ΤΗΝ ΕΚΦΡΑΣΗ «ποπ κουλτούρα» εδώ και καιρό αποφεύγω να τη χρησιμοποιώ, επειδή έχει φθαρεί, καθώς πολλές φορές χρησιμοποιείται άνευ λόγου και αιτίας, και για λόγους εντυπώσεων. Όμως στην περίπτωση του ελβετού συγγραφέα Erich von Däniken, που έφυγε από τη ζωή πριν από λίγες μέρες, στις 10 Ιανουαρίου, στα 90 χρόνια του, νομίζω πως ταιριάζει γάντι.
Υπήρξε ένα ποπ πρόσωπο ο Däniken, που επηρέασε βαθιά τον κόσμο. Το ισχυρίζομαι, γιατί στα σέβεντις βασικά, ο Ελβετός κατέστη παγκόσμιο είδωλο, με τα βιβλία του να πουλάνε εκατομμύρια αντίτυπα παντού, σε όλα τα μήκη και τα πλάτη, αφήνοντας ο ίδιος το αποτύπωμά του σε κάθε χώρο του επιστητού. Βεβαίως στη μουσική και τον κινηματογράφο, σίγουρα στη λογοτεχνία, υποθέτω στα εικαστικά, και οπωσδήποτε στα λαϊκά περιοδικά, τα κόμικς και τις εφημερίδες, που έσπευδαν να αναπαράγουν κάθε δήλωσή του, δημιουργώντας, όλα τούτα, μία γενικότερη φρενίτιδα σε σχέση με τους «εξωγήινους», τα UFO και την άκρατη (ψευδο)επιστημονική φαντασία.
Υπήρξε ένα ποπ πρόσωπο ο Däniken, που επηρέασε βαθιά τον κόσμο. Το ισχυρίζομαι, γιατί στα σέβεντις βασικά, ο Ελβετός κατέστη παγκόσμιο είδωλο, με τα βιβλία του να πουλάνε εκατομμύρια αντίτυπα παντού, σε όλα τα μήκη και τα πλάτη, αφήνοντας ο ίδιος το αποτύπωμά του σε κάθε χώρο του επιστητού.
Ο Däniken ξεκινάει από το πρώτο μισό της δεκαετίας του ’60 να διατυπώνει τη βασική δοξασία του, πως η Γη είχε δεχθεί στο παρελθόν επισκέψεις από ανώτερους εξωγήινους πολιτισμούς κ.λπ. (δεν θα ήταν ο πρώτος, αφού σ’ ένα επίπεδο μυθοπλασίας είχε προηγηθεί o Charles Fort, ο H.P. Lovecraft και άλλοι διάφοροι), γράφοντας άρθρα σε εφημερίδες και περιοδικά, που θα κατέληγαν τον Φεβρουάριο του 1968 στην έκδοση του πρώτου βιβλίου του, που είχε τίτλο «Αναμνήσεις από το Μέλλον» (ένα βιβλίο, που θα διαβαζόταν πολύ και στην Ελλάδα, όταν θα κυκλοφορούσε από τις εκδόσεις Ηριδανός).
Ήδη από το τέλος των σίξτις τα περιοδικά στη χώρα μας ασχολούνται μαζί του. Έτσι, σ’ ένα μεταφρασμένο δικό του άρθρο, που θα δημοσιευόταν στο «Πρώτο» [τεύχος #469, 13 Ιουνίου 1969] ο Däniken θα ισχυριζόταν πως «οι αρχαίοι θεοί ήταν αστροναύτες», οδηγώντας το περιοδικό να γράψει στο lead «για την επαναστατική θεωρία του Ελβετού αρχαιολόγου», σημειώνοντας παράλληλα πως ό,τι θα διαβαζόταν στη συνέχεια «δεν αντιπροσωπεύει με κανέναν τρόπο τις απόψεις του εντύπου». Φύλαγε τα ρούχα σου...
Βασικά, ο Däniken δεν ήταν αρχαιολόγος, ούτε... επαναστατικές θεωρίες διατύπωνε, απλώς σε μια εποχή όπου το διάστημα και οι αστροναύτες πρωταγωνιστούσαν στην πραγματικότητα (σχεδόν ένα μήνα αργότερα, από εκείνο το τεύχος του «Πρώτου», ο Neil Armstrong θα πατούσε στη Σελήνη), υπήρχε μια βουλιμία κατανάλωσης τέτοιων ειδήσεων, με τον κόσμο να διαβάζει, με το στόμα ανοιχτό, οτιδήποτε αφορούσε το υπερπέραν – πόσο μάλλον προβοκατόρικα διαπλανητικά κείμενα, όπως εκείνα του Ελβετού.
Το ’69 θα ακολουθήσει νέο βιβλίο, το «Επιστροφή στ’ Άστρα» [Ηριδανός, 1970], που πορευόταν στα χνάρια του προηγούμενου. Ο Däniken ταξιδεύει ανά τον κόσμο (Νότια Αμερική, Ινδία, Σοβιετική Ένωση), προκειμένου να στηρίξει την προαποφασισμένη πεποίθησή του πως εξωγήινοι αστροναύτες είχαν επισκεφθεί τη Γη, στην αρχή της ιστορίας της.
Βαθαίνοντας τις... μελέτες του, αρνούμενος την εξελικτική θεωρία, και γυρίζοντας για τρίτη φορά τον κόσμο, ο Däniken κυκλοφορεί το 1972 το επόμενο βιβλίο του, που είχε τίτλο «Σπορά στο Διάστημα» [Ηριδανός], σπάζοντας και πάλι τα ταμεία – με τις πωλήσεις των βιβλίων του να ξεπερνούν, εκείνη την εποχή, τα τρία εκατομμύρια αντίτυπα.
Ακολουθεί την επόμενη χρονιά το βιβλίο «Ο Κόσμος μου σε Εικόνες» [Ηριδανός, 1973], στο οποίο αποτυπώνονται μερικές εκατοντάδες ασπρόμαυρες και έγχρωμες φωτογραφίες από τα ταξίδια του Ελβετού σε διάφορες χώρες, οι οποίες (εικόνες) δρουν, υποτίθεται, ως «αποδεικτικά στοιχεία» των εικασιών του, τέλος πάντων όλων εκείνων που είχαν περιγραφεί στα προηγούμενα βιβλία του.
Αυτή η εποχή, το καθοριστικό πρώτο μισό της δεκαετίας του ’70, θα έκλεινε με το πέμπτο βιβλίο του Däniken «Τα Θαύματα / Φαινόμενα που ερεθίζουν τον κόσμο» [Ηριδανός, 1974], στο οποίο συνοψίζονταν και βάθαιναν όλα τα γνωστά συμπεράσματά του. Ποια ήταν αυτά; α. Η Γη είχε δεχτεί επανειλημμένες επισκέψεις από εξωγήινους αστροναύτες στην προϊστορία της, β. Εκείνα τα όντα είχαν δράσει αποφασιστικά, ώστε να μετατραπεί το ανθρώπινο είδος σε σκεπτόμενο, γ. οι εξωγήινοι αστροναύτες μάς «έπλασαν» κατ’ εικόνα και ομοίωσίν τους και δ. οι προϊστορικοί άνθρωποι αποτύπωσαν εκείνη την «εμπειρία» τους είτε μέσω της Τέχνης είτε την επεξέτειναν μέσω των δικών τους μυθολογιών.
Φυσικά, από πολύ νωρίς ο Däniken θα έμπαινε στο στόχαστρο της επιστημονικής κοινότητας, η οποία από την πρώτη στιγμή στάθηκε απέναντί του, αντιμετωπίζοντάς τον σοβαρά και όχι, απαραιτήτως, αφ’ υψηλού. Υπήρξαν, δηλαδή, τεκμηριωμένες επιστημονικές απαντήσεις στις δοξασίες του Däniken, που, όπως συμβαίνει σ’ αυτές τις περιπτώσεις, θα τον έκαναν ακόμη πιο διάσημο και ακόμη πιο «απρόσβλητο», για τα εκατομμύρια των θαυμαστών του. Χαρακτηριστικά είναι τα βιβλία «Ήταν οι Θεοί Αστροναύτες; / 16 επιστήμονες απαντούν στις θέσεις του Έριχ φον Νταίνικεν» [Μπουκουμάνης, 1972] με επιμέλεια του Ερνστ φον Κουόν και «Το Φαινόμενο Έριχ φον Νταίνικεν / Επιστήμονες απαντούν στον Έριχ φον Νταίνικεν» [Ηριδανός, 1974]. Αργότερα, δε, θα κυκλοφορούσαν κι άλλα ανάλογα, όπως το «Απαντήσεις στον Νταίνικεν» [Ελεύθερες Εκδόσεις, 1986] του Dr. Clifford Wilson, στο οποίο υπερασπίζονται η αρχαιολογία και η θρησκεία (έναντι των απόψεων του Ελβετού).
Στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’70, παράλληλα με την έκδοση των νεότερων βιβλίων του στην Ελλάδα, από την εταιρεία Notos αυτή τη φορά, όπως ήταν τα «Εισβολή απ’ το Διάστημα» / «Επισκέπτες απ’ το Σύμπαν» (1975 / 1977), «Αποδείξεις-Αυτοψία σε πέντε ηπείρους» (1977), «Πρόκληση και Απάντηση-Ερωτήματα από συζητήσεις σ’ όλο τον κόσμο-Ήρθαν θεοί στη Γη;-Ο Έριχ φον Νταίνικεν απαντά σ’ ερωτήσεις» (1978) και «Προφήτης του Παρελθόντος» (1979) ο ελβετός συγγραφέας θα επισκεπτόταν, επίσημα, διάφορες χώρες του κόσμου, δίνοντας συνεντεύξεις, κάνοντας διαλέξεις και συμμετέχοντας σε συζητήσεις, προπαγανδίζοντας όλα εκείνα τα οποία είχε διατυπώσει, τα προηγούμενα χρόνια, στα ευπώλητα βιβλία του (που είχαν πλέον ξεπεράσει τα 41 εκατομμύρια αντίτυπα!).
Και ήταν τότε, στο μέσο του Μαΐου του 1978, όταν ο Erich von Däniken θα επισκεπτόταν και τη χώρα μας, προσκεκλημένος των εκδόσεων Notos, για μια σειρά διαλέξεων επί ελληνικού εδάφους πλέον. Φυσικά, ο Däniken είχε έρθει κι άλλες φορές στην Ελλάδα, ιδιωτικά και ανεπίσημα, αλλά τώρα ήταν στην Αθήνα, για να μιλήσει δημοσίως και για να έλθει σε επαφή με τους χιλιάδες αναγνώστες του. Για όλα αυτά μας πληροφορεί, εκτενώς, το βιβλίο «Ο Νταίνικεν στην Ελλάδα» [Notos, 1978]. Όπως διαβάζουμε εκεί:
«Το 1ο μέρος (του βιβλίου) περιέχει το πλήρες κείμενο των δύο διαλέξεων που δόθηκαν η πρώτη στις 18 Μαΐου 1978 σε συνεστίαση του Ροταριανού Ομίλου Αθηνών-Βορρά στο ξενοδοχείο Κινγκ Τζωρτζ και η δεύτερη στις 19 Μαΐου 1978 στο θέατρο Διονύσια.(...) Το 2ο μέρος περιέχει ρεπορτάζ, άρθρα, σχόλια και συνεντεύξεις, που δημοσιεύθηκαν στον ελληνικό Τύπο, με αφορμή την επίσκεψη του Νταίνικεν και τις εκδηλώσεις που έγιναν.(...) Το 3ο μέρος περιλαμβάνει μια μικρή προσφορά του Νταίνικεν προς τους Έλληνες αναγνώστες του: ένα άρθρο, που έγραψε ο συγγραφέας ειδικά για το βιβλίο αυτό(...) και το 4ο δίνει συνοπτικά μερικά πληροφοριακά στοιχεία για τον συγγραφέα και το έργο του».
Με αφορμή την παρουσία του Däniken στην Ελλάδα τα σχετικά άρθρα, όπως και οι συνεντεύξεις του στις εφημερίδες, θα έδιναν και θα έπαιρναν. Ασχολούνταν οι πάντες μαζί του. Ο Φρέντυ Γερμανός θα έγραφε στην «Ελευθεροτυπία» της 22ας Μαΐου 1978:
«Η παρουσία του διάσημου Ελβετού συγγραφέα Έρικ φον Νταίνικεν στην Αθήνα έφερε πάλι την κουβέντα γύρω απ’ τους εξωγήινους. Το γενικό ερώτημα είναι: “Μας επισκέφθηκαν εξωγήινοι πριν από 10.000 χρόνια ή δεν μας επισκέφθηκαν;”. Δεν είμαι, δυστυχώς, έτοιμος να απαντήσω στο ερώτημα αυτό. Μπορώ όμως να προβλέψω τι θα ρωτά η Επιστήμη ΥΣΤΕΡΑ από 10.000 χρόνια – για την πόλη αυτή. Το φλέγον ερώτημα της εποχής θα είναι: “Υπήρχαν εξωγήινοι Αθηναίοι, και πώς τα κατάφερναν να ζουν, όσο εξωγήινοι και να ήταν;”».
Και ο Αλέκος Σακελλάριος στον «Ελεύθερο Κόσμο» της 23ης Μαΐου 1978:
«Δεν μας τα είπε και τόσο καλά ο διάσημος Ελβετός συγγραφεύς Έριχ φον Νταίνικεν. Δεν μας τα είπε δηλαδή καλά εκεί που χρειάστηκε να δώσει σαφείς απαντήσεις σ’ ερωτήματα του ακροατηρίου του, πάνω στις γνωστές θεωρίες που πρεσβεύει. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως ο Έριχ φον Νταίνικεν είναι ένας σπουδαίος συγγραφεύς έργων επιστημονικής φαντασίας. Μόνο που είναι περισσότερο “φαντασίας” και λιγότερο “επιστημονικής”. Είναι πάρα πολύ ωραία και πάρα πολύ γοητευτικά, όταν τα διαβάζεις. Αν όμως αποφασίσεις να τα μελετήσεις και να τα σχολιάσεις θα βρεθείς αντιμέτωπος σ’ ένα πλήθος αντιθέσεις και αντιφάσεις, που θα σου χαλάσουνε την αρχική ωραία εντύπωση».
Επίσης, στην «Πρωινή Ελευθεροτυπία» της 18ης Μαΐου 1978 διαβάζουμε: «Έριχ φον Νταίνικεν: Ναι στους εξωγήινους. Όχι στους φασίστες». Ο τίτλος δεν ήταν τυχαίος. Οι νεοφασίστες είχαν αναθαρρήσει στα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης, είχαν βγει στους δρόμους, κι έσπερναν τον τρόμο στην Αθήνα. Μάλιστα θα τοποθετούσαν βόμβα μέσα στον κινηματογράφο Έλλη, κατά τη διάρκεια προβολής μιας σοβιετικής ταινίας, στις 11 Μαρτίου 1978, τραυματίζοντας δέκα οκτώ ανθρώπους, εκ των οποίων τρεις πολύ σοβαρά. Με αφορμή εκείνη την επίθεση, όπως και για μια επόμενη στο Rex 1, στις 20 Ιουνίου 1978, πάλι κατά τη διάρκεια προβολής σοβιετικής ταινίας, θα συλλαμβάνονταν διάφοροι και ανάμεσά τους ο Νίκος Μιχαλολιάκος, που στο τέλος θα έπεφτε στα μαλακά, αφού θα καταδικαζόταν (και θα φυλακιζόταν) για απλό πλημμέλημα. Η «Πρωινή Ελευθεροτυπία», λοιπόν, ήξερε τι ακριβώς τόνιζε. Να ένα μέρος της συνέντευξης του Däniken στην εφημερίδα:
— Είστε αθεϊστής;
Όχι, σε καμία γωνιά της συνείδησής μου και της καρδιάς μου. Σ’ όλα τα χρόνια των αναζητήσεών μου έχασα τους πολλούς, μικρούς, γήινους θεούς, αλλά το ασύλληπτο, το απερίγραπτο της δημιουργίας –τον θεό– δεν τον έχασα ποτέ.
— Πού βρίσκεστε πολιτικά;
Δεν ανέχομαι τους φασίστες. Γιατί στις χώρες όπου κυβερνούν άρχουν με κλίκες και συχνά με τη βοήθεια των στρατιωτικών.
— Είστε επιστήμονας ή συγγραφέας;
Θα χαρακτήριζα τον εαυτό μου ερευνητή-συγγραφέα. Επιστήμων, οπωσδήποτε, δεν είμαι.
— Υποστηρίζετε ότι ο θεός της Παλαιάς Διαθήκης ήταν ένας εξωγήινος;
Αισθάνομαι μεγάλο δέος μπροστά σ’ αυτό που χαρακτηρίζουμε θεό. Κι ακριβώς αυτό το δέος μπροστά στο παντοδύναμο, το αιώνιο ον της δημιουργίας με αναγκάζει να θεωρήσω τη μορφή του θεού, που περιγράφεται στην Παλαιά Διαθήκη, σαν εξωγήινο ον.
Ναι και κάτι από την «Απογευματινή» της 19ης Μαΐου 1978:
«Όχι, εγώ δεν είδα ποτέ μου ιπτάμενο δίσκο, ούτε εξωγήινο πλάσμα (σ.σ. πολλά χρόνια αργότερα θα δήλωνε ότι είχε επαφή). Κι όμως κοιτάζω πάντα με προσοχή από το παράθυρο του αεροπλάνου, όταν ταξιδεύω. Δεν είμαι σίγουρος για εμφανίσεις εξωγήινων όντων σήμερα στη Γη. Υποστηρίζω την ύπαρξή τους στο παρελθόν. Με τη θεωρία μου δίνω καινούργιες ερμηνείες σε αινίγματα και μύθους, που εξηγήθηκαν θρησκευτικά».
Και στην εφημερίδα «Τα Νέα» της ίδιας ημέρας, στον Βασίλη Καββαθά:
— Λένε ότι με τις θεωρίες σας αποπροσανατολίζετε τον κόσμο, συμβάλλετε στη σύγχυση και παρασύρετε μια μερίδα ανθρώπων πέρα από τα γήινα προβλήματα. Πού βρίσκεται η αλήθεια σ’ αυτή την υπόθεση;
Όχι μόνο δεν αποπροσανατολίζω, αλλά προσπαθώ να συμβάλλω στην ειρηνική συνύπαρξη. Δηλαδή ανοίγω τα μάτια στον κόσμο, που πρέπει κάποτε να συνειδητοποιήσει ότι δεν ζει παρά σ’ ένα κόκκο μιας ατέλειωτης άμμου. Και ότι δεν βρέθηκε μόνος του στο διάστημα. Απ’ αυτή την άποψη τα προβλήματα που ανακύπτουν στον πλανήτη φαίνονται ηλίθια, οι πόλεμοι κουτοί...
Και κάτι από τη «Βραδυνή» της 19ης Μαΐου του ’78:
—Τι ρόλο έχει παίξει η Ελλάδα στις έρευνές σας;
Όχι άμεσο, αλλά θα ήθελα να μείνω στη χώρα σας και να μελετήσω εκτενώς την ελληνική μυθολογία. Υπάρχουν πολλές ενδείξεις ότι το δωδεκάθεον του Ολύμπου, οι ήρωες και οι ημίθεοι, όπως οι Αργοναύτες, είχαν επαφή η κάποια σχέση με εξωγήινους. Αλλά οι ενδείξεις αυτές θα έχουν θετικό αποτέλεσμα μόνον αν τις μελετήσουμε από μια μοντέρνα γωνία. Πάντως είμαι σίγουρος ότι στην χώρα σας έχουν έλθει άνθρωποι από άλλο πλανήτη.
Πολλά χρόνια αργότερα, το 1999, ο Erich von Däniken θα κυκλοφορούσε το «ελληνικό» βιβλίο του «Στο Όνομα του Δία» [Notos, 2000], στο οπισθόφυλλο του οποίου διαβάζουμε:
«“Αυτό που έχετε μπροστά σας δεν είναι ένα βιβλίο ιστορίας για την Ελλάδα. Είναι ένα βιβλίο για ιστορίες. Η Ελλάδα της αρχαιότητας βρίθει από απίστευτες ιστορίες. Πραγματοποιήθηκαν άραγε ποτέ οι περιπλανήσεις του Οδυσσέα; Τι συνέβαινε στους Δελφούς; Υπήρχε πράγματι μία δυσοίωνη μάντισσα που προέβλεπε όλα τα μεγάλα πολιτικά γεγονότα; Είναι σωστές οι μεγαλόστομες περιγραφές της Τροίας; Και τι ακριβώς συμβαίνει με την Ατλαντίδα; Στο κάτω-κάτω ολόκληρο το κείμενο για την Ατλαντίδα, από το οποίο αντλούν τις ιδέες τους όλοι οι συγγραφείς που ασχολούνται με το θέμα Ατλαντίδα, προέρχεται από την Ελλάδα. Και ποιοι υποτίθεται πως ήταν οι Αργοναύτες, που ξεκίνησαν για να αρπάξουν το Χρυσόμαλλο Δέρας; Η Ελλάδα αξίζει ένα ονειρικό ταξίδι. Σας προσκαλώ σε μία περιπέτεια ξεχωριστή!”. Για πρώτη φορά ο Έριχ φον Νταίνικεν αφιερώνει ένα βιβλίο του αποκλειστικά και μόνο στην Ελλάδα, την κοιτίδα του ευρωπαϊκού πολιτισμού».
Από τη δεκαετία του ’80 και μετά το ενδιαφέρον, στην Ελλάδα, για τα βιβλία του Erich von Däniken θα πέσει κατακόρυφα, παρότι ο ίδιος θα κυκλοφορήσει πάμπολλα ακόμη, που θα περιστρέφονταν γύρω από τα γνωστά μοτίβα του. Μάλλον είχε κορεστεί ο κόσμος, μετά από την κυκλοφοριακή έκρηξη των σέβεντις, ενώ και η ζωή αυτή καθαυτή γινόταν πιο πραγματιστική – με τις γενικότερες αφέλειες, όπως και να το κάνουμε, να υποχωρούν από την καθημερινή συζήτηση, διατηρώντας, πάντως, κάποια αίγλη σε πολύ συγκεκριμένες παρα-επιστημονικές και παρα-θρησκευτικές ομάδες.
«Με αδειανή την αγκαλιά και μ’ απλωμένα χέρια / τον γυρισμό σου καρτερώ να’ ρθεις από τ’ αστέρια» τραγουδούσε κάποτε ο Μανώλης Λιδάκης (και πριν απ’ αυτόν η Ελένη Γεράνη). Από πού να εμπνεύστηκε ο σπουδαίος Μπαγιαντέρας αυτά τα λόγια, τα οποία πρέπει να τα έγραψε τότε που ο Ντένικεν άλωνε τη χώρα; Νομίζω ότι και του Ελβετού θα του άρεσε αυτό το άσμα, άμα του εξηγούσες τους στίχους. Αφήνω κατά μέρος το ταιριαστό «διαστημικό» εικαστικό του δίσκου, με το φεγγάρι και τον φανταχτερά έναστρο ουρανό...
Μανώλης Λιδάκης - Και καρτερώ
