Το 1836, ένας Έλληνας ταξιδιώτης από τη Bιέννη, ο βαρόνος Kωνσταντίνος Mπέλλιος, πλούσιος και μορφωμένος, σχετίζεται με τον αρχαιολόγο Κυριάκο Πιττάκη, έφορο των Αρχαιοτήτων του Κράτους, και επισκέπτεται με τη συντροφιά του την Aκρόπολη και τα άλλα μνημεία της πόλης. Κάπως έτσι ξεκινά η διαδικασία ίδρυση της Αρχαιολογικής Εταιρείας που, εκτός των άλλων, έχει ως σκοπό της τη «διέγερσιν εν γένει παρ’ ημίν διαφέροντος υπέρ των καλών τεχνών και διάδοσιν γνώσεων περί της ιστορίας της αρχαίας και της νεωτέρας τέχνης».
Περνώντας τη βαριά πόρτα του επιβλητικού και λιτού κτιρίου που σχεδίασαν οι Ιωάννης Αντωνιάδης και Αναστάσιος Ορλάνδος στην οδό Πανεπιστημίου, όπου στεγάζεται η Αρχαιολογική Εταιρεία από το 1957, οι προτομές σπουδαίων αρχαιολόγων που άφησαν εδώ το έργο και την υπογραφή τους υπενθυμίζουν το μεγάλο επιστημονικό τους έργο.
Η βιβλιοθήκη, στην οποία αξίζει να περάσετε χρόνο διαβάζοντας ή απλώς χαζεύοντας τα ράφια της, είναι μια αληθινή κιβωτός γνώσης, δημιούργημα μιας Εταιρείας που έχει μεγάλη ιστορία και αξία, και υπηρετείται από ανθρώπους με πάθος και γνώση.
Στον δεύτερο όροφο βρίσκεται η βιβλιοθήκη της, η οποία χρονολογείται από την ίδρυση της Εταιρείας. Από την εποχή που γραμματέας ήταν ο Στέφανος Kουμανούδης (1859-1894) και κυρίως από τον διορισμό του γιου του, Aθανάσιου, ως βοηθού γραμματέως και επιμελητή των μουσείων, άρχισαν να αγοράζονται βιβλία χρήσιμα για τις υπηρεσίες των μουσείων και των εφόρων. Το 1894 απέκτησε νομική υπόσταση. Στον προθάλαμο, όπου βρίσκονται οι εγκυκλοπαίδειες, συναντάμε τον διευθυντή της κ. Martin Schäfer που μας εξηγεί ότι εδώ μπορεί να έρθει όποιος το επιθυμεί, η βιβλιοθήκη είναι ανοιχτή για όλους όσοι, ειδικοί και μη, ενδιαφέρονται για την αρχαιολογία και την ιστορία του τόπου μας.
Δημοφιλής βιβλιοθήκη σε ερευνητές, ιστορικούς, αρχαιολόγους, βυζαντινολόγους και φοιτητές, σχεδιασμένη εξαρχής μαζί με το κτίριο, πριν από την πανδημία είχε 4.400 επισκέπτες τον χρόνο, αριθμός πολύ υψηλός για ειδική βιβλιοθήκη. Η προσέλευση μετά την πανδημία είναι ενθαρρυντική, και συνεχώς αυξάνεται. Στον κυρίως χώρο της υπάρχουν οι νέες εκδόσεις, μονογραφίες, συλλογικά έργα και περιοδικά, ξεχωριστά από τα αντίστοιχα βυζαντινά. Στο πολύ καλά ενημερωμένο site της μπορεί ο ενδιαφερόμενος να δει τα νέα αποκτήματα προκειμένου να τα αναζητήσει και στον χώρο της βιβλιοθήκης.
Πέντε μεγάλα τραπέζια, είκοσι θέσεις εργασίας, ηλεκτρονικοί υπολογιστές, φυσικό φως που μπαίνει από τα μεγάλα παράθυρα, δημιουργούν ιδανικό περιβάλλον για τους αναγνώστες. Στον ισόγειο χώρο της βιβλιοθήκης βρίσκονται τα περιοδικά, ελληνικά και ξένα ‒συνολικά υπάρχουν 1.240 τίτλοι‒, που αφορούν τον αρχαίο, τον προϊστορικό, τον κλασικό και τον βυζαντινό πολιτισμό. Είναι ταξινομημένα κατά χώρα, ενώ έναν ολόκληρο τοίχο καταλαμβάνουν τα ειδικά εγχειρίδια αρχαίας ιστορίας και αρχαιολογίας και τα εικονογραφημένα λεξικά, βασικά εργαλεία μελετητών και αναγνωστών. Ξεχωρίζουν τα περιοδικά της Επιγραφικής και σε διαφορετικό τμήμα είναι ταξινομημένες οι μονογραφίες και οι εκδόσεις της Αρχαιολογικής Εταιρείας.
Ο πρώτος επιμελητής της βιβλιοθήκης, ο Αλέξανδρος Φιλαδελφεύς, όπως σημειώνει ο κ. Schäfer, έδωσε έμφαση στη διαμόρφωση μιας ειδικής βιβλιοθήκης και με αυτό τον τρόπο συγκροτήθηκε η μεγαλύτερη ελληνική στον τομέα της αρχαιολογίας.
Σήμερα φιλοξενεί 95.000 τόμους βιβλίων, καθώς στη συλλογή της έχουν ενσωματωθεί μεγάλες δωρεές που περιλαμβάνουν σημαντικά βιβλία, όπως αυτές του Δημοσθένη Tσιβανόπουλου, της Σέμνης και του Χρήστου Καρούζου, και του Μανούσου Μανούσακα. Βεβαίως, οι αγορές για τον εμπλουτισμό της συνεχίζονται μέχρι σήμερα.
Υπάρχουν βιβλία στα αγγλικά, στα γερμανικά, στα γαλλικά κυρίως αλλά και στα ελληνικά, γιατί η Ελλάδα είναι τεράστια χώρα όσον αφορά την αρχαιολογία, όπως τονίζει ο κ. Schäfer, που μας οδηγεί στο πρώτο πατάρι από μια εξαιρετικής τέχνης ξύλινη σκάλα που φέρει τα ίδια διακοσμητικά στοιχεία που συναντάμε σε όλο το κτίριο.
Σε αυτό, που είναι ανοιχτής πρόσβασης, υπάρχουν βιβλία περί τοπογραφίας, δημοσιεύσεις ανασκαφών και οδηγοί αρχαιολογικών χώρων, ενώ ένα μεγάλο τμήμα καταλαμβάνουν τα πρακτικά των επιστημονικών συνεδρίων. Στο δεύτερο συναντάμε βιβλία για την αρχαία κοινωνία και αυτά που αναφέρονται στον βυζαντινό πολιτισμό, όπως και τιμητικούς τόμους. Στον ισόγειο χώρο υπάρχουν τα βιβλία μεγάλου μεγέθους, μια μικρή πινακοθήκη με τους γενικούς γραμματείς της Αρχαιολογικής Εταιρείας. Η βιβλιοθήκη έχει ένα από τα πιο σύγχρονα συστήματα ηλεκτρονικής καταλογογράφησης, εμπλουτίζει διαρκώς το ψηφιακό υλικό της και θεωρείται ότι παρέχει τον καλύτερο ηλεκτρονικό κατάλογο για την αρχαία και βυζαντινή τέχνη. Σε έναν δεύτερο χώρο φυλάσσονται τα σπάνια και πολύτιμα βιβλία, ανάμεσά τους και ένα από τα πρώτα έντυπα ελληνικά βιβλία, το παλιότερο που έχει η βιβλιοθήκη, η πρώτη έκδοση του τόμου «Αριστοφάνους κωμωδίαι» που κυκλοφόρησε από το τυπογραφείο του Άλδου Μανούτιου με την επιμέλεια του Μάρκου Μουσούρου το 1498. Η έκδοση περιέχει μόνο εννέα από τις διασωθείσες κωμωδίες του Αριστοφάνη (λείπουν η «Λυσιστράτη» και οι «Θεσμοφοριάζουσες»).
Η βιβλιοθήκη, στην οποία αξίζει να περάσετε χρόνο διαβάζοντας ή απλώς χαζεύοντας τα ράφια της, είναι μια αληθινή κιβωτός γνώσης, δημιούργημα μιας Εταιρείας που έχει μεγάλη ιστορία και αξία, και υπηρετείται από ανθρώπους με πάθος και γνώση. Είναι αξιοσημείωτη η διαρκής ενημέρωσή της και ο συγχρονισμός της με όλα όσα συμβαίνουν στο πεδίο της αρχαιολογίας. Ο πλούτος της είναι ανεκτίμητος και ανοιχτός σε όποιον επιθυμεί να εξερευνήσει τον ελληνικό πολιτισμό μέχρι τον 19ο αιώνα.
