Αλήθεια, γνωρίζετε τι σημαίνει σχέδιο Μάρσαλ; Η επίδρασή του στη μεταμόρφωση της χώρας μας μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μάς έχει απασχολήσει πολύ λιγότερο από τον Εμφύλιο. «Θα μπορούσαμε σχηματικά να πούμε ότι είναι σαν να δόθηκαν μερικές εκατοντάδες gigajoule ενέργειας στην Ευρώπη, την περίοδο εφαρμογής του σχεδίου Μάρσαλ, το 1948-52.
Η διάχυση αυτής της ενέργειας ακολούθησε πολλές κατευθύνσεις, παρήγαγε αρκετό έργο, πυροδότησε σημαντικές αλληλεπιδράσεις και αντιδράσεις, η ακτινοβολία των οποίων καταλήγει να μας επηρεάζει μέχρι και σήμερα», λέει στη LiFO η σκηνοθέτιδα της παράστασης Νατάσα Τριανταφύλλη, που συνέλαβε την ιδέα να συστήσει στο ελληνικό κοινό αυτήν τη «διαδρομή προοπτικών» όπως συνέβη αμέσως μετά τον πόλεμο.
Η παράσταση φέρνει επί σκηνής το πνεύμα και την ατμόσφαιρα μιας ενδιάμεσης εποχής, που συνδέει το τέλος του πολέμου με την ανάπτυξη που γνώρισε η χώρα μας τη δεκαετία του '50, ενώ η ενεργοποίηση των ανθρώπινων δυνάμεων και τα κίνητρα που έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στη μετέπειτα πορεία κρύβουν πολλά μυστικά.
Η παράσταση που ετοίμασε θα παρουσιαστεί στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, στην Πειραιώς 260 από τις 7 έως τις 10 Ιουνίου 2023, με τίτλο «Σχέδιο Μάρσαλ – Α path of perspectives». Είναι το αποτέλεσμα μιας μεγάλης έρευνας, με τη δραματουργία να φωτίζεται από επιστημονικές μελέτες, ιστορικά και οικονομικά ντοκουμέντα, που σε συνδυασμό με πλήθος μαρτυριών αποτυπώνουν την άλλοτε σωτήρια κι άλλοτε δραματική, άλλοτε κωμική κι άλλοτε γκροτέσκα συνύπαρξη του αμερικανικού ιδεώδους με το άναρχο ελληνικό πνεύμα.
Τι είναι το σχέδιο Μάρσαλ
Ο Ουίνστον Τσόρτσιλ αποκάλεσε τον Αμερικανό Τζορτζ Μάρσαλ, που έδωσε το όνομά του στο περίφημο σχέδιο, «αρχιτέκτονα της νίκης» των Συμμάχων κατά των Γερμανών, μιας νίκης που σήμανε και το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.
Γεννημένος το 1880 στην Πενσυλβάνια, ο Μάρσαλ αποφοίτησε από τη Στρατιωτική Ακαδημία της Βιρτζίνιας το 1901. Κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου υπηρέτησε ως συνταγματάρχης στο δυτικό μέτωπο και το 1939 έγινε στρατηγός και αρχηγός του αμερικανικού επιτελείου. Το 1947 έγινε υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ. Κατά τη διάρκεια της θητείας του προώθησε το δόγμα Τρούμαν και το σχέδιο Μάρσαλ, ενώ διαδραμάτισε καταλυτικό ρόλο στις ζυμώσεις που οδήγησαν στην ίδρυση του ΝΑΤΟ. Το 1953 τού απονεμήθηκε το Νόμπελ Ειρήνης για τις προσπάθειές του στον τερματισμό του πολέμου της Κορέας.
Τα αποκαλυπτήρια του σχεδίου Μάρσαλ έγιναν τον Ιούνιο του 1947 στο Χάρβαρντ. Αφορούσε την οικονομική ενίσχυση της Ευρώπης, που ακόμα μετρούσε τις πληγές της από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι πρώτες χώρες που έγιναν αποδέκτες του σχεδίου ήταν οι παρακάτω: Ισλανδία, Νορβηγία, Σουηδία, Βρετανία, Δανία, Ιρλανδία, Βέλγιο, Ολλανδία, Λουξεμβούργο, Δυτική Γερμανία, Αυστρία, Γαλλία, Πορτογαλία, Ιταλία, Ελλάδα και Τουρκία.
«Επαναπροσδιόρισε πολλές σχέσεις στο πολιτικό και οικονομικό πεδίο, εντός και εκτός Ευρώπης. Μεταμορφώθηκαν πολλοί τομείς της κοινωνικής και ατομικής ζωής, και αναπτύχθηκαν δυναμικές, συχνά ξεπερνώντας τον αρχικό σχεδιασμό, ο αντίκτυπος των οποίων τροφοδότησε τις επόμενες δεκαετίες. Το Πρόγραμμα Ευρωπαϊκής Ανασυγκρότησης, όπως είναι η επίσημη ονομασία του, στο οποίο συμμετείχαν 16 χώρες, ανάμεσα τους και η Ελλάδα, θεωρείται ότι έθεσε τους αρχικούς όρους μιας ευρωπαϊκής ενοποίησης, έχοντας ως βασικό χαρακτηριστικό τις από κοινού ενέργειες των κρατών προκειμένου να διατηρηθεί η ισορροπία οικονομίας και παραγωγής» λέει η Νατάσα Τριανταφύλλη.
Ο απεσταλμένος των ΗΠΑ στην Ελλάδα το 1947, Πολ Πόρτερ, γράφει πώς η χώρα ήταν βυθισμένη «στην απόγνωση, την απογοήτευση και την ανυπαρξία πίστης στο μέλλον». H μεταμόρφωση, όπως σχεδιάστηκε στο πλαίσιο του σχεδίου Μάρσαλ, διήρκεσε τέσσερα χρόνια και άφησε πίσω της –εκτός από υποδομές, γεωργικά και βιομηχανικά έργα– το στίγμα του εκσυγχρονισμού αλλά και τη δυσπιστία απέναντι στην ξένη βοήθεια και τα πραγματικά κίνητρά της. Ο Πόρτερ συνέταξε μια έκθεση στην οποία βασίστηκε η παράσταση –ανάμεσα σε άλλα ντοκουμέντα– για να φέρει στο προσκήνιο την εποχή εκείνη μέσα από τους διαλόγους και τις συναντήσεις του Πόρτερ με Έλληνες εργάτες και αγρότες, αξιωματούχους, πεινασμένους των πόλεων, παιδιά και δεκάδες άλλα υπαρκτά πρόσωπα.
«Η ανάπτυξη, βέβαια, όπως αναφέρει και ο Πολ Πόρτερ στην αποκαλυπτική του έκθεση για την ελληνική πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα της εποχής, δεν θα μπορούσε να συμβεί ταυτόχρονα με τη συνέχιση του εμφυλίου πολέμου. Ο τερματισμός του και η αναχαίτηση της αριστεράς συνδέθηκαν με το σχέδιο, και στη συνείδηση πολλών, πέρα από το αν πέτυχαν ή απέτυχαν οι φιλόδοξοι στόχοι των Αμερικανών, το αποτέλεσμα αυτό έχει βαρύνουσα σημασία. Η ευφυΐα του προγράμματος, από την άλλη, εξασφάλιζε οφέλη και για την αμερικανική πλευρά, τόσο στην εσωτερική όσο και στην εξωτερική της πολιτική.
Στην Ελλάδα είναι αρκετά γνωστό, το βλέπουμε και μέσα από τον φωτογραφικό φακό της Βούλας Παπαϊωάννου, το μέρος του σχεδίου που αφορούσε τη σίτιση και στέγαση του πληθυσμού μετά τον πόλεμο. Ίσως λιγότερο γνωστά είναι τα έργα οδοποιίας, σιδηροδρομικού δικτύου, η οργάνωση της δημόσιας υγείας, η ίδρυση μεγάλων οργανισμών όπως η ΔΕΗ, ο ΟΤΕ, ο ΕΟΤ, η οργάνωση του ευρύτερου δημόσιου τομέα και η στήριξη και ανάπτυξη της γεωργικής παραγωγής. Ένα επιτυχές παράδειγμα είναι αυτό της Ανθήλης, ενός μικρού χωριού της Φθιώτιδας, όπου οι Αμερικανοί προτρέπουν τους ανθρώπους να καλλιεργήσουν ρύζι και μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα η περιοχή γνωρίζει μεγάλη οικονομική άνθηση» λέει η κ. Τριανταφύλλη.
Μια διαδρομή από το ημερολόγιο του Πόρτερ στη σκηνή
Αυτό που αναπτύσσεται κυρίως στην παράσταση είναι οι προοπτικές που δημιουργήθηκαν ή ανακατευθύνθηκαν. Κινείται ανάμεσα στο ντοκουμέντο και τη μυθοπλασία, στην ιστορία και στην ερμηνεία, στη γνώση και στην ποίηση. Φέρνει επί σκηνής το πνεύμα και την ατμόσφαιρα μιας ενδιάμεσης εποχής, που συνδέει το τέλος του πολέμου με την ανάπτυξη που γνώρισε η χώρα μας τη δεκαετία του '50, ενώ η ενεργοποίηση των ανθρώπινων δυνάμεων και τα κίνητρα που έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στη μετέπειτα πορεία κρύβουν πολλά μυστικά.
Το εικαστικό περιβάλλον αφηγείται με τον δικό του τρόπο την ιστορία από την καταστροφή στη δημιουργία, από τη διάλυση στην οργάνωση, με δομικό στοιχείο τη μουσική. Η συνύπαρξη του ροκ εν ρολ και της τζαζ των '40s με την ελληνική δημοτική μουσική αποδίδει την ένταση, τον θαυμασμό, αλλά και την αμηχανία και τις αντιφάσεις στην αντιπαράθεση των δύο πολιτισμών. Κείμενο, εικαστικός χώρος, φως και μουσική συνομιλούν με ιστορικές φάσεις της μεταπολεμικής Ελλάδας, πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την εφαρμογή του σχεδίου Μάρσαλ, ερευνώντας τις προοπτικές, τις επιτυχίες και τις διαψεύσεις του, όπως αυτές μας επηρεάζουν μέχρι σήμερα.
«Νομίζω ότι η επιστημονική κοινότητα με το επίπονο και σημαντικό έργο της μπορεί να δώσει πολύ πιο ουσιαστικά μαθήματα ιστορίας από εμάς. Αυτό όμως που έχει ενδιαφέρον, και είμαι σίγουρη ότι θα μας απασχολήσει τα επόμενα χρόνια, είναι η σύμπραξη της επιστήμης με την τέχνη. Η θεατρική πράξη έχει ανάγκη ανανέωσης, μέσα από τα νέα επιστημονικά δεδομένα, τις νέες μελέτες και έρευνες, που σε πολλές περιπτώσεις αποκαλύπτουν τελείως νέες πτυχές της ανθρώπινης δράσης και προοπτικής, τις οποίες η φαντασία μας από μόνη της δεν φτάνει να ανιχνεύσει. Σε συνδυασμό με τη δυναμική της σκηνικής ποίησης και των θεατρικών εργαλείων, μπορούν να δώσουν ένα πολύ ενδιαφέρον αποτέλεσμα», λέει η κ. Τριανταφύλλη.
«Κάνοντας έναν μικρό απολογισμό, λίγες μέρες πριν από την πρεμιέρα, θυμήθηκα τη χαρά που νιώσαμε με τη Δήμητρα Μητροπούλου, με την οποία κάναμε τη σύνθεση του κειμένου, όταν καταφέραμε να δημιουργήσουμε ένα αρχείο Think Tank, μερικών εκατοντάδων σελίδων, συγκεντρώνοντας τα αποσπάσματα από μια πολυπρισματική βιβλιογραφία, το αρχειακό υλικό (ΠΙΟΠ), τις εφημερίδες της εποχής, τις μαρτυρίες, τις φωτογραφίες και τα ντοκουμέντα που μας αφορούσαν. Έπειτα, η πολύτιμη δραματουργική επεξεργασία της Έλενας Τριανταφυλλοπούλου συνέβαλε καταλυτικά στη σύνθεση του κειμένου. Ταυτόχρονα, νιώθω πολύ τυχερή για τη σημαντική βοήθεια των επιστημόνων που μοιράστηκαν μαζί μας πληροφορίες και ιδέες (Κωνσταντίνα Μπότσιου, Τάσος Σακελλαρόπουλος, Ελένη Μπενέκη, Χρήστος Τσάκας, Γιώργος Σταθάκης, Μαρία Σαμπατακάκη, Κωνσταντίνα Κάλφα κ.ά.).
Ιδιαίτερης σημασίας και γενναιοδωρίας υπήρξαν οι συζητήσεις μας με τον Στάθη Καλύβα, όπου τα ερωτήματα, οι προβληματισμοί και η επιστημονική αμφιβολία επιφύλασσαν πάντα μια ανασκόπηση και συνέβαλαν καθοριστικά στη δομή του κειμένου. Ένας πολύ ενδιαφέρων εντοπισμός των "διάφορων συγχρονικών διαστάσεων της ιστορίας" οδήγησε σε μια παράλληλη σκηνική αφήγηση γεγονότων, που διαμορφώνουν μια αποκαλυπτική νομίζω πραγματικότητα. Μας είναι δύσκολο να συνειδητοποιήσουμε ότι χρονικά συμπίπτει, π.χ., η μάχη του Δημοκρατικού Στρατού στο Νικολίτσι το 1949 με την πρεμιέρα του Κουν στο "Λεωφορείο ο Πόθος", όπου ακούγεται για πρώτη φορά το "Χάρτινο το φεγγαράκι" και με τα έργα του σχεδίου Μάρσαλ. Όμως η αποδοχή της συνύπαρξης παράλληλων προοπτικών ίσως είναι η αρχή για μια πιο γενναία προσπάθεια να πλησιάσουμε την αλήθεια».
Στην παράσταση ακούγονται στίχοι από το ποίημα «Ένα μεγάλο παρελθόν» του Τάσου Λειβαδίτη, από τη συλλογή «Ο τυφλός με τον λύχνο», ένα απόσπασμα από τις «Μέρες του 1945-1951» του Γιώργου Σεφέρη, ένα απόσπασμα από το θεατρικό έργο «Λεωφορείο ο Πόθος» του Τενεσί Ουίλιαμς και οι άριες «Song to the Moon» του A. Dvorak και «Barcarolle» του J. Offenbach. Όμως, πώς αλήθεια φτάνει στον νέο θεατή η ιδέα ενός νέου ξεκινήματος μέσα από τα ερείπια της καταστροφής που γίνεται συνώνυμη της προσδοκίας για μια καλύτερη ζωή, συνοδευόμενη παράλληλα από την ανασφάλεια και τη δυσκολία που συνήθως ακολουθούν καθετί καινούριο;
«Έχουμε εκπαιδευτεί να αναγνωρίζουμε την επιτυχία ή την αποτυχία μιας διαδικασίας, σημειακά, παρακάμπτοντας συνήθως την τόσο ενδιαφέρουσα περιοχή των αντιφάσεων, της προσπάθειας, των επιτυχιών, των ματαιώσεων, της τυχαιότητας που προηγείται του αποτελέσματος. Μας γαληνεύει να επευφημούμε έναν πετυχημένο άνθρωπο στον τομέα δράσης του, αλλά δεν είμαι σίγουρη ότι αντέχουμε πάντα να ανιχνεύσουμε τα στάδια της πορείας του, των αποτυχιών του, των αντιφατικών επιλογών του, του κόπου του, των αλληλεπιδράσεων που βίωσε. Ίσως αυτό μας προσδίδει μια παράξενη ευθύνη ότι εν δυνάμει μπορούμε και εμείς να τα καταφέρουμε, αλλά με κόπο. Είμαστε πάντα έτοιμοι για κάτι τέτοιο;
Δεν θα μπορούσα να βάλω μονοδιάστατα ένα πρόσημο στο σχέδιο Μάρσαλ, ως παρατηρητής του σήμερα, αυτό όμως που αναγνωρίζω και το οποίο με γοητεύει είναι ότι οι ίδιες οι διαδικασίες, σε συνδυασμό με τις ιδιότητες της ελληνικής κοινωνίας της εποχής, πυροδότησαν μια σαφή και έντονη δυναμική τα επόμενα χρόνια, από τους καρπούς της οποίας έφτασε να επωφελείται ακόμα και η γενιά μου. Υπήρξε ένα κομβικό σημείο της σύγχρονης ιστορίας μας, και αυτό, εκτός από την επιστημονική έρευνα, αξίζει σίγουρα να απασχολήσει και την καλλιτεχνική δημιουργία» λέει η κ. Τριανταφύλλη.
Τελικά, το σχέδιο Μάρσαλ, που χαρακτήρισε την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ μετά τη λήξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ήταν μια επανεκκίνηση εφικτή που προέκυψε από την ανέλπιστη ώσμωση ανόμοιων ομάδων και ατόμων. Πόσο απρόσμενο μπορεί να είναι το αποτέλεσμα μέσα σε μια τέτοια συνθήκη; Η παράσταση έρχεται να φωτίσει πολλές πλευρές της ιστορίας.
Νατάσα Τριανταφύλλη
Σχέδιο Μάρσαλ – Α path of perspectives
Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου
Πειραιώς 260
07/06 έως 10/06/2023 στις 21:00
