ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΔΙΑΣΤΗΜΑ έφυγαν από τη ζωή πολλοί άνθρωποι της μουσικής. Καλλιτέχνες με μεγάλη ιστορία, και άλλοι με μικρότερη, που πρωταγωνίστησαν οι περισσότεροι στον τομέα τους μέσα στις δεκαετίες. Δεν θα γράψω για όλους εδώ, γιατί είναι πολλοί, επιλέγοντας να ασχοληθώ κάπως παραπάνω μ’ εκείνους που έπαιξαν έναν πιο σημαντικό ρόλο στα ακούσματά μου (και άρα στη ζωή μου).
Κανέναν δεν υποτιμώ και σέβομαι το ίδιο καλλιτέχνες σαν τον κιθαρίστα Γιάννη Ευσταθίου από τους Dreamer & The Full Moon και τους O.P.A. (Oppressive People Attack), που πέθανε στις 12 Μαρτίου, σαν τον Phil Campbell, κιθαρίστα των Motörhead από το 1984 έως το 2015, που έφυγε κι εκείνος από τη ζωή μια μέρα αργότερα στις 13 Μαρτίου ή σαν τον ακάματο έλληνα ρόκερ Τάκη Μακρή, από τους Breakdown, Funky Chicken & The Horny Brothers, Jurassic Band κ.λπ., που επίσης θα εγκατέλειπε στις 14 Μαρτίου, όμως τώρα θέλω να ξαναπώ λίγα λόγια κατ’ αρχάς για τον Γιώργο Μαρίνο...
Γιώργος Μαρίνος
(1939-2026)
Στις 10 Μαρτίου, λοιπόν, θα έφευγε από τη ζωή ο Γιώργος Μαρίνος, ένας πολύ άξιος τραγουδιστής, ηθοποιός και σόουμαν. Η πρωταρχική αγάπη του Μαρίνου ήταν το θέατρο, μουσικό ή άλλο, αλλά μετά από το εντυπωσιακό ξεκίνημά του («Οδός Ονείρων» κ.λπ.) κάπου η πορεία του κόλλησε. Δεν του δόθηκαν οι ευκαιρίες για να δείξει το ταλέντο του και γι’ αυτό το λόγο κατέληξε να γίνει τραγουδιστής. Έπεσε μέσα στο Νέο Κύμα, που δεν του έλεγε κάτι ιδιαίτερο σαν είδος, και ανακατεύτηκε με τις μπουάτ. Στην πορεία θα αρνιόταν και το τραγούδι (παρότι υπήρξε μεγάλος τραγουδιστής), προκειμένου να φτιάξει κάτι δικό του, που να είχε μέσα απ’ όλα. Θέατρο, μιμήσεις, χορό, πρόζα, σάτιρα, τραγούδι φυσικά και ό,τι άλλο. Εκεί επένδυσε και πάνω εκεί διέπρεψε κι άφησε εποχή ο Μαρίνος, δημιουργώντας το δικό του μοντέλο.
Προσωπικά το τραγούδι το αντιμετωπίζω ως μια μικρή ιστορία, με αρχή, μέση και τέλος. Περισσότερο συναισθηματικά και λιγότερο φωνητικά.
Το δίδυμο Μαρινέλλα-Τόλης Βοσκόπουλος τον επηρέασε πολύ στο ξεκίνημά του (γιατί οι άνθρωποι αυτοί δεν τραγουδούσαν απλώς πάνω στη σκηνή – έδιναν ένα είδος παράστασης), όπως τον επηρέασε πολύ και το γαλλικό τραγούδι, καλλιτέχνες θέλω να πω σαν τους Charles Aznavour, Gilbert Bécaud, Serge Reggiani και Sacha Distel, που επίσης δεν τραγουδούσαν απλώς. Οι δεκαετίες του ’70 και του ’80 ήταν οι πολύ δυνατές του. Μετά ήρθε η ιδιωτική τηλεόραση... Λίγα λόγια του Γιώργου Μαρίνου από μια συνέντευξή του στο «Φαντάζιο», στην Όλγα Μπακομάρου, νωρίς το 1972, που φανερώνουν πόσο συνειδητοποιημένος ήταν από τότε...
«Στην αρχή, βέβαια, ήταν όλα δύσκολα. Δεν με είχαν πάρει στα σοβαρά. Εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων, οι άνθρωποι που έρχονταν στο κέντρο ξεκινούσαν με τη σκέψη ότι πηγαίνουν να δούνε κάτι το εύθυμο, το φαιδρό. Τώρα, τη βρίσκω πολύ φυσική αυτή τη στάση τους, γιατί το τραγούδι που έκανα εγώ δεν υπήρχε προηγουμένως στην Ελλάδα. Ύστερα, στο ελληνικό κοινό δύσκολα περνάνε καινούργια πράγματα. Από τους ξένους καλλιτέχνες δέχονται πολλά, από τους Έλληνες όμως όχι. Δεν υπάρχει τραγουδιστής ή τραγουδίστρια που να κάνει επιτυχία στην Ελλάδα και να μην του κολλάνε ένα σωρό... βίτσια! (...) Πιστεύω ότι το είδος που κάνω εγώ δεν υπάρχει ως παράδοση στη χώρα μας. Προσφέρω κάτι παρόμοιο μ’ αυτό που κάνουν στο εξωτερικό ο Αζναβούρ, ο Μπεκώ, ο Ντάνυ Καίη. Ένα “τραγούδι που παίζεται”. Προσωπικά το τραγούδι το αντιμετωπίζω ως μια μικρή ιστορία, με αρχή, μέση και τέλος. Περισσότερο συναισθηματικά και λιγότερο φωνητικά. Η προσφορά και η κούραση του καλλιτέχνη έγκειται ακριβώς στο να μεταδίδει στους άλλους αυτή την αίσθηση και μάλιστα σε περιορισμένα χρονικά όρια. Και θεωρώ σημαντικό το να μπορείς να ψυχαγωγείς τους ανθρώπους, είτε κάνοντάς τους να κλαίνε είτε να γελάνε.(...)».
Η Γη είναι σφαίρα
Country Joe McDonald
(1942-2026)
Στις 7 Μαρτίου εγκατέλειψε τα εγκόσμια ο Country Joe McDonald, ένας από τους πιο σημαντικούς μουσικούς-τραγουδοποιούς, που έδρασαν στη Δυτική Ακτή των ΗΠΑ, στο δεύτερο μισό των σίξτις. Ξεκίνησε σαν φολκ τραγουδιστής, ήταν αριστερών πεποιθήσεων, με κομμουνιστικές ρίζες και συνδέθηκε (αυτός και το συγκρότημά του οι Fish), με το αντιπολεμικό κίνημα και το ψυχεδελικό ροκ της σκηνής του Σαν Φρανσίσκο.
Τα άλμπουμ του “Electric Music for the Mind and Body”, “I-Feel-Like-I’m-Fixin’-to-Die”, “Together” και “Here We Are Again”, στην εταιρεία Vanguard από τo διάστημα 1967-1969, θεωρούνται κλασικά, ενώ η εμφάνισή του στο Woodstock τον Αύγουστο του ’69 απαθανατίστηκε και στη σχετική ταινία. Φυσικά, ο Country Joe συνέχισε να τραγουδά και μετά το τυπικό και ουσιαστικό πέρας των σίξτις, δίνοντας σπουδαίους δίσκους, όπως το LP “War War War” [Vanguard, 1971], που θα κυκλοφορούσε κάποτε και στην Ελλάδα – ένα αντιπολεμικό, ήπια ηλεκτρισμένο folk αριστούργημα με τα εξόχως μελοποιημένα ποιήματα του ποιητή Robert W. Service (1874-1958), γραμμένα κατά τη διάρκεια της θητείας του στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο. Μεταφράζω εν τάχει το καταπληκτικό “The munition maker”...
Είμαι ο βασιλιάς των κανονιών, ιδού!
πεθαίνω σε ένα χρυσό θρόνο
με δάσος μακριά και πυργίσκο ψηλά
είμαι διάσημος και πλούσιος ραντζιέρης
κι ήταν κι ο πατέρας μου, και ο δικός του πριν απ’ αυτόν
με τον πλούτο μας, που τον οφείλουμε στον πόλεμο
αλλά ας μην είναι κανένας ηγεμόνας περήφανος
το σάβανο δεν έχει τσέπες
Από τη φύση μου είμαι ήπιος και ευγενικός
προσανατολισμένος στους καλούς τρόπους και την αλήθεια
και παρόλο που οι φασιανοί κατακλύζουν
τα δάση μου, δεν θα πιάσω κανένα όπλο
ωστόσο, ενώ κάθε τέρας που σφυρηλατώ
σπέρνει παντού τον πανικό
ο ψίθυρος του θανάτου, τ’ ορκίζομαι, είναι πιο δυνατός
το σάβανο δεν έχει τσέπες
Ο χρόνος μου είναι λίγος, τα πλοία μου στη θάλασσα
ήδη μου φαίνονται σαν φαντάσματα
τα εκατομμύριά μου με κοροϊδεύουν, είμαι φτωχός
όπως ο κάθε ζητιάνος στην πόρτα μου
η τεράστια κυριαρχία μου, παραιτούμαι
ένα κομμάτι γης μου πέφτει, για να το διεκδικήσω
κάθομαι σκυμμένος και νοιώθω πίκρα για όλα όσα έχασα
το σάβανο δεν έχει τσέπες
Θεέ μου, άσε με να εξαγνίσω την καρδιά μου
και να γίνω μέρος της ελπίδας του ουρανού
ας πάνε στα κομμάτια όλα όσα έβγαλα
θέλω να πολεμήσω για οίκτο, αγάπη και ειρήνη
μακάρι να μπορούσα να το κάνω με μια τροφή που θεραπεύει
και να δεσμευτώ στη φτώχεια και την προσευχή
να φωνάξω ψηλά πάνω από το σαστισμένο πλήθος
«ανόητοι, μη σας τρομάζει ο Μαμωνάς
το σάβανο δεν έχει τσέπες»
The Munition Maker - Country Joe McDonald
Roy Book Binder
(1943-2026)
Στις 3 Μαρτίου θα έφευγε από τη ζωή ένας πολύ αξιόλογος μουσικός-τραγουδοποιός του αμερικάνικου ακουστικού folk και blues, ο Roy Book Binder. Ο Binder είχε έρθει και στην Ελλάδα στην αρχή των 90s κι είχε περιοδεύσει σε Αθήνα και επαρχία (τον είχε φέρει ο παραγωγός Γιάννης Αγγελάτος). Υπήρξε, δε, φοβερός ακουστικός κιθαρίστας και βασικά storyteller, ενώ θυμάμαι πως απαιτούσε έξτρα ησυχία από το ακροατήριό του, καθόσον τα live του οικοδομούνταν γύρω από τις ιστορίες και τις αφηγήσεις του. Είχε πολύ καλή και εκτεταμένη δισκογραφία ο Roy Book Binder, που θα ξεκινούσε στην αρχή των σέβεντις, φθάνοντας μέχρι τα πιο πρόσφατα χρόνια – δισκογραφία που θα κατέγραφε, με τον καλύτερο τρόπο και τις αισθητικές αναζητήσεις του σε παιξίματα και ό,τι άλλο. Δεν ξέρω αν είναι υπερβολή, αλλά έχω ακούσει πως το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του ο Binder το είχε περάσει στο δρόμο με το αυτοκινούμενό του. Κανονικός travelin’ man δηλαδή, όπως ονοματιζόταν και το παρθενικό LP του στην εταιρεία Adelphi, το 1971...
Never Drive A Stranger From Your Door
Mike Vernon
(1944-2026)
Στις 2 Μαρτίου πέθανε ένας από τους πιο σημαντικούς βρετανούς παραγωγούς και βασικός πρωτεργάτης της έκρηξης του british blues των mid-60s, ο Mike Vernon. Mike Vernon σημαίνει σχεδόν τα πάντα για το είδος και βασικά σημαίνει John Mayall Blues Breakers with Eric Clapton, Artwoods, Ten Years After, Savoy Brown και φυσικά σημαίνει Blue Horizon – την εταιρεία που κατέστησε κυρίαρχο το μαύρο (Champion Jack Dupree, Johnny Shines, Bukka White) και το λευκό blues (Fleetwood Mac, Chicken Shack, Duster Bennett κ.λπ.) στο τέλος των σίξτις. Ο Vernon έβγαζε ένα καθοριστικό περιοδικό για εκείνη την εποχή, το “R & B Monthly”, χωνόταν επίσης στις ηχογραφήσεις παίζοντας κρουστά ή τρίβοντας κανα μπουγαδόξυλο, έχοντας και κάποια προσωπική δισκογραφία από το ’70 και μετά. Το ότι έχει κάνει παραγωγή και σ’ αυτό το κομμάτι, μάλλον λέει τα περισσότερα – αν όχι τα πάντα...
1st RECORDING OF: Black Magic Woman - Fleetwood Mac (1968)
John Hammond
(1942-2026)
Τρίτη μεγάλη blues απώλεια στη σειρά. Για τον John Paul Hammond ο λόγος, που πέθανε στις 28 Φεβρουαρίου. Ο Hammond ήταν γιος του μεγάλου παραγωγού και ανιχνευτή ταλέντων John Henry Hammond, του ανθρώπου που είχε βρεθεί πίσω από τους/τις Billie Holiday, Big Joe Turner, Aretha Franklin, Bob Dylan, Mike Bloomfield, Leonard Cohen, Bruce Springsteen και δεκάδες άλλους. Φυσική συνέπεια αυτού ήταν ο John Paul Hammond, ο γιος του, να ασχοληθεί από νωρίς με τη μουσική και δη με το blues, το οποίο τον συνεπήρε. Υπήρξε ένας από τους πρώτους λευκούς μουσικούς στην Αμερική, που ηχογράφησαν ένα ολοκληρωμένο blues άλμπουμ (το “John Hammond” στην Vanguard το 1963), ενώ τα περισσότερα από τα LP του στα σίξτις (“Big City Blues”, “So Many Roads”, “Country Blues”, “Mirrors” κ.λπ.) θεωρούνται, σήμερα, κλασικά. Το 1970 ο John Hammond θα γράψει μουσική για την ταινία του Arthur Penn “Little Big Man”, με τον Dustin Hoffman, και τότε θα τον μάθουν και όσοι δεν τον ήξεραν.
Ο John Hammond θα έρθει για πρώτη φορά στην Ελλάδα, για συναυλίες, το 1983 (θα ερχόταν και αργότερα φυσικά). Εμφανίστηκε στην Αθήνα, στον Ορφέα, στις 18, 19 και 20 Φεβρουαρίου εκείνης της χρονιάς (παίζοντας τραγούδια των Jimmy Reed, Blind Willie McTell, Chuck Berry, Robert Johnson, Little Walter, Blind Lemon Jefferson κ.ά.), μ’ ένα απάνθισμα εκείνων των live να καταγράφεται και στο βινύλιο, στο άλμπουμ «Στην Αθήνα / Live in Greece» [Αφοί Φαληρέα], με το ωραίο εξώφυλλο του Αλέξη Κυριτσόπουλου. Τότε είχε δώσει και μια συνέντευξη (ο John Hammond) στον Στέλιο Ελληνιάδη, για το περιοδικό «Ντέφι», στην οποία εντόπιζε κάποιες διαχρονικές αλήθειες:
«Το blues έχει να κάνει με τα θεμελιώδη συναισθήματα των ανθρώπων, είναι αγνό και δεν “ελέγχεται”. Είναι “φυσική” μουσική και πραγματικά αμερικάνικη από καταβολής, καθώς προέρχεται από πρόσμιξη διαφόρων πολιτισμών, που έσμιξαν σ’ ένα μέρος και εκεί προέκυψε το blues, η jazz, το gospel, κι αργότερα το rhythm n’ blues και το rock n’ roll. Γι’ αυτό το λόγο σε πολλούς είναι ενοχλητικό, γιατί δεν γουστάρουν την αλήθεια, δε γουστάρουν να βλέπουν τα πράγματα στην αληθινή τους μορφή, προτιμούν τις αλλοιωμένες εικόνες του πραγματικού. Αλλά η μουσική από μόνη της είναι δυνατή και συνεχίζει να ζει παρ’ όλες τις δυσκολίες. Είναι πάντως κρίμα που δεν παίζεται πια το blues από το ραδιόφωνο, ούτε καν στα FM, που έγιναν εμπορικά και φρικαλέα. Τα λεφτά αλλάζουν τους ανθρώπους, τη νοοτροπία τους και τις αντιλήψεις τους, αν απειλείσαι λοιπόν απ’ αυτό το φυσικό συναίσθημα τότε δεν μπερδεύεσαι με το blues. Οι άνθρωποι της τηλεόρασης θέλουν πράγματα που να μπορούν να τα ελέγχουν και να τα κατευθύνουν, να μπορούν να πουν “αυτό μην το κάνεις” ή “καν’ το έτσι”».
“See that my grave is kept clean”...
John Hammond in Greece, 1983
Κλέων Αρζόγλου
(1951-2026)
Στις 16 Φεβρουαρίου μάθαμε για τον θάνατο του συγγραφέα Κλέωνα Αρζόγλου. Ο Κλέων ήταν ταξιδευτής, είχε ζήσει στα σέβεντις στη Σουηδία, μετά στην Ινδία και αλλού, και ήταν ιδιαίτερα αγαπητός στον εναλλακτικό χώρο, ο οποίος τον τιμούσε κάπως σαν γκουρού. Εξάλλου ο ίδιος θα έγραφε ίσως το πιο ωραίο hippy μυθιστόρημα που κυκλοφόρησε ποτέ στην Ελλάδα (γραμμένο από Έλληνα), το «Εγώ κι ο θείος Χάρης» στις εκδόσεις Σέλας, το 2001 – ένα βιβλίο, που έχει κάνει έκτοτε κι άλλες εκδόσεις, γιατί το ανακαλύπτουν συνεχώς όσοι κοιτάνε πίσω, στα σίξτις, στην εποχή «του ροκ εν ρολ, της μαριχουάνας, του ελεύθερου έρωτα, της επανάστασης του Μάη, αλλά και της απριλιανής χούντας των συνταγματαρχών» (όπως διαβάζουμε στο οπισθόφυλλο). Μάλιστα, στις νεότερες εκδόσεις, θα άλλαζε ελαφρώς ο τίτλος του, καθώς θα γινόταν «Εγώ κι ο θείος Χάρις» (Χάρις αντί Χάρης). Ο Αρζόγλου είχε ασχοληθεί και με το τραγούδι –γι’ αυτό τον εντάσσω και στις μουσικές απώλειες– γράφοντας στίχους ή διαβάζοντας κείμενά του σε ηχογραφήσεις. Βασικά με το συγκρότημα Κάτω από το Δέντρο...
«Κάθε βράδυ μονάχος πιστά νοσταλγώ / τη ψυχή της τρελής περιπέτειας / Τα γαλάζια σου μάτια το χαμένο καιρό / μα απ’ αυτά πιο πολύ / τη ψυχή της τρελής περιπέτειας / Κάποια ψεύτικα λόγια και πάλι θα πω / δανεικά κουρασμένα κι αναίτια / Για σπασμένα κομμάτια που ’χα ψάξει να βρω / ναυαγός στ’ άγρια βράχια και δραπέτης στα στάχυα / κι η ψυχή στην τρελή περιπέτεια / Μακρινή Κυριακή / το σακίδιο στην πλάτη, φωτεινό μονοπάτι / κι η ψυχή στην τρελή περιπέτεια / Καταιγίδας πουλί / ηφαιστείου γεράκι, σκονισμένο σοκάκι / κι η ψυχή στην τρελή περιπέτεια / Προδοσίας φιλί / στου κινδύνου το χάδι, παγανιά στο σκοτάδι / κι η ψυχή στην τρελή περιπέτεια / Ανταρσίας δαδί βουτηγμένο στο λάδι / πυρκαγιά μεσ’ τον ψεύτη τον Άδη / κι η ψυχή στην τρελή περιπέτεια».
Όλους θα τους θυμόμαστε, δεν μπορούμε και δεν θέλουμε να κάνουμε αλλιώς...
The Soul of the Crazy Adventure (feat. Kleon Arzoglou)
