ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΤΥΡΒΗ ΤΩΝ ΗΜΕΡΩΝ, την ακατανίκητη ροή των πληροφοριών, που σχεδόν αποκλείει τον στοχασμό, βιβλία όπως ο Καιρός του σιγάν μοιάζουν, λόγω του τίτλου τους και μόνο, με ζωντανή παραδοξότητα.
Κι όμως, το βιβλίο με τον ομώνυμο τίτλο που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Μεταίχμιο σε όμορφη μετάφραση του Μιχάλη Μακρόπουλου με κείμενα του Πάτρικ Λη Φέρμορ από τις περιηγήσεις του στα πιο μακρινά σημεία αναφοράς του μοναχισμού, ενώνοντας τον νεοπλατωνικό μυστικισμό της Ανατολής με τον σκοτεινό ρομαντισμό της Δύσης, φαντάζει αν όχι σύγχρονο και επίκαιρο, σχεδόν επιβεβλημένο.
Σαν να διώχνει μακριά όλες τις παράξενες περιττές πληροφορίες του έξω κόσμου, της θύραθεν κοσμοαντίληψης, όπως θα έλεγε ο ίδιος ο Φέρμορ, για να ξαναφέρει στο προσκήνιο τα παράξενα όνειρα της ενδοσκόπησης, την επιβεβλημένη δύναμη της σιωπής και τα νοερά ταξίδια που ενώνουν τους κοσμικούς και τους αγίους και κάνουν τον άνθρωπο να αναρωτιέται τι είναι αυτό που τον φέρνει διαρκώς σε επαφή με το θείο.
Έτσι και ο Φέρμορ, χωρίς κανέναν ουσιαστικό λόγο και σε αντίθεση με τους πιστούς που αναζητούν στα μοναστήρια τη σωτηρία της ψυχής, επισκέπτεται τις πλέον κλειστές μοναστικές κοινότητες των βενεδικτίνων μοναχών στη βόρεια Γαλλία αλλά και των ορθόδοξων μοναχών στην Καππαδοκία για να δει τι είναι αυτό που θέτει τα όρια μεταξύ της απόλυτης απομόνωσης και της εξωφρενικής πίστης.
Το αποτέλεσμα είναι μια σειρά από κείμενα μοναδικής ομορφιάς που σκοπό έχουν να επαναφέρουν τους πρώτους κανόνες της μυστικής κάθαρσης, τα ρομαντικά φανταστικά ταξίδια του Σατωβριάνδου ή του Γέιτς προς την άγνωστη γη του υπερβατικού, την ατμόσφαιρα των ιερών χώρων που θυμίζουν σκοτεινά ισπανικά ατελιέ του δέκατου έβδομου αιώνα, την αποκάλυψη ενός υπερβατικού κόσμου που αναγκάζει κάθε γκιαούρη, όπως αποκαλεί ο ίδιος τον άπιστο εαυτό του, να σιωπά.
Εν τέλει ορίζουν μια νέα πραγματικότητα που κυλάει μεν αργά και οδυνηρά, αλλά φέρνει στο φως τη μία και μοναδική αλήθεια, αυτήν της απόλυτης θεϊκής ελευθερίας και επανεφεύρεσης του εαυτού.
O Φέρμορ, σε αντίθεση με τους πιστούς που αναζητούν στα μοναστήρια τη σωτηρία της ψυχής, επισκέπτεται τις πλέον κλειστές μοναστικές κοινότητες για να δει τι είναι αυτό που θέτει τα όρια μεταξύ της απόλυτης απομόνωσης και της εξωφρενικής πίστης.
Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίο ότι ενώ ο Φέρμορ ξεκινάει την περιπλάνησή του στον άγνωστο κόσμο των μοναστηριών, έχοντας στον νου δύο ρήσεις, μία από τη Θεία Κωμωδία του Δάντη, που ανακαλεί τον βίο των μοναστηριών από τον Εκκλησιαστή, απ’ όπου εμπνέεται τον τίτλο-κεντρικό σημείο αναφοράς του, και μία από τον Πασκάλ, που λέει ότι «όλες οι δυστυχίες των ανθρώπων πηγάζουν από ένα πράγμα μόνο, ότι δεν ξέρουν πώς να μείνουν ήσυχοι σ’ ένα δωμάτιο».
Ωστόσο η επιτακτική ανάγκη για επαφή με τον εσώτερο εαυτό εν προκειμένω δεν έχει να κάνει με κάποια διαλογική μορφή new age ευτυχίας αλλά με την απόλυτη εκδοχή της μυστηριακής ταύτισης του εσωτερικού κόσμου με το αισθητικό πάθος που αντιλαμβάνονταν στην πλέον ανόθευτη και υπερβατική του έκφραση μονάχα οι μοναχοί.
Στη γραμμή του αισθητισμού που χάραξε ο ήρωας του αγαπημένου συγγραφέα, ο Ζορίς-Καρλ Ουισμάν, στο Ανάστροφα (ένα αριστουργηματικό κείμενο που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Στερέωμα σε μετάφραση Ρίτας Κολαΐτη και περιγράφει μια αντίστοιχη περιπλάνηση ενός άθεου στα ίδια μέρη), ο Φέρμορ είναι ένας άπιστος μύστης που διαμένει για καιρό στα μοναστήρια για να ανακαλύψει τη μαγική επίδραση της σιωπής και του υπερβατικού αλλά και τη μυσταγωγική ιεροτελεστία της θείας λειτουργίας σε σχέση με τη διαρκή υπαρξιακή αγωνία των ανθρώπων. Αυτοί είναι άλλωστε που μετουσιώνονται σε αγαθούς ακολούθους ενός άλλου κόσμου και σε ιδανικούς καλλιτέχνες του πιο κεντρικού συμβολισμού, που είναι τα θεία μυστήρια.
Σε αντίθεση, δηλαδή, με άλλους θεωρητικούς και συγγραφείς που απλώς προσπερνούν τους μοναχούς της πιο ακραίας έκφρασης των Βενεδικτίνων, που είναι οι Κιστερκιανοί-Τραπιστές, και φτάνοντας ως τους πλέον φανατικούς, ο Φέρμορ εμμένει στο συμβολικό κλέος της θρησκευτικής τους έκφρασης.
«Μια Μονή Κιστερκιανών είναι ένα εργαστήριο μεσολάβησης και μια πικρή έρημος εξιλέωσης για τα βουνά αμαρτίας που έχουν συσσωρευτεί μετά την Πτώση» γράφει προς άμεση υπεράσπισή τους. «Η σταδιοδρομία ενός τραπιστή είναι μια παρατεταμένη μίμηση της Ερημιάς, των Παθών, της Αγωνίας στον Κήπο, της Οδού του Μαρτυρίου και της τελικής θυσίας στον Γολγοθά. Με τον αμείλικτο ασκητισμό, τον μοναστηριακό εγκλεισμό, τον ύπνο πάνω στο άχυρο και το ξύπνημα στο σκοτάδι ύστερα από λίγες ώρες ύπνου, την αποχή, τη νηστεία, την ταπείνωση, το κιλίκιο, το φραγγέλωμα, την έκθεση στις ακραίες συνθήκες της ζέστης και του κρύου, και τον αδιάσπαστο κύκλο της περισυλλογής, της προσευχής και της εξουθενωτικής χειρωνακτικής εργασίας, επιζητούν, επωμιζόμενοι τις αμαρτίες των άλλων, να ελαφρύνουν το φορτίο της ανθρωπότητας».
Και το πιστεύει: με το αιχμηρό βλέμμα του ρομαντικού που θέλγεται από τους πνευματικούς αγώνες της αναίτιας επιδίωξης της ιερότητας αναζητά σχεδόν εμμονικά τι είναι αυτό που έκανε τον Άγιο Βενέδικτο κάπου στα μέσα του έκτου αιώνα να επιδιώξει αρχικά τη μοναξιά μιας σπηλιάς στα φαράγγια της Σαμπίνα και κατόπιν να οργανώσει τις πρώτες κοινότητες Βενεδικτίνων, οι οποίοι επιζητούσαν οικεία βουλήσει την πενία, την αγνότητα και την υπακοή, διαμορφώνοντας τον μοναστικό κανόνα που εξακολουθεί να έχει ισχύ στο πέρας των αιώνων μέχρι σήμερα.
«Οι αξίες τους έχουν παραμείνει σταθερές, ενώ αυτές του κόσμου έχουν περάσει μέσα από καλειδοσκοπικές αλλαγές» γράφει ο Φέρμορ με τον γνήσιο θαυμασμού του ανθρώπου που προασπίζεται την αυθεντικότητά τους και δίνει μυστική διάσταση στην ιστορία του αβαείου του Σεν Βαντρίλ που επιβλήθηκε ως το σημείο αναφοράς των Σταυροφόρων, άντεξε στο πέρας των αιώνων και ανέδειξε εμβληματικούς αβάδες όπως ο αντιναζιστής Ντομ Βάλσερ. Το αβαείο διατήρησε, επίσης, την αρχή της σιωπής ως κέντρο της λειτουργίας του και έγινε συνώνυμο του γρηγοριανού μέλους, το οποίο χαιρόταν ο Φέρμορ, θαυμάζοντας «τις μαύρες γρηγοριανές τετράγωνες νότες, με τις ουρές τους να είναι όμοιες με ενός κομήτη», όπως και όλα τα τελετουργικά που συνέβαιναν στο εσωτερικό της μονής.
Ακόμα πιο αυστηρά, σε σημείο εξόντωσης, ήταν τα δεδομένα στο μοναστήρι Γκραντ Τραπ, την πηγή του Τάγματος Κιστερκιανών της Αυστηρής Τήρησης του Κανόνα.
Ωστόσο οι εξαντλητικοί κανόνες και η πεισιθάνατη μελαγχολία, που έδειχνε να διαπερνά τους μοναχούς, γοητεύουν αντί να εξοντώνουν τον Φέρμορ, ο οποίος μαθαίνει να αναγνωρίζει τη θνητή του ασημαντότητα και να αντιλαμβάνεται πόσο ηλίθιο είναι σε αυτόν τον συνωστισμό της κοινής πορείας προς το μηδέν ή τη λύτρωση, να σκέφτεται τον κοσμικό βίο, τον οποίο φτάνει τελικά να λησμονεί, ακόμα και να απεχθάνεται.
Όσο για τους θανατερούς συμβολισμούς που συναντά στους τοίχους του Γκραντ Τραπ και την απόλυτη αφοσίωση των μοναχών, του φέρνουν στον νου τους πρώτους χριστιανούς, στους οποίους επιστρέφει σε κάθε αναφορά και εσωτερική ανάγκη.
Με αυτούς, επίσης, ταυτίζει τα απομακρυσμένα μοναστήρια στους βράχους της Καππαδοκίας, τα οποία θεωρεί ότι βρίσκονται πιο κοντά στους ασκητικούς εξτρεμιστές του Λεβάντε, στους τρελαμένους Στυλίτες που κάθονταν στα κιονόκρανα ερειπωμένων ναών, περνώντας τη ζωή τους με προσευχή και περισυλλογή, παρά στους φανατικούς μοναχούς του σήμερα που ξεχνούν την ενάρετη αρχή της ιερότητας.
Αυτή είναι, τελικά, για τον Φέρμορ το αιτούμενο, καθώς καταφεύγει στα μοναστήρια ως μέγας μυστικιστής και άπιστος αμαρτωλός για να βρει «το αργό ξόρκι της θεραπευτικής σιωπής με τη σωρευτική του δράση» και έναν ολοκάθαρο αέρα, αποκαθαρμένο από τις τετριμμένες διαμεσολαβήσεις της καθημερινότητας, σε έναν κόσμο που μοιάζει, όπως παραδέχεται στο τέλος του βιβλίου, «γυρισμένος το μέσα έξω».
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
Το νέο τεύχος της LiFO δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.
