Η ειδική ερευνητική βιβλιοθήκη της Ακαδημίας Αθηνών, «Ιωάννης Συκουτρής», στην οποία θα συναντήσαμε την Ειρήνη Τσούρη, προϊσταμένη της Διεύθυνσής της, στεγάζεται σε ένα από τα περικαλλέστερα νεοκλασικά κτίρια του κόσμου, όπως αναφέρουν Έλληνες και ξένοι ειδικοί, το μέγαρο της Ακαδημίας Αθηνών. «Το μυστικόν του κάλλους της δεν οφείλεται μόνον εις τας αρμονικάς γραμμάς και τας επιτυχείς αναλογίας των ιωνικών μελών, αλλά στην εις σχήμα κατακεκλιμένου Π. Κατ’ αυτόν τον τρόπον της διατάξεως εδημιουργήθησαν αλληλοδιαδόχως εσοχαί και προχωρήσεις, παρουσιάζουσαι εντόνους μεταπτώσεις φωτός και σκιάς των κατακορύφων επιφανειών των επί μέρους κτηρίων, αίτινες προσδίδουν εις όλον το συγκρότημα πλαστικότητα, κίνησιν, ακόμη και δραματικότητα», γράφει ο Αναστάσιος Ορλάνδος.
Το μέγαρο της Ακαδημίας Αθηνών αποτελεί το ένα από τα μέρη της αρχιτεκτονικής τριλογίας «Εθνική Βιβλιοθήκη - Πανεπιστήμιο - Ακαδημία» που σχεδίασε το 1859 ο Δανός αρχιτέκτονας Theophil Hansen, και θεωρείται το σημαντικότερο έργο του.
Πολύ πρώιμα, τρία-τέσσερα χρόνια μετά την ίδρυση της Ακαδημίας, η βιβλιοθήκη άρχισε να εμπλουτίζεται με πολύτιμες συλλογές, προερχόμενες από δωρεές λογίων και ακαδημαϊκών της ημεδαπής και της αλλοδαπής.
Από τον διάδρομο στον οποίο βρίσκονται προτομές των αρχιτεκτόνων Theophil Hansen και Ernst Ziller, του γλύπτη Λεωνίδα Δρόση και του ζωγράφου της αίθουσας συνεδριάσεων Christian Griepenkerl, και έργα της γλύπτριας Aικατερίνης Xαλεπά-Kατσάτου, οδηγούμαστε στα άδυτα μιας βιβλιοθήκης που συγκαταλέγεται στις μεγαλύτερες της Ελλάδας. Ιδρύθηκε το 1926 και αποτελείται από την Κεντρική Βιβλιοθήκη, που στεγάζεται στο Μέγαρο της Ακαδημίας Αθηνών, και παραρτήματα που στεγάζονται στα κέντρα έρευνάς της.
Πολύ πρώιμα, τρία-τέσσερα χρόνια μετά την ίδρυση της Ακαδημίας, η βιβλιοθήκη άρχισε να εμπλουτίζεται με πολύτιμες συλλογές, προερχόμενες από δωρεές λογίων και ακαδημαϊκών της ημεδαπής και της αλλοδαπής. Σημαντικότεροι δωρητές είναι οι: Ξενοφών Σιδερίδης, Γ. Μαυροκορδάτος - Γ. Μπαλτατζής, Εμμ. Ροΐδης, Δημήτριος Αιγινίτης, Κων/νος Καραθεοδωρής, Γ. Αρβανιτίδης, Αναστάσιος Σταμούλης, Παναγιώτης Αριστόφρων, Γιάννης Βλαχογιάννης, Αντ. Μανούσης, Λ. Φιλιππίδης, Ερρίκος Σκάσης, Γεώργιος Πετρόπουλος, Ξενοφών Ζολώτας, Περικλής Θεοχάρης, Α. Καραντώνης, Απόστολος Σαχίνης, η εν Αθήναις Επιστημονική Εταιρεία, το Ταμείο Ανταλλαξίμων κ.ά.
Η συλλογή της αποτελείται από 270.000 τόμους βιβλίων και 3.500 τίτλους περιοδικών εκδόσεων. Το υλικό της (βιβλία, περιοδικές εκδόσεις, χάρτες, χειρόγραφα, αρχειακό υλικό, έργα τέχνης κ.λπ.) προέρχεται από αγορές, δωρεές και ανταλλαγές με ιδρύματα και οργανισμούς της Ελλάδας και του εξωτερικού. Οι κύριες κατηγορίες του είναι: φιλοσοφία, ιστορία του δικαίου, λαογραφία, ιστορία, ελληνική και λατινική γραμματεία, αρχαιολογία, τέχνη, κοινωνιολογία, μαθηματικά και κλιματολογία. Η βιβλιοθήκη, πέρα από τον ιστορικό χαρακτήρα της, είναι σύγχρονη, ανοιχτή στην ερευνητική κοινότητα.
Αντικείμενό της είναι η υποστήριξη της έρευνας μέσω της συλλογής, επεξεργασίας και διάθεσης βιβλίων, περιοδικών και εν γένει πληροφοριών σε κάθε μορφή, η συντήρηση και η ανάδειξη του υλικού της. Αυτό το υλικό το εξειδικευμένο προσωπικό της το επεξεργάζεται βιβλιοθηκονομικά, συντάσσοντας καταλόγους βάσει διεθνών προτύπων, προκειμένου να διατίθεται μέσω εσωτερικού δανεισμού και διαδανεισμού σε ψηφιακή μορφή και για επιτόπια μελέτη, και να είναι προσβάσιμο σε κάθε ενδιαφερόμενο.
Διαθέτει μια πλούσια συλλογή ελληνικών και ξένων περιοδικών - εφημερίδων από τον 19ο αιώνα μέχρι σήμερα, όπως και έναν σημαντικό αριθμό αρχέτυπων και παλαίτυπων βιβλίων.
Το παλαιότερο τυπωμένο τεκμήριο της Βιβλιοθήκης της Ακαδημίας είναι η «Ανθολογία διαφόρων επιγραμμάτων: αρχαίοις σωτεθειμένων σοφοίς επί διαφόροις υποθέσεσιν, εις επτά τμήματα διηρημένη» του Μάξιμου Πλανούδη σε επιμέλεια του Ιανού Λάσκαρι, που εκδόθηκε το 1494 στη Φλωρεντία.
Κομμάτια της συλλογής αποτελούν, επίσης, το χρυσόβουλο, που φέρει την υπογραφή του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου (1449) και η Χάρτα του Ρήγα, βιβλία γραμμένα στα καραμανλίδικα (γραφή της τουρκικής γλώσσας με ελληνικούς χαρακτήρες αντί των αραβικών), τα οποία αναπτύχθηκαν στις ανατολικές περιοχές της Μικράς Ασίας σε τουρκόφωνους ορθόδοξους χριστιανικούς πληθυσμούς. Πρώτη επίσημη εμφάνιση της γραφής αυτής σημειώνεται το 1713 και είχε τόση απήχηση που διατηρήθηκε επί δύο αιώνες, δηλαδή μέχρι τη δεκαετία του 1930. Η συντριπτική πλειονότητα των καραμανλίδικων βιβλίων είναι θρησκευτικά λειτουργικά, υπάρχουν όμως και άλλα, π.χ. λογοτεχνικά. Στη συλλογή βρίσκουμε και βιβλίο γραμμένο στη φραγκοχιώτικη γραφή που χρησιμοποιεί το λατινικό αλφάβητο για την ελληνική γλώσσα, άλλα γραμμένα με φωνητική γραφή, πρώτες εκδόσεις, π.χ. του «Ύμνου εις την ελευθερίαν», σπάνια βιβλία για την Ελληνική Επανάσταση του 1821.
Στους χώρους της βιβλιοθήκης βρίσκεται το γραφείο που χρησιμοποιούσε ο Κ. Παλαμάς ως Γραμματέας των Πρακτικών της Ακαδημίας Αθηνών καθώς και αντίγραφο του πρώτου παγκόσμιου χάρτη που εκπόνησε ο Άραβας γεωγράφος Muhammad al-Idrisi το 1154 για λογαριασμό του Νορμανδού βασιλιά της Σικελίας Ροβήρου Β’, ο γνωστός ως Tabula Rogeriana.
Για την ακρίβεια κατασκεύασε μια ασημένια υδρόγειο σφαίρα, μια μπάλα από 400 κιλά ασήμι, όπου κατέγραψε λεπτομερώς τις επτά ηπείρους με τους εμπορικούς δρόμους, τις λίμνες και τα ποτάμια, τις μεγάλες πόλεις, τις πεδιάδες και τα βουνά. Σε αυτήν περιλαμβάνονται πολύ ακριβείς πληροφορίες σχετικά με αποστάσεις, τα γεωγραφικά πλάτη και μήκη των περιοχών. Ο Βορράς βρίσκεται στο κάτω μέρος, άρα, σύμφωνα με τις δικές μας συμβάσεις, είναι ανάποδα. Στη βιβλιοθήκη υπάρχουν και όλες οι εκδόσεις της Ακαδημίας Αθηνών.
Για να καλύψει τις ανάγκες του ερευνητικού έργου της Ακαδημίας, συμμετέχει στον Σύνδεσμο Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών (ΣΕΑΒ), εξασφαλίζοντας πρόσβαση σε μεγάλο αριθμό ηλεκτρονικών περιοδικών. Επίσης, συμμετέχει ενεργά στο Σύστημα Διαδανεισμού των Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών.
Το 2008 ξεκίνησε η αναδιαμόρφωση των χώρων έτσι ώστε να εξασφαλιστούν καλύτερες συνθήκες για τη διατήρηση του υλικού αλλά και η καλύτερη εξυπηρέτηση των χρηστών. Με ευρωπαϊκά κονδύλια τοποθετήθηκαν κυλιόμενα βιβλιοστάσια σε πολλούς χώρους της βιβλιοθήκης και φωτισμός, επίσης αγοράστηκε σύγχρονος εξοπλισμός, αναδιαμορφώθηκαν το αναγνωστήριο και τα γραφεία και φτιάχτηκε η αίθουσα σεμιναρίων, όλα σύμφωνα με σύγχρονες προδιαγραφές.
Στην ιστοσελίδα της υπάρχει ο κατάλογός της σε ηλεκτρονική μορφή καθώς και η ψηφιακή βιβλιοθήκη που περιέχει τίτλους βιβλίων, περιοδικών, εφημερίδων και χειρογράφων της συλλογής της. Τα τεκμήρια διατίθενται ελεύθερα στους χρήστες.
Συγκεκριμένα περιλαμβάνονται:
Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών (1926-2014)
Πραγματείες της Ακαδημίας Αθηνών (1929-2014)
Μνημεία της ελληνικής Ιστορίας
Ελληνική Βιβλιοθήκη
Καραμανλίδικα
Σχολικά βιβλία
Εκδόσεις των Ελλήνων της Σοβιετικής Ένωσης
Σπάνιες εκδόσεις 16ου-20ού αιώνα
Εφημερίδες και περιοδικά του 19ου αιώνα
Το αναγνωστήριο λειτουργεί από Δευτέρα έως Παρασκευή, 9:00-15:30.
