O μαιτρ της Δευτέρας Παρουσίας

O μαιτρ της Δευτέρας Παρουσίας Facebook Twitter
0

Το μυθιστόρημα του Λέο Πέρουτς Ο Μαιτρ της Δευτέρας Παρουσίας εκδόθηκε το 1923 στη γερμανική γλώσσα και -μέσα σε μια δεκαετία- μεταφράστηκε αγγλιστί, φινλανδιστί, ρωσιστί, τσεχιστί, ισπανιστί κ.λπ. Οι μεταφράσεις δεν αποδεικνύουν τίποτε, όπως ξέρουμε, ωστόσο η φήμη του έργου υπηρετήθηκε σταθερά χωρίς παραταύτα να λυθεί πειστικά το ζήτημα της φυσιογνωμίας του βιβλίου. Ήταν «αστυνομικό μυθιστόρημα», όπως γνωμάτευσε ο Μπένγιαμιν; Ίσχυε, μήπως, η άποψη ότι η ιστορία του βιβλίου ήταν πλάσμα «μιας παράνομης σχέσης ανάμεσα στον Κάφκα και στην Αγκάθα Κρίστι;». Πιο ορθή μάς φαίνεται η άποψη του Ούντινγκ: «Τα φανταστικά στοιχεία στα μυθιστορήματά του δεν στηρίζονται στο υπερφυσικό αλλά στη μεταβαλλόμενη απόσταση που παίρνουν οι ήρωές του από την πραγματικότητα, όταν δεν μπορούν να την αντιμετωπίσουν. Το φανταστικό είναι το αισθητικό αντίβαρο της απελπισίας».

Το μόνο στοιχείο που μπορεί ο αναγνώστης να θεωρεί δεδομένο και κατά έναν τρόπο σαφές είναι εκείνο ακριβώς που, από σελίδα σε σελίδα και από τροπή σε τροπή, βυθίζεται στην ασάφεια της πλοκής, στην καχυποψία και στην αβεβαιότητα. Κατέχουμε, για παράδειγμα, την πρώτη και ιδρυτική στιγμή της αφήγησης: σε μιαν έπαυλη της υψηλής κοινωνίας, που ανήκε στον ηθοποιό του αυλικού θεάτρου Ευγένιο Μπίσοφ, ο οικοδεσπότης, ο δόκτωρ Γκόρσκι, συντροφιά με τον μηχανικό Σόλγκρουπ, τον βαρόνο Φον Γιος, την Ντίνα και τον αδελφό της Φέλιξ συγκεντρώνονται για να παίξουν μουσική. Αυτή η νύχτα (έχουμε και λέμε) θα διαρκέσει περίπου εκατό σελίδες, με διαρκείς μεταπτώσεις, θανά- τους, αυτοκτονίες, ψυχικές μεταστάσεις, όπου ο αναγνώστης ταυτίζεται και αποταυτίζεται με τα πρόσωπα χωρίς να χάνει τον ειρμό των εξελίξεων, αλλά και χωρίς να κατέχει με βεβαιότητα τα μαύρα μυστικά που κρώζουν και οργιάζουν ολόγυρα στα πρόσωπα.

Η πρώτη απορία που γεννά η ανάγνωση αφορά την εξής σκέψη: ό,τι διαβάζουμε εκπηγάζει ευθέως από τα συμβάντα ή μήπως επιπροστίθεται τεχνηέντως από τον αφηγητή; Από ποιες σκοτεινές πηγές νοήματος αντλεί ο Πέρουτς αυτή την αμαρτωλή σκηνοθεσία; Και πώς συνδέεται εσωτερικά το πρώτο μέρος του βιβλίου με το δεύτερο;

Βέβαια, το μισό βιβλίο, για να μην πούμε ολόκληρο το βιβλίο, αφορά τον βαρόνο Φον Γιος, του οποίου τον ψυχισμό ο αφηγητής πασχίζει να εμφανίσει με μέσα που σήμερα τουλάχιστον μοιάζουν παρωχημένα. Ο Φέλιξ -αδελφός της Ντίνας- θα κατηγορήσει ευθέως τον Φον Γιος για τον θάνατο του Ευγένιου Μπίσοφ και εφεξής θα έχουμε μια μαύρη τραγικο-κωμωδία παρεξηγήσεων, απανωτών υποψιών που αλλάζουν πρόσωπα χωρίς να χάνουν την έντασή τους. Η δραματικότητα δεν αμφισβητείται· μάλιστα ο αφηγητής έχει το τακτ να μην εμφανίζει πρόσωπα με συμπαγή χαρακτήρα, παρά δεινές καταστάσεις όπου το κάθε πρόσωπο οφείλει να ανασυντάξει το εγώ του. «Ναι, σ’ εμένα απευθυνόταν αυτό το βλέμμα, αποκλειστικά σε μένα, και δεν μπορούσα να το ερμηνεύσω, δεν καταλάβαινα τι ήθελε να μου πει. Δεν καταλάβαινα ούτε τον ίδιο μου τον εαυτό, δεν μπορούσα να εξηγήσω πώς ήταν δυνατόν να στέκομαι μπροστά σ’ έναν ετοιμοθάνατο και να μη νιώθω ούτε τρόμο ούτε φόβο ούτε ρίγος…».

Είναι σημαδιακό ότι οι σύγχρονοι με τον Πέρουτς συγγραφείς -και τι συγγραφείς!- αποφάνθηκαν για το βιβλίο με ασαφή επιχειρήματα. Ο Μούζιλ, για παράδειγμα, έγραψε στα Ημερολόγιά του: «Η δημοσιογραφική ποίηση: ο Πέρουτς, ο Χελρίγκελ, έχουν δημιουργήσει ένα ξηρό, ακριβές αφηγηματικό ύφος, το οποίο εκτοπίζει το “οικογενειακό μυθιστόρημα” των εφημερίδων και για το επίτευγμά τους αυτό δικαίως καυχώνται. Οι ίδιοι, ωστόσο, λένε: Εμείς, μέσω της εφημερίδας, επιδρούμε στον λαό, κάτι που δεν κάνετε εσείς, οι εστέτ του ήθους· έχουμε δημιουργήσει τον τύπο του μυθιστορήματος της εποχής μας που είναι ακριβώς ο τύπος της εφημερίδας». Ο Ερνστ Βάις, μαθητής του Φρόυντ και συγγραφέας, έψεγε τον φίλο του Πέρουτς: «Αποδίδετε μεγάλη σημασία στο ν’ αντλήσετε κύρος από τις ιδιωτικές σας συναναστροφές και ως θαμώνες των καφέ». Εξάλλου, ούτε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από επιστολή του συγγραφέα που αναφέρεται στον Κάφκα μπορεί να μας διαφωτίσει επαρκώς: «Το γεγονός ότι ο Κάφκα μεταφράζεται στη Λατινική Αμερική μού είναι τόσο ακατανόητο όσο και ολόκληρο το έργο του. Στην προσωπική μου διαδρομή μέσα στην ιστορία της λογοτεχνίας με ένα άλμα παρέκαμψα τον ίδιο και το έργο του».

Τα συμπεράσματα, τόσο από την ανάγνωση όσο και από την κριτική, είναι αντιφατικά: αστυνομικό μυθιστόρημα αλλά και μεταφυσικό δράμα· ψυχαγωγική λογοτεχνία αλλά και καταφυγή στο φανταστικό· τέλειος μηχανισμός αγωνίας με υπόβαθρο αστυνομικού μυθιστορήματος. Διόλου τυχαία, ο Μπόρχες το περιέλαβε στην κλασική αστυνομική λογοτεχνία. Πέρα από αυτές τις κατατάξεις, πάντως, η παρατήρηση της Χίλντε Σπιλ νομίζουμε ότι είναι εύστοχη και διαφωτιστική: αυτό που συνδέει τον Ρίλκε, τον Κάφκα και τον Πέρουτς είναι ο μεσαιωνικός μυστικισμός της Πράγας, οι παλιοί μύθοι της πόλης, οι μυστικιστικές παραδόσεις της εβραϊκής κοινότητας. Μόνο με αυτή την υπενθύμιση ο ερεβώδης κόσμος του δεύτερου μέρους επιτυγχάνει κάποια οικειότητα με τον αναγνώστη.

Από τη στιγμή που διαβάζουμε φράσεις όπως  «Άκουσα τον εαυτό μου να αναστενάζει βαθιά», «Είδα τον εαυτό μου να μπαίνει σε αυτό το δωμάτιο, τον άκουσα να ψιθυρίζει λόγια που δεν βγήκαν από τα χείλη μου!» ή «Μέσα μου και γύρω μου όλα είχαν αλλάξει, ανήκα και πάλι στην πραγματικότητα» υποψιαζόμαστε ότι ο μυθιστοριογράφος πέρασε από μια διάσταση της πραγματικότητας σε μιαν άλλη, πολύ πιο γόνιμη, αλλά συνάμα πολύ πιο δυσερμήνευτη. Τι μπορεί να σημαίνει η σκέψη ότι ο Ευγένιος Μπίσοφ βρισκόταν υπό την πίεση μιας ξένης βούλησης; Προφανώς, ό,τι συνέβη στο επίπεδο του πραγματικού ο Πέρουτς επιχειρεί να το ερμηνεύσει στο επίπεδο της μυστικιστικής υποβολής. Εκεί θα πρέπει να εντοπίσουμε και τον μεσαιωνικό μυστικισμό της Πράγας… Πράγματι, το εφιαλτικό κλίμα, η διάχυτη παράνοια, οι συμβολισμοί και τα βάθη του χρόνου θυμίζουν θρησκευτικές μυθιστορίες και παραλλαγές της Δευτέρας Παρουσίας. Εξού και το συμπέρασμα: «Κάθε άνθρωπος κουβαλάει μέσα του τη δική του Ημέρα της Κρίσεως». Δεν λείπουν ούτε οι Ασασσίνοι και ο Γέρος του Βουνού που ήξερε να εξουσιάζει τις ψυχές των ανθρώπων!

Παραθέτουμε τη σελίδα 222:

Τώρα βλέπω έναν λαγό να τρέχει στα χωράφια και –ω του θαύματος!- είναι δεμένος και σελωμένος! «Περίεργο όραμα, πράγματι», είπε ο Μεσέρ Σαλιμπένι. «Αλλά νομίζω ότι θα δεις και άλλα τέτοια σήμερα».

«Δεν είναι λαγός, τράγος είναι», φώναξε δυνατά ο δάσκαλος. «Δεν είναι τράγος, είναι κάποιο ζώο από την Ανατολή που δεν γνωρίζω το όνομά του και κάνει θαυμάσιους πήδους. Τώρα χάθηκε».

Ξαφνικά, ο δάσκαλος άρχισε να χαιρετάει και να υποκλίνεται.

«Κοίτα εκεί!», φώναξε. «Ο γείτονάς μου, ο κοσμηματοπώλης, που πέθανε πέρυσι. Δεν με βλέπει. Αλίμονο, μαστρο-Καστόλντο, το πρόσωπό σας είναι γεμάτο πληγές και μώλωπες!».

«Τζοβανσιμόνε, τι βλέπεις τώρα;», ρώτησε ο γιατρός.

«Βλέπω», είπε ο δάσκαλος, «κοφτερά βράχια και γκρεμούς και φαράγγια και πέτρινες σπηλιές. Και βλέπω έναν βράχο, μαύρο, να αιωρείται ελεύθερος στον αέρα και δεν πέφτει - ω του θαύματος! Απίστευτο πράγμα!».

«Αυτή είναι η κοιλάδα του Ιωσαφάτ», φώναξε ο Με- σέρ Σαλιμπένι. «Και ο μαύρος βράχος που αιωρείται ψηλά είναι ο αιώνιος θρόνος του Κυρίου».

Προφανώς, ο Πέρουτς διαπνεόταν από μια πολυσύνθετη επιθυμία που, πέρα από τη σύλληψη της αφήγησης, υπηρετούσε δύο επίπεδα πραγματικότητας, τα οποία δεν είναι μόνο αντιφατικά, αλλά πιθανώς και ασύνδετα, παρά τις αναγνωρίσιμες ιδιότητες. Ως εκ τούτου διαβάζεται, όπως λένε, τόσο σαν άρνηση όσο και σαν ομολογία της πράξης. Το κόκκινο του αίματος, της αμαρτίας και της φωτιάς, μια φρικτή πύρινη θάλασσα που άστραφτε κι έκαιγε στον ουρανό, αισθητοποιεί συμβολικά την ενοχή που βρίσκεται πάντα υπεράνω της πράξης, όπως και το εγώ είναι ένα απλό φυλάκιο της συνείδησης που δεν μπορεί να συγκριθεί με τα βάθη του ψυχισμού.

Βιβλίο
0

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Μάριο Βάργκας Λιόσα

Το πίσω ράφι / «Το παλιοκόριτσο»: Το εξαιρετικό μυθιστόρημα του Περουβιανού Νομπελίστα Μάριο Βάργκας Λιόσα

O Μάριο Βάργκας Λιόσα αποτυπώνει την πρόσφατη ιστορία του Περού, αντιδιαστέλλοντάς την με την έκρηξη ιδεών και την επανάσταση των ηθών στη Δύση.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
 ΤΡΙΤΗ 17/05 - ΕΧΕΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΕΙ-Ο Διονύσιος Σολωμός χάνει το έδαφος κάτω από τα πόδια του

Βιβλία και Συγγραφείς / Ο Διονύσιος Σολωμός χάνει το έδαφος κάτω από τα πόδια του

Ο Νίκος Μπακουνάκης συζητά με την ιστορικό Κωνσταντίνα Ζάνου για το πώς η γεωπολιτική αλλάζει τους ανθρώπους αλλά και τις έννοιες, όπως η πατρίδα, το έθνος, η γλώσσα και τα σύνορα.
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ
Νιαζί Κιζιλγιουρέκ

European LiFO / Νιαζί Κιζιλγιουρέκ: «Η Κύπρος δεν είναι ούτε ελληνική ούτε τουρκική, είναι μια ανεξάρτητη κρατική οντότητα»

Ο πρώτος Τουρκοκύπριος ευρωβουλευτής της Κυπριακής Δημοκρατίας μιλά για όλα στη LiFO με αφορμή την κυκλοφορία του τελευταίου του βιβλίου «Μια ιστορία βίας και μνησικακίας – η γένεση και η εξέλιξη της εθνοτικής διένεξης στην Κύπρο» (εκδ. Heteroτοπία).
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
CHECK ΚΥΡΙΑΚΗ Η Φερνάντα Μελτσόρ, ένα βιβλίο ωμής βίας που προκαλεί ενθουσιώδεις αντιδράσεις σε όλη την υφήλιο και ένα μεθύσι στην Αθήνα

Βιβλίο / Φερνάντα Μελτσόρ: Η συγγραφέας του συγκλονιστικού βιβλίου «Η Εποχή των Τυφώνων» μιλά στη LiFO

Μία από τις σπουδαιότερες φωνές της νέας λατινοαμερικάνικης λογοτεχνίας (και υποψήφια για Μπούκερ 2022) σε μια συζήτηση κάτω από την Ακρόπολη για τη βία στο Μεξικό, τις γυναικοκτονίες (χωρίς τιμωρία) και τον φόβο του διαφορετικού σε μια πουριτανική κοινωνία ακραίας φτώχειας και διαφθοράς.
M. HULOT
Στίβεν Κινγκ «Περί συγγραφής»

Το πίσω ράφι / «Περί συγγραφής»: Ο οδηγός του Στίβεν Κινγκ προς φερέλπιδες πεζογράφους

«Αν θέλετε να γίνετε συγγραφέας, πρέπει πάνω απ’ όλα να κάνετε δύο πράγματα. Να διαβάζετε πολύ και να γράφετε πολύ. Δεν γνωρίζω κανέναν τρόπο να παρακάμψετε αυτά τα δύο».
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
Το Μπάουχαους στην Ελλάδα του ’30

Βιβλία και Συγγραφείς / Το Μπάουχαους στην Ελλάδα του ’30

Ο Νίκος Μπακουνάκης συζητάει με τον Ανδρέα Γιακουμακάτο για το εγχείρημα της Βαϊμάρης και του Ντεσάου που έφτασε πολύ νωρίς στην Ελλάδα και άφησε τη σφραγίδα του στο κτισμένο περιβάλλον της χώρας μας.
ΝΙΚΟΣ ΜΠΑΚΟΥΝΑΚΗΣ
ΤΡΙΤΗ 10/05 - ΕΧΕΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΕΙ-Ένα podcast για το παρόν: Μια χειρονομία για την Ουκρανία

Αναγνώσεις / Ένα podcast για το παρόν - Μια χειρονομία για την Ουκρανία

Ο ΜΙΧΑΗΛ ΜΑΡΜΑΡΙΝΟΣ συλλέγει θραύσματα από σπουδαία κείμενα των Ιάκωβου Μάγιερ, Σπυρίδωνος Τρικούπη, Νικόλαου Κασομούλη, ντοκουμέντα από τις εκκλήσεις προς τη Διοίκηση για βοήθεια, μαρτυρίες αγωνιστών, αλλά -κυρίως- αποσπάσματα από το έργο «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» του Διονύσιου Σολωμού.
THE LIFO TEAM
ΤΡΙΤΗ Αντώνης Γεωργίου

Βιβλίο / Αντώνης Γεωργίου: «Η κυπριακή διάλεκτος είναι ο γλωσσικός μας πλούτος»

Ένας από πιο σημαντικούς συγγραφείς της Κύπρου γράφει ιστορίες απλών, καθημερινών ανθρώπων με μεγαλείο, τραγωδία και πάθος, αγνοημένες από την επίσημη ιστορία, και ο τολμηρός, παραληρηματικός του λόγος ξεπερνά τα σύνορα της χώρας του.
M. HULOT
ΔΕΥΤΕΡΑ 09/05- ΕΧΕΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΕΙ-«Ονειρεύτηκα τη Διδώ»: Γιατί το τελευταίο βιβλίο της Λένας Διβάνη βρίσκεται στην πρώτη θέση των ευπώλητων;

The Review / «Ονειρεύτηκα τη Διδώ»: Γιατί το τελευταίο βιβλίο της Λένας Διβάνη βρίσκεται στην πρώτη θέση των ευπώλητων;

Ο Χρήστος Παρίδης και η δημοσιογράφος Σταυρούλα Παπασπύρου συζητούν για το τελευταίο βιβλίο της Λένας Διβάνη «Ονειρεύτηκα τη Διδώ» και για τη μοναδική περίπτωση της Διδώς Σωτηρίου.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

THE GOOD LIFO ΔΗΜΟΦΙΛΗ