Μια μεγάλη διεθνής ωκεανογραφική αποστολή με στόχο τη διεξαγωγή υποθαλάσσιων ερευνητικών γεωτρήσεων γύρω από το ηφαιστειακό συγκρότημα Σαντορίνης-Κολούμπου-Χριστιανών στο Νότιο Αιγαίο μόλις εγκρίθηκε και πρόκειται να πραγματοποιηθεί από τον Δεκέμβριο του 2022 έως το Φεβρουάριο του 2023.
Οι γεωτρήσεις σε έξι σημεία μέσα στην καλδέρα της Σαντορίνης και στον ευρύτερο υποθαλάσσιο χώρο Σαντορίνης-Αμοργού, οι οποίες θα γίνουν με το ωκεανογραφικό πλοίο "JOIDES Resolution", θα πραγματοποιηθούν στο πλαίσιο της Αποστολής 398 του Διεθνούς Προγράμματος Διερεύνησης των Ωκεανών (International Ocean Discovery Program-IODP), ενός από τα πιο φιλόδοξα και πιο μακρόχρονα διεθνή επιστημονικά προγράμματα στον κόσμο.
Το εξειδικευμένο ωκεανογραφικό πλοίο, ένα από τα μεγαλύτερα για ερευνητικές γεωτρήσεις στον κόσμο, προγραμματίζεται να ξεκινήσει από το ισπανικό λιμάνι της Ταραγόνα στις 6 Δεκεμβρίου 2022 με κατεύθυνση το Αιγαίο και η αποστολή θα έχει ολοκληρωθεί έως τις 5 Φεβρουαρίου 2023. Ήδη έχουν ξεκινήσει πυρετωδώς οι προετοιμασίες τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό.
Το IODP περιλαμβάνει 22 χώρες μέλη με οικονομική υποστήριξη από τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ιαπωνία, την Κίνα, την Αυστραλία, την Κορέα, την Ινδία, τον Καναδά και 14 ευρωπαϊκές χώρες. Σκοπός του είναι να μελετήσει την εξέλιξη της Γης, όπως έχει αποτυπωθεί στα ιζήματα και στα πετρώματα κάτω από το βυθό των ωκεανών.
Αυτό γίνεται με βαθιές θαλάσσιες ερευνητικές γεωτρήσεις και ανακτήσεις πυρήνων ιζημάτων και πετρωμάτων, τα οποία στη συνέχεια μελετώνται λεπτομερώς από επιστήμονες από όλο τον κόσμο. Τέτοια ιζήματα και πετρώματα είναι αρχεία διαδικασιών που λαμβάνουν χώρα στον πυθμένα του ωκεανού, στους ωκεανούς, ακόμη και στην ατμόσφαιρα. Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό των ιζημάτων σε λεκάνες γύρω από ηφαίστεια -όπως αυτά του Αιγαίου- είναι ότι περιέχουν μακρά, συνεχή καταγραφή της ηφαιστειακής δραστηριότητας.
Το IODP χρησιμοποιεί έναν αριθμό διαφορετικών πλοίων γεώτρησης, αλλά το κυριότερο είναι το «JOIDES Resolution», το οποίο περιηγείται συνεχώς στους ωκεανούς του πλανήτη, πραγματοποιώντας διαφορετικά επιστημονικά έργα γεωτρήσεων.
Τώρα αυτό το μεγάλο πλοίο θα έλθει και στην Ελλάδα. Μετά από τέσσερα χρόνια αυστηρής αξιολόγησης, το IODP ανακοίνωσε την έγκριση (με "άριστα" μάλιστα) της επιστημονικής πρότασης για τη διεξαγωγή θαλάσσιων ερευνητικών γεωτρήσεων στο ηφαιστειακό συγκρότημα στο Κότιο Αιγαίο, που αποτελείται από τις ηφαιστειακές νησίδες των Χριστιανών, την καλδέρα της Σαντορίνης, τη Νέα και Παλαιά Καμένη (όπου η τελευταία έκρηξη συνέβη το 1950) και το υποθαλάσσιο ηφαίστειο Κολούμπο, κοντά στη Σαντορίνη, το οποίο εξερράγη το 1650.
Η Σαντορίνη είναι μια εμβληματική τοποθεσία, τόσο σε θέματα ηφαιστειολογίας όσο και αρχαιολογίας, λόγω της μεγάλης έκρηξης της Ύστερης Εποχής του Χαλκού (η λεγόμενη "Μινωική έκρηξη") και του πιθανού αντίκτυπου της στη Μινωική Κρήτη. Η ηφαιστειακή δραστηριότητα της Σαντορίνης έχει μελετηθεί λεπτομερώς από διάφορες διεθνείς επιστημονικές ομάδες τις τελευταίες δεκαετίες, καθιστώντας το ένα από τα καλύτερα μελετημένα ηφαίστεια στον κόσμο.
Ωστόσο, η υποθαλάσσια περιοχή του ηφαιστείου έχει μελετηθεί πολύ λιγότερο και αυτός είναι πλέον ο στόχος του IODP. Κάθε φορά που ένα από τα ηφαίστεια στο Ελληνικό Ηφαιστειακό Τόξο εκρήγνυται, εκτινάσσονται ηφαιστειακή ελαφρόπετρα και στάχτη ή καυτές πυροκλαστικές ροές που καταλήγουν στη θάλασσα, όπου διατηρούνται ανάμεσα στα ιζήματα, τα οποία συσσωρεύονται στο βυθό των υποθαλάσσιων λεκανών.
Έτσι, εδώ και αρκετά εκατομμύρια χρόνια, πυκνές διαδοχικές ηφαιστειακές εναποθέσεις και ιζήματα έχουν συσσωρευτεί στον πυθμένα της θάλασσας του Αιγαίου, παρέχοντας μια πλήρη καταγραφή της ηφαιστειακής ιστορίας. Κύριος στόχος του IODP είναι να αποκαλύψει τη γεωλογική ιστορία της περιοχής μέσω των υποθαλάσσιων ερευνητικών γεωτρήσεων.
Η ερευνητική πρόταση υποβλήθηκε από τριάντα επιστήμονες από πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα από αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία, με τη συμμετοχή πολλών ξένων πανεπιστημίων, όπως Κλερμόν-Ωβέρνης (Γαλλία), Αμβούργου (Γερμανία), Όρεγκον και Τέξας Α&Μ (ΗΠΑ), Κιλ, Μπρίστολ και Οξφόρδης (Βρετανία), καθώς επίσης ελληνικών Ιδρυμάτων (ΕΚΠΑ, ΑΠΘ, ΙΘΑΒΒΥΚ-ΕΛΚΕΘΕ).
Η ωκεανογραφική αποστολή του «JOIDES Resolution» από τον Δεκέμβριο του 2022 μέχρι και τον Ιανουάριο του 2023 θα περιλαμβάνει υποθαλάσσιες ερευνητικές γεωτρήσεις σε τέσσερις θέσεις στα βορειοανατολικά και νοτιοδυτικά της Σαντορίνης, καθώς επίσης σε δύο θέσεις εντός της καλδέρας.
Σε κάθε θέση έξω από την καλδέρα, το πλοίο θα ανακτήσει αρκετές εκατοντάδες μέτρα πυρήνα ιζήματος από τον πυθμένα της θάλασσας, προκειμένου να λάβει ένα πλήρες αρχείο της γεωλογικής ιστορίας.
Το πλοίο θα επανδρωθεί από περίπου 30 επιστήμονες, 25 άτομα τεχνικό προσωπικό και 65 μέλη πληρώματος. Οι κύριοι επιστήμονες θα είναι ο καθηγητής T.H. Druitt (Γαλλία) και ο δρ S.Kutterolf (Γερμανία), ενώ η επιστήμονας που εκπροσωπεί την Ελλάδα, είναι η αναπληρώτρια καθηγήτρια του Τμήματος Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος του ΕΚΠΑ Παρασκευή Νομικού, η οποία μελετά εδώ και χρόνια τη θαλάσσια γεωλογία της περιοχής της Σαντορίνης.
Όπως δήλωσε η ίδια στο Αθηναϊκό/Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, «η ηφαιστειότητα που σχετίζεται με την υποβύθιση στα όρια των τεκτονικών πλακών, μπορεί να επηρεάσει σε πολύ μεγάλο βαθμό τη ζωή και το περιβάλλον των γύρω περιοχών. Η καλύτερη κατανόηση των ηφαιστείων των νησιωτικών τόξων και των συναφών γεωκινδύνων απαιτεί τη μελέτη των διεργασιών που οδηγούν σε ηφαιστειακά φαινόμενα και της αλληλεπίδρασης με το θαλάσσιο περιβάλλον. Το ηφαιστειακό σύμπλεγμα Χριστιανά-Σαντορίνη-Κολούμπο στο Ελληνικό Ηφαιστειακό Τόξο αποτελεί ένα μοναδικό σύστημα για την αντιμετώπιση αυτών των ερωτημάτων-επιστημονικών προβλημάτων που σχετίζονται με την ηφαιστειότητα στο θαλάσσιο περιβάλλον».
