Στη συμβολή των λεωφόρων Βασιλέως Κωνσταντίνου και Βασιλέως Γεωργίου, το κτίριο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (ΕΙΕ) με την ιδιαίτερη μαρμάρινη κατασκευή, πνευματικό προϊόν των αρχιτεκτόνων Κωνσταντίνου Δοξιάδη και Δημήτρη Πικιώνη και αντιπροσωπευτικό δείγμα της δημόσιας αρχιτεκτονικής των δεκαετιών ’60 και ’70, δεσπόζει στην καρδιά του πολιτισμικού κόμβου του κέντρου των Αθηνών.
Φτάνοντας, ο επισκέπτης δεν μπορεί παρά να προσέξει τόσο στην είσοδο όσο και στο προαύλιο και στο αίθριο έργα του γλύπτη Δημήτρη Αρμακόλα, εννέα περίοπτα μεγάλα γλυπτά, έξι από ορείχαλκο και τρία από συνθετικό υλικό, προερχόμενα από την έκθεσή «Μορφή και Ύλη» του 2008, όταν το Ίδρυμα συμπλήρωνε τα πενήντα του χρόνια.
Η κτιριακή δομή έχει τη μορφή ενός γλυπτικού σχηματισμού αποτελούμενου από τρεις μάζες που χάρη στη διάπλασή τους ανάγονται σε σύνθεση: την υψίκορμη μάζα του κτιρίου των γραφείων και εργαστηρίων, το ευρύ πεπλατυσμένο τετράγωνο της βιβλιοθήκης και την αίθουσα διαλέξεων. Η κ. Ιωάννα Υδραίου με οδηγεί στο εξαιρετικά ενημερωμένο βιβλιοπωλείο του ισογείου πριν περάσουμε στον χώρο της βιβλιοθήκης «Κ.Θ. Δημαράς», της οποίας η εσωτερική αρχιτεκτονική βασίζεται στα πρότυπα των αμερικανικών βιβλιοθηκών και χαρακτηρίζεται από λειτουργική λιτότητα.
Ο χρήστης έχει πλήρη πρόσβαση στη συλλογή της βιβλιοθήκης, η οποία αριθμεί 5.000 τίτλους έντυπων περιοδικών, 3.800 τίτλους μονογραφιών και πάνω από 2.000 τίτλους ηλεκτρονικών περιοδικών, βιβλίων και βάσεων των ανθρωπιστικών και θετικών επιστημών.
Το αναγνωστήριο, ένας φιλόξενος χώρος 527 τ.μ. με εβδομήντα θέσεις εργασίας, καλωσορίζει καθημερινά το κοινό της βιβλιοθήκης, το οποίο αποτελείται κυρίως από εξωτερικούς φοιτητές, ερευνητές και ιδιώτες. Ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του είναι οι ξύλινες επενδύσεις, τα ξύλινα κιγκλιδώματα του εξώστη, ο φυσικός φωτισμός που ακολουθεί τα πρότυπα των οθωμανικών λουτρών και τα ξύλινα έπιπλα.
Ο χρήστης έχει πλήρη πρόσβαση στη συλλογή της βιβλιοθήκης, η οποία αριθμεί 5.000 τίτλους έντυπων περιοδικών, 3.800 τίτλους μονογραφιών και πάνω από 2.000 τίτλους ηλεκτρονικών περιοδικών, βιβλίων και βάσεων των ανθρωπιστικών και θετικών επιστημών. Εμπλουτίζεται, δε, με συνδρομές του Συνδέσμου Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών και με διεθνείς δημοσιεύσεις και η πρόσβαση σε αυτήν είναι ανοιχτή. Η βιβλιοθήκη συνεργάζεται με αντίστοιχα ιδρύματα του εσωτερικού και του εξωτερικού για τον δανεισμό βιβλίων και για παραγγελίες άρθρων.
Στις σπάνιες συλλογές της περιλαμβάνονται το αρχείο Καριάτογλου, που διαθέτει 25.000 απογραφικά δελτία εφημερίδων της περιόδου 1790-1990, καθώς και η συλλογή Liege που αριθμεί 46 σπάνιους τίτλους περιοδικών και μονογραφιών σχετικά με την ιστορία των επιστημών και αποτελεί δωρεά του Ευθύμιου Νικολαΐδη, ομότιμου διευθυντή Ερευνών του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών του ΕΙΕ.
Η πρώτη επίσημα καταγεγραμμένη μνεία στη βιβλιοθήκη του ΕΙΕ εντοπίζεται το 1959 στην πρώτη επετηρίδα του Βασιλικού Ιδρύματος Ερευνών. Αργότερα, το 1989 θα μετονομαστεί σε Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Σε αυτό το θεμελιακό για το ίδρυμα έγγραφο γίνεται αναφορά στην επιθυμία δημιουργίας μιας σύγχρονης και πλήρους βιβλιοθήκης επιστημονικών περιοδικών με δύο θεματικές κατευθύνσεις, «η μία να είναι προσανατολισμένη προς τας λεγόμενας Θετικάς Επιστήμας, και η άλλη προς τας λεγόμενας Ηθικάς Επιστήμας», που ακολουθούν την ερευνητική εστίαση των ινστιτούτων του ιδρύματος.
Ο μεγάλος Έλληνας φιλόλογος, κριτικός και ιστορικός της νεοελληνικής λογοτεχνίας Κ.Θ. Δημαράς, ένας από τους ιδρυτές του ΕΙΕ, είναι ο κύριος οραματιστής της Βιβλιοθήκης Επιστημονικών Περιοδικών του. Στη μνήμη του μετονομάστηκε το 1993 σε Bιβλιοθήκη Επιστήμης, Τεχνολογίας και Πολιτισμού «K.Θ. Δημαράς». Η ίδρυσή της θα ακολουθήσει το μοντέλο λειτουργίας βιβλιοθηκών μεγάλων ευρωπαϊκών ερευνητικών κέντρων, όπως η βιβλιοθήκη του CNRS, με εξειδικευμένη συλλογή επιστημονικών περιοδικών.
Στόχος των οραματιστών της ήταν να καταστεί πύλη γνώσης στη διεθνή επιστημονική βιβλιογραφία για την εγχώρια επιστημονική κοινότητα, η οποία ήδη εκείνη την εποχή χαρακτηρίζεται από «αυξανόμενη και συνεχώς ανανεούμενη ροή επιστημονικών δεδομένων». Παράλληλα, καλείται να εξυπηρετήσει τις ανάγκες της δημόσιας διοίκησης και της ιατρικής κοινότητας Ελλάδας και Κύπρου.
Στο πρόσφατο παρελθόν η πανδημία περιόρισε τις δράσεις των βιβλιοθηκών σε παγκόσμιο επίπεδο, ωθώντας και την «Κ.Θ. Δημαράς» σε μια περίοδο εσωστρέφειας. Τον Μάιο του 2023 η βιβλιοθήκη άνοιξε ξανά «τις πόρτες της στην κοινωνία» με μια ανοιχτή στο κοινό εκδήλωση με ομιλίες για το παρελθόν και το μέλλον της, όπως και για το μέλλον των επιστημονικών δημοσιεύσεων και την ανοιχτή επιστήμη, ενώ ο επιβλητικός χώρος της ζωντάνεψε με ήχους τζαζ.
Με αφετηρία την πλούσια ιστορία και τη μοναδική συλλογή της, αντλεί από την πείρα του προσωπικού της και από το ενδιαφέρον της κοινότητάς της, λαμβάνει υπ’ όψιν της τις προκλήσεις της εποχής και σχεδιάζει τις υπηρεσίες της με γνώμονα τις ανάγκες του κοινού, τις εξελίξεις στην ανοιχτή επιστήμη, στην επικοινωνία της επιστήμης, και την εξωστρέφεια. Οι σχεδιαζόμενες υπηρεσίες στόχο έχουν να αναδείξουν τη βιβλιοθήκη ως βασικό δίαυλο επικοινωνίας της επιστημονικής έρευνας του ΕΙΕ αλλά και ως κύριο κόμβο για την επικοινωνία της επιστήμης.
Ιδιαίτερη θέση έχει το αποθετήριο «Ήλιος», όπου συλλέγεται, διαδίδεται και διατίθεται ανοιχτά το επιστημονικό έργο των ινστιτούτων του ΕΙΕ, συμπεριλαμβανομένων των Ιστορικών Εκδόσεων του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών (ΙΙΕ).
Πιο πλούσια σε σπάνιους θησαυρούς είναι η ειδική, ερευνητική, μη δανειστική βιβλιοθήκη του ΙΙΕ, η οποία στεγάζεται στον 5ο και 6ο όροφο του ΕΙΕ. Η συλλογή της αριθμεί πάνω από 54.000 τίτλους βιβλίων, φυλλαδίων, περιοδικών, χαρτών, διαθέτει, δε, και φιλμοθήκη σπάνιων και δυσεύρετων εκδόσεων. Προέκυψε από τη συγχώνευση των βιβλιοθηκών των Κέντρων Ελληνικής και Ρωμαϊκής Αρχαιότητας (ΚΕΡΑ), Βυζαντινών Ερευνών (ΚΒΕ) και Νεοελληνικών Ερευνών (ΚΝΕ) το 2012. Η βιβλιοθήκη του ΚΕΡΑ ιδρύθηκε το 1979 και των ΚΒΕ-ΚΝΕ το 1960.
Από τα πρώτα χρόνια λειτουργίας της μέχρι σήμερα η βιβλιοθήκη του ΙΙΕ εμπλουτίζεται μέσω αγορών, ενός εκτεταμένου δικτύου ανταλλαγών με πνευματικούς φορείς (ερευνητικά κέντρα και πανεπιστήμια της Ελλάδας και του εξωτερικού, ξένες αρχαιολογικές σχολές, κληροδοτήματα) καθώς και από δωρεές προερχόμενες από πνευματικά ιδρύματα, συγγραφείς, λογίους και βιβλιόφιλους. Ειδική μνεία πρέπει να γίνει στις δωρεές από τις βιβλιοθήκες Ιωάννη Σαρεγιάννη (1962, 4.866 τίτλοι), Αλεξ. Μπενάκη (1979, 1.494 τίτλοι), Μιχ. Στεφανίδη (1995, 100 τίτλοι), Δρακοπούλου (2022, 200 τίτλοι) και στη δωρεά Μαζαράκη (2021, 200 τίτλοι).
Το αναγνωστήριο λειτουργεί στον ισόγειο χώρο του ιδρύματος. Η είσοδος γίνεται από την οδό Βασιλέως Γεωργίου Β’ 21-23 με την επίδειξη ταυτότητας στο θυρωρείο του ΕΙΕ. Λειτουργεί για το κοινό από Δευτέρα έως Παρασκευή, 9:00-15:30.
