Ο Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης και η ιστορία του ενέπνευσαν πολλούς καλλιτέχνες και δημιουργούς, από τον Καζαντζάκη, που το έργο του «Ο φτωχούλης του Θεού» είναι η μυθιστορηματική βιογραφία του Αγίου Φραγκίσκου, ο οποίος εγκαταλείπει την πλούσια ζωή του, συγκρούεται με τον πατέρα του και, ακολουθώντας τις θεϊκές επιταγές, βγαίνει στον κόσμο για να κηρύξει την αγάπη, το ιδανικό της πενίας και την απάρνηση των υλικών αγαθών, ως τον Καραβάτζιο και τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο που απεικόνισαν με μοναδικό τρόπο τον άγιο και την έκστασή του.
Άγιος της καθολικής εκκλησίας, ιδρυτής του Τάγματος των Φραγκισκανών, γεννήθηκε στην Ασίζη από πλούσια οικογένεια. Κατά τη διάρκεια μιας αρρώστιας του είδε δύο όνειρα τόσο συγκλονιστικά που τον οδήγησαν στην απόφαση να αφιερωθεί ολοκληρωτικά στο έργο της φιλανθρωπίας. Στόχος της φροντίδας του ήταν οι φτωχοί και σε αυτούς έδειχνε έμπρακτα την αγάπη του. Διωγμένος και αποκληρωμένος από τον πατέρα του, κήρυξε την ισότητα, την ειρήνη, την περιφρόνηση του πλούτου και την υπεροχή της φτώχειας, την αγάπη προς όλα τα δημιουργήματα του Θεού, έμψυχα και άψυχα, τη στοργή στους λεπρούς. Κυκλοφορούσε ντυμένος με έναν χιτώνα, δεμένο στη μέση με ένα σκοινί (αυτό το είδος ενδυμασίας έχουν και σήμερα οι μοναχοί του τάγματός του). Η αγάπη του επεκτεινόταν και προς τα ζώα και όλα τα πλάσματα της φύσης, το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του που συγκινεί τον κόσμο ακόμα και σήμερα.
Παρουσιάζοντας τις απεικονίσεις του Αγίου Φραγκίσκου (1182-1226) στην τέχνη από τον 13ο αιώνα έως σήμερα, αυτή η έκθεση εξετάζει γιατί αυτός ο άγιος είναι μια φιγούρα τεράστιας σημασίας για την εποχή μας λόγω του πνευματικού του ριζοσπαστισμού, της αφοσίωσής του στους φτωχούς και της αγάπης του για τον Θεό και τη φύση, καθώς και των ισχυρών εκκλήσεών του για ειρήνη και διάλογο με άλλες θρησκείες.
Είναι γνωστή η ιστορία της ομιλίας του με τα σπουργίτια που αναφέρεται στο «Μικρά Άνθη του Αγίου Φραγκίσκου», αν και βέβαια οι ιστορικοί θεωρούν ότι αυτό το βιβλίο συμπλέκει αξεδιάλυτα τον μύθο και την πραγματικότητα.
Η Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου μας φέρνει πρόσωπο με πρόσωπο με μια από τις πιο εμπνευσμένες και σεβαστές φιγούρες της ιστορίας, στην πρώτη μεγάλη έκθεση τέχνης στο Ηνωμένο Βασίλειο που εξερευνά τη ζωή και την κληρονομιά του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης.
Παρουσιάζοντας τις απεικονίσεις του Αγίου Φραγκίσκου (1182-1226) στην τέχνη από τον 13ο αιώνα έως σήμερα, αυτή η έκθεση εξετάζει γιατί αυτός ο άγιος είναι μια φιγούρα τεράστιας σημασίας για την εποχή μας λόγω του πνευματικού του ριζοσπαστισμού, της αφοσίωσης του στους φτωχούς και της αγάπης του για τον Θεό και τη φύση, καθώς και των ισχυρών εκκλήσεών του για ειρήνη και διάλογο με άλλες θρησκείες.
Ξεκινώντας από εικόνες που δημιουργήθηκαν τον μεσαίωνα, κειμήλια, χειρόγραφα, και φτάνοντας μέχρι σύγχρονες ταινίες και ένα κόμικ της Marvel, η έκθεση ρίχνει φως στο πώς ο Άγιος Φραγκίσκος έχει αιχμαλωτίσει τη φαντασία των καλλιτεχνών ανά τους αιώνες και πώς η απήχησή του έχει ξεπεράσει γενιές, ηπείρους και διαφορετικές θρησκευτικές παραδόσεις. Ανάμεσα στα έργα που φιλοξενούνται στην έκθεση φιγουράρουν δημιουργίες των Σασέτα, Μποτιτσέλι και Φρανθίσκο ντε Θουρμπαράν, Καραβάτζιο, Γιοζέφα ντε Ομπίντος, Στάνλεϊ Σπένσερ, Άντονι Γκρόμλεϊ, Τζουζέπε Πενόνε, Άντρεα Μπάτνερ και ένα νέο έργο από τον Ρίτσαρντ Λονγκ.
Ο Τζόναθαν Τζόουνς περιγράφει την περιήγηση στην έκθεση ως μια συναρπαστική εμπειρία. Η ριζοσπαστική, χαρούμενη εκδοχή του Χριστιανισμού του πλούσιου νεαρού που ονομαζόταν Τζιοβάνι ντι Πιέτρο ντι Μπερναρντόνε και ήταν ευτυχισμένος μέσα στη φτώχεια του, επικοινωνώντας με τη φύση, μιλώντας στα πουλιά, δοξάζοντας τον αδελφό Ήλιο και την αδελφή Σελήνη, αμφισβήτησε μια εκκλησία που είχε γίνει σύστημα εξουσίας και πλούτου και δεν έπαψε να εμπνέει καλλιτέχνες, ποιητές και συγγραφείς.
«Δεν χρειάζεται να πιστεύεις για να πιστέψεις στον Άγιο Φραγκίσκο. Ο Φραγκίσκος ήταν αληθινός, τόσο αθώος και ποιητικός όσο και τα πορτρέτα του, αν κρίνουμε από ένα γράμμα που έγραψε στον φίλο του Αδελφό Λέοντα και το οποίο εκτίθεται στην Εθνική Πινακοθήκη. Και το όραμά του είναι τόσο επείγον όσο και πριν από 800 χρόνια, όπως φαίνεται από εκπληκτικά ευρήματα, όπως μια μεσαιωνική φεμινιστική τοιχογραφία του γυναικείου τάγματος των Φραγκισκανών, και ένα ασημένιο κέρας που δόθηκε στον Φραγκίσκο ως σύμβολο ειρήνης από τον σουλτάνο αλ-Μαλίκ αλ-Καμίλ» γράφει ο Τζόουνς.
Η έκθεση εξυμνεί τον συναισθηματισμό και την καλλιτεχνική ομορφιά που εμπνέει ο Άγιος Φραγκίσκος: σαν να περιπλανιέστε σε μια μπαρόκ εκκλησία στη Νάπολη, όπου η μεγάλη τέχνη αιωρείται ανάμεσα σε κεριά, λιβάνια και φρικιαστικά ομοιώματα. Περιλαμβάνει ένα κόμικ της Marvel με τίτλο «Francis, Brother of the Universe» ανάμεσα σε πίνακες του Ελ Γκρέκο και του Φρα Αντζέλικο.
Στην έκθεση παρουσιάζονται ο καφέ σάκος και η ζώνη που λέγεται ότι φορούσε ο Φραγκίσκος, δανεισμένα από τη Βασιλική της Σάντα Κρότσε στη Φλωρεντία. Το ύφασμα αντιπαραβάλλεται με το αφηρημένο έργο τέχνης «Sacco» του 1953 από τον Αλμπέρτο Μπούρι, εμβληματικό καλλιτέχνη της Arte Povera της δεκαετίας του '60, στο οποίο στρώματα φθαρμένου σάκου είναι διάτρητα από έναν κόκκινο κύκλο που θα μπορούσε να είναι αιματηρά στίγματα.
Στο επίκεντρο αυτής της έκθεσης βρίσκεται το έργο «Door Tree» του 2012 του γλύπτη της Arte Povera Τζουζέπε Πενόνε, ένας παχύς κορμός κέδρου από τον οποίο κόβεται ένα τμήμα για να αποκαλυφθεί κάτι που μοιάζει με νεανικό δεντράκι, ακόμα φρέσκο και ζωντανό βαθιά μέσα στον παλιό, εξαντλημένο φλοιό. Πρόκειται για ένα μήνυμα για την πίστη μας στη φύση που απειλείται.
Σε μια χειρόγραφη εικονογράφηση που έγινε μόλις δύο δεκαετίες μετά τον θάνατό του, ο Άγγλος καλλιτέχνης-χρονογράφος Μάθιου Πάρις απεικονίζει τον Φραγκίσκο σκυμμένο να μιλάει σε μια προσεκτική συγκέντρωση πουλιών. Σε έναν πίνακα από τη Σιένα του 15ου αιώνα του Σασέτα, βλέπουμε πώς διαπραγματεύτηκε την ανακωχή μεταξύ των κατοίκων του Gubbio και ενός λύκου που τους είχε τρομοκρατήσει.
Η έκθεση κάνει συνδέσεις για να αφηγηθεί την ιστορία του Αγίου Φραγκίσκου και της τέχνης με τρόπο που μοιάζει αντισυμβατικός, ωστόσο είναι αρμονικός.
«Ο Καραβάτζιο ήταν 20 ετών και ζούσε στο σπίτι ενός καρδινάλιου στη Ρώμη όταν ζωγράφισε τον "Άγιο Φραγκίσκο της Ασίζης σε Έκσταση". Ένας όμορφος άγγελος αγκαλιάζει τον άγιο στον πιο ξεκάθαρα ίσως γκέι πίνακα του Καραβάτζιο – και τον πιο τρυφερό του. Το γενειοφόρο πρόσωπο του αγίου, απαλλαγμένο από την κουκούλα του μοναχού, είναι σίγουρα του Καραβάτζιο» γράφει ο Τζόουνς. «Ο Καραβάτζιο ζωγραφίζει μια αγάπη χωρίς όρια, τη λαχτάρα για ανθρώπινη επαφή ενός ανθρώπου που αναγκάστηκε να πολεμήσει, να απειλήσει και να σκοτώσει στους βίαιους δρόμους της Ρώμης».
Η έκθεση «Ο Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης» στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου θα διαρκέσει έως τις 30 Ιουλίου.
Με πληροφορίες από Guardian, National Gallery
