Η ΑΛΓΕΡΙΝΗ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ Καουτέρ Αντιμί, γεννημένη το 1986, επινοεί μια ιστορία για να δημιουργήσει, μέσα από τις αλληλοεμπλεκόμενες ζωές τριών ηρώων, τριών παιδικών φίλων, του Ταρέκ, της Λεϊλά και του Σαΐντ, μια μεγάλη τοιχογραφία της Αλγερίας στη διάρκεια του 20ού αιώνα. Η ιστορία που επινοεί στηρίζεται στην πραγματική ζωή των παππούδων της, του Ταρέκ και της Λεϊλά. Και την επινοεί όχι απλώς για να τη διηγηθεί αλλά και για να την αποκαταστήσει.
Ένα άλλο μυθιστόρημα που είχε κυκλοφορήσει το 1972, με συγγραφέα τον Σαΐντ, «το πρώτο αλγερινό μυθιστόρημα γραμμένο στα αραβικά», είχε ως ήρωές του τον Ταρέκ και τη Λεϊλά. Τους παρουσίαζε όμως με κακοποιητικό τρόπο, σαν να υφάρπαζε τις ταυτότητές τους, σαν να τους βίαζε. Έτσι, με φόντο τη μεγάλη ιστορία όπου ο καθένας από τους τρεις ήρωες έχει τον ρόλο του –αποικιοκρατία, πόλεμος για την ανεξαρτησία, μετανάστευση, εμφύλιος και τρομοκρατία τη δεκαετία του 1990– η Καουτέρ Αντιμί στήνει ένα μυθιστορηματικό παιχνίδι για να δείξει το δράμα που μπορεί να παιχτεί πάνω στη λεπτή γραμμή που χωρίζει την αλήθεια από την επινόηση.
Η λογοτεχνία μπορεί να απελευθερώσει, αλλά μπορεί και να στιγματίσει. «Αν η λογοτεχνία μπορεί να σώζει, μπορεί εξίσου να είναι ένας άνεμος κακός», όπως γράφει η Καουτέρ Αντιμί στην τελευταία σελίδα του μυθιστορήματός της. Κι αυτός ο κακός άνεμος –ένας τίτλος εμπνευσμένος από το γνωστό ποίημα του Πολ Βερλέν «Φθινοπωρινό Τραγούδι– μπορεί να έρχεται από πολλές πλευρές: όχι μόνο από τον πόλεμο, όχι μόνο από την τρομοκρατία αλλά και από τη λογοτεχνία.
Η Καουτέρ Αντιμί φτιάχνει ένα γοητευτικό μυθιστόρημα όπου η μυθοπλασία ενισχύεται από την αρχειακή έρευνα.
Η Καουτέρ Αντιμί αφηγείται την ιστορία, τόσο τη μικροϊστορία όσο και τη μεγάλη, μέσα από δύο διακριτές οπτικές: του Ταρέκ και της Λεϊλά. Άλλωστε τα δύο κεφάλαια του μυθιστορήματος έχουν ως τίτλο τους τα ονόματα αυτών των ηρώων.
Les Chakachas - 1959 - Rebecca - Film La Bataille d'Alger
Σύμφωνα με την οπτική του Ταρέκ, ο ίδιος γεννιέται σ’ ένα χωριό, στο πουθενά της Αλγερίας, το Ελ Ζαχρά, στις 3 Νοεμβρίου 1922. Η μητέρα του είναι μουγγή. Ο πατέρας του πεθαίνει την επόμενη μέρα της γέννησής του. Παρασύρεται από τις καταρρακτώδεις βροχές στην περιοχή όπου δούλευε. «Μια ζωή έδιωξε μιαν άλλη». Τις ίδιες μέρες γεννιέται στο χωριό ένα άλλο αγόρι: ο Σαΐντ. Καθώς η μητέρα του δεν είχε γάλα, έδιναν για λίγες ώρες κάθε μέρα τον Σαΐντ στη μάνα του Ταρέκ· είχε αρκετό γάλα και για τους δύο.
Τα δύο μωρά τρέφονταν από το ίδιο στήθος, ήταν ομογάλακτα. Κοινωνικά, ο Σαΐντ ήταν πιο ευνοημένος από τον Ταρέκ. Καθώς ο πατέρας του ήταν ο ιμάμης του χωριού, μάθαινε γράμματα και χειριζόταν την αραβική γλώσσα με μεγαλύτερη ευχέρεια. Τα αγόρια παίζαν μαζί και κάπου-κάπου έβαζαν στο παιγνίδι τους τη Λεϊλά, τη λίγο μικρότερη γειτονοπούλα τους.
Kaouther Adimi,
Με άνεμο κακό,
Μτφρ.: Έφη Κορομηλά,
Εκδόσεις Πόλις
Στην εφηβεία τα αγόρια χώρισαν. Στο τέλος του 1937 ο Σαΐντ έφυγε για την Τύνιδα, για να συνεχίσει εκεί το σχολείο. Ο Ταρέκ έγινε βοσκός. Και η Λεϊλά, που δεν είχε κλείσει ακόμη τα δεκαπέντε, παντρεύτηκε, το 1938, έναν φίλο του πατέρα της. Έτσι κι αλλιώς, από τα έντεκά της τής είχαν απαγορεύσει να βλέπει τον Ταρέκ και τον Σαΐντ. Ο πατέρας της έβαλε κάγκελα στα παράθυρα.
Έναν μόνο χρόνο έζησε με τον άντρα της. Έχοντας αποκτήσει ένα αγόρι μαζί του, τον εγκατέλειψε την Πρωτοχρονιά του 1939. Επέστρεψε στο πατρικό της μαζί με το παιδί. Οι γυναίκες του χωριού είχαν αποφασίσει να μην της ξαναμιλήσουν, ενώ ο Ταρέκ παραφύλαγε για τις ελάχιστες εξόδους της Λεϊλά από το σπίτι και την ακολουθούσε από μακριά.
Ο πόλεμος είχε ξεσπάσει στην Ευρώπη και το 1941 ο Ταρέκ κατατάχθηκε στον γαλλικό στρατό. Κάτω από τη γαλλική σημαία, ήταν ένας από τους «ιθαγενείς». Επέζησε του πολέμου, βιώνοντας τρομακτικό ρατσισμό και το φθινόπωρο του 1944 έφτασε στις Βερσαλλίες μαζί με άλλους Βορειοαφρικανούς, προκειμένου να επαναπατριστούν. Οι συνθήκες ήταν τρισάθλιες, ξέσπασε ανταρσία και οι γαλλικές αρχές αναγκάστηκαν να στείλουν τους Βορειοαφρικανούς πίσω στην πατρίδα τους. Τον Δεκέμβριο του 1944 ο Ταρέκ επέστρεψε στο Ελ Ζαχρά και τον Σεπτέμβριο του 1945 παντρεύτηκε τη Λεϊλά.
Το πρώτο τους παιδί, κορίτσι, γεννήθηκε το 1947. Το δεύτερο, επίσης κόρη, το 1955. Αλλά ο Ταρέκ δεν ήταν στη γέννησή της. Είχε αρχίσει η εξέγερση κατά της αποικιοκρατικής Γαλλίας κι έπρεπε να κρυφτεί. Κατέφυγε στο Αλγέρι, ζούσε στην Κάσμπα, τη λαβυρινθώδη μουσουλμανική γειτονιά, έπιασε δουλειά στο λιμάνι και έγινε μέλος του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου. Μετά την ανεξαρτησία της Αλγερίας, ο Ταρέκ ξαναγύρισε στο χωριό. Οι συνθήκες επιβίωσης ήταν όμως δύσκολες. Επέστρεψε στο Αλγέρι και βρήκε δουλειά στο συνεργείο του Ιταλού σκηνοθέτη Τζίλο Ποντεκόρβο που γύριζε την ταινία Η μάχη του Αλγερίου. Δούλεψε για δύο χρόνια Ως τεχνικός, φροντιστής και οδηγός.
Επέστρεψε στο χωριό όταν η Λεϊλά θα γεννούσε τα δίδυμα παιδιά τους, δύο ακόμη κόρες. Η επιβίωση συνέχιζε να είναι δύσκολη. Και τον Σεπτέμβρη του 1966 ο Ταρέκ μεταναστεύει και πάλι, όχι για το Αλγέρι αλλά για τη Γαλλία. Δουλειά σε εργοστάσιο, άθλιες συνθήκες ζωής, ρατσισμός, χαμηλά μεροκάματα. Θυμάται ότι ο Ποντεκόρβο του είχε δώσει το τηλέφωνό του, αν θα ήθελε να πάει στην Ιταλία. Αποφασίζει τελικά να φύγει. Στη Ρώμη, με σύσταση του Ποντεκόρβο, βρίσκει δουλειά ως φύλακας σε μια έπαυλη. Εκεί δεν είναι απλώς μια δουλειά αλλά μια ολόκληρη διαδικασία συναισθηματικής και παιδευτικής αγωγής.
Στην έπαυλη στεγάζεται μία από τις μεγαλύτερες συλλογές έργων τέχνης. Κάποια στιγμή είχε ακούσει τον εκκεντρικό ήρωα της βίλας να λέει: «Θαυμάζω ένα έργο τέχνης σημαίνει απωθώ τον θάνατο, σημαίνει επιτρέπω στη ζωή να κερδίσει». Τον Σεπτέμβρη του 1972 λαμβάνει ένα τηλεγράφημα από την Αλγερία που του ζητάνε να επιστρέψει αμέσως, χωρίς να αναφέρουν το λόγο. Επιστρέφει. Και όταν φτάνει στο Αλγέρι, μαθαίνει ότι σ’ ένα βιβλιοπωλείο παρουσιάζεται βιβλίο του Σαΐντ, «το πρώτο αλγερινό μυθιστόρημα γραμμένο στην αραβική γλώσσα». Αποφασίζει να πάει για να συναντήσει τον παιδικό του φίλο. Κι εκεί με έκπληξη ανακαλύπτει ότι η ζωή του και η ζωή της Λεϊλά έχουν γίνει μυθιστόρημα. Τον κυριεύει θυμός, που γρήγορα γίνεται ντροπή.
Από την οπτική της Λεϊλά, τα πράγματα είναι κάπως διαφορετικά. Όταν χώρισε, ο πατέρας της είχε υποσχεθεί στον Σαΐντ πώς θα την παντρευόταν. Ο Ταρέκ πρόλαβε όμως και ζήτησε το χέρι της. Όταν ο Ταρέκ έφυγε για να εργαστεί στην Ευρώπη, η Λεϊλά, αγράμματη, άρχισε να ενδιαφέρεται για τα μαθήματα που έκαναν τα παιδιά της. Έμαθε να διαβάζει και να γράφει. Διάβασε έτσι το βιβλίο του Σαΐντ. Ο παιδικός της φίλος περιέγραφε το κορμί της, χωρίς να το έχει δει ποτέ. Αισθάνθηκε ότι τη βιάζουν. Είχε μάθει να διαβάζει και προσπαθούσε να καταλάβει πώς ένα βιβλίο μπορούσε να φέρει τα πάνω κάτω. «Σπάω το κεφάλι μου για να καταλάβω πώς η αραβική γλώσσα, η γλώσσα μου, μπορεί να με πληγώσει τόσο βαθιά, μπορεί να φανερώσει σ’ όλο τον κόσμο το κορμί μου και το είναι μου, και να σφετεριστεί την ταυτότητά μου».
Στο χωριό έχουν γίνει περίγελως. Αποφασίζουν να φύγουν. Αλλάζουν τα ονόματά τους και χάνονται στη μεγάλη πόλη, στο Αλγέρι. Είκοσι χρόνια μετά, το 1992, ο Ταρέκ και η Λεϊλά αποφασίζουν να επιστρέψουν στο χωριό τους. Ο Εμφύλιος έχει αρχίσει, το ισλαμικό κίνημα απειλεί, η τρομοκρατία φουντώνει. Θα ξανακερδίσουν τις ζωές τους ο Ταρέκ και η Λεϊλά;
Η Καουτέρ Αντιμί φτιάχνει, λοιπόν, ένα γοητευτικό μυθιστόρημα όπου η μυθοπλασία ενισχύεται από την αρχειακή έρευνα. Οι σελίδες για το γύρισμα της ταινίας του Ποντεκόρβο ή της ανταρσίας στις Βερσαλλίες ανασυστήνουν την ιστορία. Απόλαυσα την ανάγνωση χάρη και στη μετάφραση της πολύπειρης Έφης Κορομηλά. Η απόλαυση μεγεθύνθηκε με την ακρόαση της μουσικής που συντροφεύει τους ήρωες του βιβλίου. Πριν απ’ όλα το τσατσά «Rebecca» του βελγικού συγκροτήματος Chakachas που ακούγεται στην ταινία του Ποντεκόρβο, αλλά και το «Λολά Ελ Μαλαμά» από τη Βαρντά αλ-Τζαζαϊριά, την αποκαλούμενη και «Ρόδο του Αλγερίου».
Lola El Malama - Warda لولا الملامة - وردة
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
