρέμεν. Πώς γίνεται να μη βλέπουμε κάποια αντίφαση εδώ;
Σ’ ένα πρώτο επίπεδο, πρόκειται για ένα ζήτημα χρόνιας προπαγάνδας. Ο «δίκαιος» χαρακτήρας του αγώνα των Φρέμεν αποδίδεται λεπτομερώς απ’ τον φακό του Βιλνέβ και την πένα του Χέρμπερτ, όμως το δίκιο των Κούρδων, των Ζαπατίστας και των Παλαιστινίων αποκρύπτεται συστηματικά από τα δυτικά ΜΜΕ. Συνήθως, τα θύματα της αποικιοκρατίας παρουσιάζονται ως ένοχα, οπισθοδρομικά και ανίκανα για ανεξαρτησία.
Σ’ ένα δεύτερο επίπεδο, η αδυναμία πολλών Δυτικών ν’ αναγνωρίσουν μια αντίφαση μεταξύ του «θεαματικού» αντι-ιμπεριαλισμού τους και της πραγματικής τους συμμόρφωσης με αποικιακά καθεστώτα φανερώνει την κατευναστική λειτουργία τής βιομηχανικά «προοδευτικής» τέχνης. Έχοντας νικήσει τους ιστορικούς κύκλους των αντιαποικιοκρατικών αγώνων, ο δυτικός κόσμος χρησιμοποιεί τα σύμβολά τους για να παραγάγει (πιο) ανταγωνιστικά καλλιτεχνικά προϊόντα, σκηνοθετώντας την ίδια του την καταστροφή ως μια «αισθητική απόλαυση πρώτου μεγέθους»².
Για εμάς που είμαστε στο κοινό, αυτό το προσχηματικά «αντι-καταπιεστικό» content χαρίζει μια ευχάριστη προσομοίωση προοδευτισμού ώστε να μη χρειαστεί να γίνουμε οι ίδιοι προοδευτικοί: υποστηρίζοντας τον δίκαιο (αλλά ανύπαρκτο) αγώνα των Φρέμεν, μπορούμε να ξορκίσουμε κάθε αμφιβολία περί της δικής μας στάσης, απωθώντας τη συνειδητοποίηση της συνενοχής μας στην αποικιοκρατία και πείθοντας τον εαυτό μας πως βρισκόμαστε στη «σωστή πλευρά της Ιστορίας».
Φυσικά, υπάρχει ένας ακόμα λόγος που οι Δυτικοί υποστηρίζουν με τόση ευκολία τις εξεγέρσεις του Dune, ενώ απαξιώνουν τις πραγματικές προσπάθειες των αποικιοκρατούμενων λαών: η λευκότητα, η δυτική ταυτότητα που επιβάλλει το σινεμά στους απελευθερωτικούς αγώνες. Στο Dune, η εξέγερση των Φρέμεν μπορεί να πετύχει (και να γίνει «σημαντική» για το κοινό) μόνο υπό την ηγεσία ενός λευκού αριστοκράτη. Έτσι, ο Ατρείδης Σαλαμέ έρχεται ως άλλος Λόρενς της Αραβίας για να χαρίσει στους βεδουίνους την ελευθερία που (υποτίθεται ότι) δεν μπορούν να κερδίσουν μόνοι.
Πρόκειται για τη χολιγουντιανή σύμβαση του Λευκού Σωτήρα, όπου ένας λευκός πρωταγωνιστής σώζει τους μη λευκούς χαρακτήρες όσο αυτοί θυσιάζουν την αυτονομία τους ώστε να βοηθηθούνε.³ Ο λευκός πρωταγωνιστής βγαίνει διπλά κερδισμένος: εμπλεκόμενος σ’ έναν ξένο αγώνα, αποδεικνύει τον αλτρουισμό του και ανταμείβεται με μια ηγετική θέση. Αυτή είναι και η πονηρή διττότητα του «φορτίου του λευκού ανθρώπου», το οποίο από τη μία βαραίνει το λευκό υποκείμενο μ’ ευθύνη για τη μοίρα των μη λευκών καταπιεσμένων και από την άλλη τού επιτρέπει ν’ αντλήσει εξουσία απ’ την «ποιμενική» φροντίδα που τους προσφέρει.
Η βαθύτερη, συνεπώς, αιτία της δυνατότητας πολλών Δυτικών ν’ αποδεχτούν την εξέγερση των Φρέμεν, αλλά όχι τους πραγματικούς αντιαποικιοκρατικούς αγώνες τού σήμερα είναι ο ρατσισμός. Λόγω αυτού θα υποστηρίξουμε θερμά τον (ίσο μ’ εμάς και γαλανό) Σαλαμέ και τους (ίσους μ’ εμάς και ξανθούς) Ουκρανούς, αλλά όχι τους σκούρους Κούρδους και Παλαιστίνιους και τους ιθαγενείς της Τσιάπας. Έχουμε μάθει να βλέπουμε τους δεύτερους ως κατώτερους, άρα να πιστεύουμε (υποσυνείδητα συχνά) ότι η καταπίεση που βιώνουν είναι λιγότερο ουσιαστική, οι αγώνες που αναπτύσσουν ανάξιοι προσοχής.
[1] Γιάννης Στίγκας (2023), Sonderkommando, Άγρα.
[2] Βάλτερ Μπένγιαμιν (1978)[1936], Το έργο τέχνης στην εποχή της τεχνικής αναπαραγωγιμότητάς του, εκδ. Κάλβος.
[3] Αν θέλουμε, βέβαια, να είμαστε δίκαιοι ως προς το έργο, θα πρέπει να πούμε ότι το Dune δεν είναι τόσο μια ιστορία ενός «Λευκού Σωτήρα» όσο μια κριτική σ’ αυτήν τη σύμβαση και μια ανατροπή της εικόνας του Μεσσία, καθώς ο Ατρείδης καταλήγει να προδίδει τους Φρέμεν για ν’ αναλάβει τα ηνία της Αυτοκρατορίας. Αυτή η προδοσία αποδίδεται με δεξιοτεχνία. Η ερώτηση, όμως, παραμένει: γιατί ήταν οι Φρέμεν ανίκανοι να εξεγερθούν οι ίδιοι; Γιατί χρειάζονταν οι «Ελεύθεροι Άνθρωποι» την έλευση του αριστοκράτη Ατρείδη;
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
