![]Δημήτρης Νόλλας: «Η συγγραφή είναι μια λυτρωτική απάντηση στα αδιέξοδα του ανθρώπινου βίου»](/sites/default/files/styles/max_1920x1920/public/articles/2022-02-27/NOLLAS%20%281%29.jpg?itok=9lLs8VV5)
Γεννήθηκα τον Οκτώβριο του 1940 στην Αδριανή Δράμας. Ήταν παραμονή της εορτής του Αγίου Δημητρίου και επειδή ήταν δύσκολη η γέννα της μητέρας μου, η γιαγιά μου με είχε τάξει στον Άγιο που γιόρταζε την επομένη, κι έτσι μου έδωσαν το όνομα Δημήτρης. Οι γονείς μου κατάγονταν από τη Βωβούσα Ζαγορίου, ένα μικρό βλαχοχώρι κοντά στις πηγές του Αώου ποταμού. Η οικογένειά μου εκτοπίστηκε από τα βουλγαρικά στρατεύματα κατοχής και γι’ αυτό μετά από κάποιες ενδιάμεσες μετακινήσεις καταλήξαμε να εγκατασταθούμε στην Αθήνα το 1943. Ο πατέρας μου, Θανάσης, υπήρξε το πέμπτο από τα οκτώ αγόρια του Γιώργου Νόλλα και επαγγελματικά ασχολούνταν με το εμπόριο. Η μητέρα μου, Σεβαστή, δεν εργάζονταν παρά μόνο περιστασιακά στην επιχείρηση του πατέρα μου, στο κέντρο της Αθήνας.
• Μεγάλωσα στον 1ο όροφο ενός τρίπατου σπιτιού στη διασταύρωση των οδών Πιπίνου και 3ης Σεπτεμβρίου. Ήταν δύσκολα χρόνια, με κακουχίες, ελλείψεις, στερήσεις και δραματικές σκηνές που εκτυλίσσονταν στους δρόμους της πρωτεύουσας. Πόλεμος, Κατοχή, Εμφύλιος. Όλα ήταν στενά και τα πάντα μετρημένα. Γνώριζες τον παράδεισο της παιδικής ηλικίας σε μια περίοδο που η ανεμελιά συμβάδιζε με τη συμφορά. Σε μια εποχή σχετικής αγριότητας, θυμάμαι πολύ έντονα τα ατελείωτα παιχνίδια που κάναμε στον προαύλιο χώρο της εκκλησίας του Αγίου Παντελεήμονα.
Χωρίς να είμαι νεολάτρης, εύχομαι και ελπίζω πως υπάρχουν γύρω μας, κάπου εκεί έξω, νέοι ανήσυχοι που προβληματίζονται με το «πρακτέο» και είναι έτοιμοι να γυρίσουν την πλάτη τους στον φθόνο ή το μίσος. Πιστεύω ότι το καινούργιο είναι πάντοτε ευπρόσδεκτο, χωρίς να αφήνουμε το παλιό να σαπίσει.
• Από τους γονείς μου συγκρατώ πολύ έντονα το ότι ήταν αυτοδημιούργητοι και σκληρά εργαζόμενοι Ηπειρώτες. Ο πατέρας μου ήταν ανοιχτό πνεύμα κι είχε τον τρόπο του να είναι πάντα παρών στην οικογένειά του, χωρίς να το εκδηλώνει με φανερό τρόπο. Ήταν πολύ έντονη η παρουσία του στο σπίτι κι ας έμενε για λίγα λεπτά μαζί μας. Η μητέρα μου, μια γυναίκα που πίστευε βαθιά, μού εμφύσησε την αγάπη της για τον Θεό και την Εκκλησία, ως σταθερό πνευματικό θεμέλιο της ζωής μου. Τη διέκρινε αυτή η αίσθηση σεβασμού στο ιερό και, ειδικότερα, είχε φόβο Θεού. Κι από τους δύο πάντως έχω μάθει πως δουλειά που δεν ξέρω καλύτερα να μη την κάνω, όπως και να αποφεύγω να δανείζομαι. Τους οφείλω πολλά επειδή φρόντισαν να με γαλουχήσουν με αξίες και αρχές. Μου μετέδωσαν την αφοσίωση, τη συνέπεια και την ειλικρίνεια. Και, κυρίως, εκείνη την ασύγκριτη αξία πως ο άνθρωπος έχει τη δύναμη να ζήσει σαν τον Άβελ, παρόλο που η μοίρα του είναι ο θάνατος.
• Αργότερα, φοίτησα στο Κολλέγιο Αθηνών. Ήταν πολύ ωραία κι αξέχαστα εκείνα τα χρόνια. Δεν ξεχνώ ότι μέσα στο σχολείο ο αγαπημένος μου χώρος ήταν η βιβλιοθήκη, όπου περνούσα μεγάλο μέρος του ελεύθερου χρόνου μου. Ήρθα σε επαφή με έναν ολόκληρο βιβλιοφιλικό θησαυρό, όπως τα βιβλία του Στάινμπεκ και κυρίως το Σε αμφίβολη μάχη», όπου ο ήρωας ονομάζεται Τζιμ Νόλαν. Μετέπειτα σπούδασα στη Νομική Σχολή της Αθήνας και μετά πήγα στη Φρανκφούρτη προκειμένου να σπουδάσω κοινωνιολογία, χωρίς όμως να ολοκληρώσω τις σπουδές μου, καθώς η χρεοκοπία της οικογενειακής επιχείρησης απ’ την οποία αντλούσα το εισόδημά μου με υποχρέωσε να οδηγηθώ αρκετά νωρίς στη βιοπάλη. Μια μεγάλη πυρκαγιά είχε καταστρέψει ολοκληρωτικά την επιχείρηση του πατέρα μου. Εκείνες τις μέρες τις θυμάμαι έντονα γιατί ο πατέρας μου, στη θέα της απόλυτης καταστροφής, επιχείρησε να αυτοκτονήσει αρπάζοντας το όπλο ενός αστυνομικού. Έκτοτε έζησα και εργάστηκα για μεγάλα διαστήματα σε πόλεις της δυτικής Ευρώπης, όπως το Παρίσι, οι Βρυξέλλες και το Λονδίνο, αλλά και στη Λατινική Αμερική, στο Μπουένος Άιρες.
• Στο Παρίσι γνώρισα αρκετούς σημαντικούς Έλληνες και συνδέθηκα με ισχυρή φιλία μαζί τους, όπως με τον Κώστα Βεργόπουλο ή τον Θόδωρο Αγγελόπουλο, με τον οποίο μας ένωναν πολλά. Έπειτα, έγραψα και σκηνοθέτησα παιδικές εκπομπές για το ραδιόφωνο αλλά και ενημερωτικές εκπομπές για την κρατική τηλεόραση. Δίδαξα τεχνική σεναρίου στο τμήμα επικοινωνίας του Παντείου Πανεπιστημίου και από το 2000 είμαι επίτιμος διδάκτωρ Νεοελληνικής Λογοτεχνίας του Κρατικού Πανεπιστημίου της Τιφλίδας έχοντας διδάξει Νεοελληνική Λογοτεχνία στα πανεπιστήμια του Μπρνο, της Πράγας, της Σόφιας και της Φιλιππούπολης. Παράλληλα, συνεργάστηκα σε σενάρια κινηματογραφικών και τηλεοπτικών παραγωγών με τους σκηνοθέτες Χατζή, Παναγιωτόπουλο, Αγγελόπουλο, Σμαραγδή, Λαμπρινό και Βούλγαρη.
• Η πορεία μου στα γράμματα ξεκίνησε το 1974, όταν έγραψα το πρώτο μου βιβλίο που φέρει τον τίτλο Νεράιδα της Αθήνας και ακολούθησε η Πολυξένη. Νομίζω ότι η συγγραφή προέκυψε ως εκδήλωση μιας μετεφηβικής οργής. Αυτά τα δύο βιβλία γράφτηκαν την περίοδο που βάδιζα στο κρίσιμο σταυροδρόμι των τριάντα χρόνων. Αλλά στάθηκα και τυχερός γιατί σ’ αυτή την πρώτη μου έκθεση στα γράμματα είχα τον δημόσιο έπαινο του Αλέξανδρου Κοτζιά από τις στήλες της «Καθημερινής». Αυτό καθόρισε τη μετέπειτα πορεία μου, καθώς ενίσχυσε την απόφασή μου να συνεχίσω να παλεύω με τις λέξεις και με την τέχνη της γραφής. Μέσα από τις ιστορίες που περιλαμβάνονται στα βιβλία μου με διηγήματα, μυθιστορήματα και νουβέλες, αλλά ακόμη και στα δοκίμια και τις μεταφράσεις, μ’ αρέσει να παρατηρώ τα ανθρώπινα πάθη. Με ενδιαφέρουν οι αποκλίνουσες απ’ τον κανόνα συμπεριφορές, οι ανατροπές και οι επιλογές που οδηγούν στην καταστροφή. Αλλά και το θαύμα. Το ακατάληπτο και απερινόητο θαύμα.
• Η λογοτεχνία είναι ο τρόπος που οδηγεί διά των λέξεων τον άνθρωπο στο κουκούτσι της ύπαρξης. Θεωρώ την ανάγνωση ψυχική ανάταση και ευφορία. Η συγγραφή είναι μια λυτρωτική απάντηση στα στενά περάσματα και στα αδιέξοδα του ανθρώπινου βίου. Όποτε το καταφέρνει. Δεν παύει όμως να παραμένει το σωσίβιο στα δικά μου διλήμματα. Γι’ αυτό και δεν γράφω ποτέ για τους άλλους, ούτε για να εκπληρώσω την υπηρεσία κάποιου σκοπού. Γράφω μόνον όταν μου κάνει κέφι.
• Tο τελευταίο μου βιβλίο με τίτλο Ματούλα Μυλλέρου, πάροικος και παρεπίδημος είναι μια νουβέλα που έχει να κάνει με το πέρασμα μιας άσημης δασκάλας απ’ τη ζωή ενός ανδρικού σύμπαντος. Αφήνει όσους τη συναναστράφηκαν έκθαμβους όσο και ανίκανους να κατανοήσουν την απώλειά της.
• Όσον αφορά τα βιβλία και τους συγγραφείς των οποίων θαυμάζω το έργο, ξεχωρίζω οπωσδήποτε τους γενάρχες της νεοελληνικής πεζογραφίας, τους ποιητές Παπαδιαμάντη και Βιζυηνό. Είναι οι κολώνες του σπιτιού μας. Απ’ τη γενιά του ’30 ξεχωρίζω και αγαπώ τον Κοσμά Πολίτη και το μυθιστόρημά του Στου Χατζηφράγκου - χαρά της ζωής και ύμνος προς αυτήν. Τώρα, απ’ τους άλλους, είναι εντυπωσιακό το φαινόμενο της κεντροευρωπαϊκής λογοτεχνίας, που από τον Γιόζεφ Ροτ περνάει στον Κάφκα και συνεχίζει στον Τόμας Μπέρχαρντ και τον Λάσλο Κρασναχορκάι. Στους αγαπημένους μου συγγραφείς συμπεριλαμβάνονται ο Μπαλζάκ, ο Φλομπέρ, ενώ από τους Αγγλοσάξονες ο Χέρμαν Μέλβιλ. Κι ο κολασμένος των γραμμάτων, ο μεγάλος Ρώσος. Τα θεμέλια. Πάντως, ένα είναι το βιβλίο των βιβλίων, στο οποίο δεν παύω να επιστρέφω: τα ιερά κείμενα της Καινής Διαθήκης και οι επιστολές του Παύλου. Το Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο του Προυστ είναι το πιο φλύαρο βιβλίο που έχει γραφτεί για να περιγράψει το τίποτα. Εγώ ανήκω σε μια σχολή που ψάχνει πυρετωδώς μία λέξη για να περιγράψω το μηδέν.
• Δεν είχα ποτέ σταθερή εργασία. Δούλεψα ως υπάλληλος με μισθωτή εργασία για πρώτη φορά στα 49 μου χρόνια, όταν ο Απόστολος Δοξιάδης με κάλεσε να εργαστώ στο Mega Channel. Ως τότε κυκλοφορούσα μ’ ένα δελτίο παροχής υπηρεσιών στην τσέπη μου. Σαν τσιγγάνος που γράφει. Νομίζω ότι ποτέ δεν μου ταίριαξε η υπαλληλική συνθήκη του οχταώρου. Παλαιότερα, το 1986, ήμουν σύμβουλος προγράμματος στην ΕΡΤ, και στο MEGA πήγα κατά το διάστημα 1989-1993. Το wild West, τέσσερα όμορφα χρόνια που κυριαρχούσε το χάος, ο καθένας έκανε ό,τι ήθελε, αλλά έγιναν και ωραίες δουλειές. Σειρές αξεπέραστες και επιτυχημένες που έχουν φτάσει στο σημείο να θεωρούνται κλασικές. Το βέβαιο είναι ότι ήταν λαϊκά σίριαλ που βρίσκονται μακριά απ’ τα επίπεδα της ξεφτίλας του σημερινού τοπίου. Μετέπειτα, βρέθηκα στον ANT1, από το 1994 ως το 1997. Αλλά πάντοτε, με κάποιον τρόπο, σαν άνθρωπος λειτουργούσα κάπως, θα έλεγα, ως πολιτικός, δηλαδή όταν συμπλήρωνα τετραετία έφευγα ή έβρισκα έναν τρόπο να με διώχνουν. Φυσικά, χρωστώ πολλά στη γυναίκα μου, που στήριζε τις επιλογές μου και συνέβαλε καθοριστικά στην οικονομική διαχείριση του σπιτιού μας.
• Μεταξύ 2004-2007 διετέλεσα πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου, ύστερα από πρόταση που μου είχε κάνει ο Γενικός Γραμματέας του υπουργείου Πολιτισμού Χρήστος Ζαχόπουλος. Παραιτήθηκα βέβαια μετά από τρία χρόνια, θέλοντας να αφοσιωθώ στη συγγραφή. Ο λόγος ήταν ότι η κρατική πολιτική απέναντι στις τέχνες δεν συμβάδιζε με τις δικές μου αντιλήψεις. Οι οργανισμοί αυτοί λειτουργούν σαν τον φερετζέ της γραφειοκρατίας. Συνήθως δημιουργούνται για να μετατρέψουν ελεύθερους πολίτες σε συνένοχους, και να μπορούν να τους συμπεριφέρονται ως έρμαια μιας υπαλληλικής νοοτροπίας. Όλοι βέβαια παλεύουν για να μείνουν στην καρέκλα, αλλά εγώ προτίμησα την αποχώρηση, ανίκανος να μολυνθώ. Δεν μπορούσα να γίνω αυτό που απέφευγα μια ζωή. Δύσκολα χρόνια.
• Δεν νομίζω, πάντως, ότι είμαστε μια κοινωνία που διαβάζει αρκετά, όπως βλέπεις να συμβαίνει σε άλλες χώρες όπου ο κόσμος διαβάζει ακόμη και στο μετρό. Αλλά πάντα έτσι γίνεται, οι λίγοι είναι αυτοί που διαβάζουν.
• Νομίζω ότι ζούμε σε μια «εποχή βελούδινου ολοκληρωτισμού», όπως σωστά έχει επισημάνει ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος. Παρατηρώ τη συζήτηση, το τελευταίο χρονικό διάστημα, για το θέμα της πολιτικής ορθότητας, το οποίο σταδιακά λαμβάνει τεράστιες διαστάσεις. Πλέον, αποφεύγουμε εκφράσεις ή ενέργειες που πιστεύουμε ότι αποκλείουν, περιθωριοποιούν ή προσβάλλουν ομάδες ανθρώπων. Προφανώς, σε ορισμένες περιπτώσεις είναι θετικό, αλλά έχουμε φτάσει στο άλλο άκρο. Όλο αυτό είναι μια φρίκη. Δεν μπορείς να θέτεις κανόνες στα πάντα. Είναι θάνατος όλο αυτό που συμβαίνει. Για μένα, η πολιτική ορθότητα σκοτώνει τη ζωή. Προφανώς, κάθε άνθρωπος έχει την ευθύνη όσων υποστηρίζει. Δεν μπορούμε να οδηγούμαστε όμως στο άλλο άκρο του προβλήματος. Η αυτολογοκρισία είναι σαν να σου κόβουν την ανάσα. Όπως είχα γράψει και στη Νεράιδα της Αθήνας, «τίποτα δεν υπάρχει χωρίς το ανάποδό του, καμιά αλήθεια χωρίς ψέμα και για να υπάρξει το ίσιο θέλει το στραβό του».
• Η ανεξέλεγκτη και παράλογη λατρεία της προσωπικής ελευθερίας ανήκει στα βασικά στοιχεία της ελληνικής ιδιοπροσωπίας. Δεν λύνουμε τις διαφορές μας με αγάπη ή με διάλογο. Ζούμε σαν υποκριτές και συνεχώς ως θύματα. Με ενοχλεί, δε, που στη χώρα μας κυριαρχεί η ανικανότητα να αναγνωρίσεις τον καλύτερό σου, εκείνον που σε υπερβαίνει. Έχουμε μια δυσκολία, νομίζοντας ότι εμείς είμαστε οι καλύτεροι όλων. Φυσικά, αυτό οφείλεται στο υπερτροφικό εγώ μας. Η αναγνώριση του λάθους και η καταστροφή του «εγώ» είναι θεμελιώδη ζητήματα για τη σωτηρία του ανθρώπου. Ως λαός πορευόμαστε πάντα κινούμενοι στο μεταίχμιο μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Αιθεροβατούμε διαρκώς πάνω σε ένα σκοινί. Η ιστορία έχει δείξει, όμως, ότι αν και βαριά πληγωμένοι, τελικά επιβιώνουμε. Βγαίνουμε σώοι από τις φουρτούνες. Η γνώμη μου για τους πολιτικούς δεν είναι η καλύτερη. Από τη στιγμή, όμως, που εμείς βάζουμε τον σταυρό δίπλα από τους εκλεγέντες βουλευτές, έχουμε και την ευθύνη, άρα δεν μπορούμε να γκρινιάζουμε σαν τις κουτσομπόλες στο παράθυρο της κουζίνας. Χρειαζόμαστε εκπροσώπους στις αστικές, μαζικές κοινωνίες. Στον καθρέφτη που κοιταζόμαστε βλέπουμε τα είδωλα των πολιτικών που εμείς οι ίδιοι εκλέγουμε. Δυστυχώς, οι πολιτικοί μας πείθουν και εκλέγονται, χωρίς να προτάσσουν το κοινό καλό. Όπως κι εμείς.
• Η Αθήνα είναι μια πόλη που παραμένει αφόρητη αλλά συνάμα γοητευτική. Την Αθήνα, όπως και την Ελλάδα, την αγοράζεις χονδρικώς. Δεν είναι μια πρωτεύουσα που μπορείς να τη δεις τμηματικά. Δεν επιλέγεις τα ωραία και πετάς τα άχρηστα. Είναι ένας τόπος με αδιάκοπη συνέχεια, που ξεχωρίζει για τα θετικά και τα αρνητικά του.
• Επαναστατικό σήμερα είναι να μη χάσουμε την ανθρωπιά μας. Να μπορέσουμε να αγαπήσουμε τον εαυτό μας και τους άλλους, χωρίς εκείνον τον ανίκητο εγωισμό. Χωρίς να είμαι νεολάτρης, εύχομαι και ελπίζω πως υπάρχουν γύρω μας, κάπου εκεί έξω, νέοι ανήσυχοι που προβληματίζονται με το «πρακτέο» και είναι έτοιμοι να γυρίσουν την πλάτη τους στον φθόνο ή το μίσος. Πιστεύω ότι το καινούργιο είναι πάντοτε ευπρόσδεκτο, χωρίς να αφήνουμε το παλιό να σαπίσει. Φρέσκα πρόσωπα που έχουν την ικανότητα να βρουν τη δίοδο για να ξεφύγουν απ’ αυτή την περιδίνηση του σύγχρονου ανθρώπου στην παράλογη καθημερινότητά μας. Προφανώς, δεν είναι κάτι που είναι εύκολο. Άλλωστε, όπου βλέπεις εύκολο, να σκέφτεσαι ότι είναι συνώνυμο της φτήνιας.
• Το κενό που άφησε η απομάκρυνσή μου από το αριστερό μου παρελθόν το κάλυψε ο Χριστός και η ορθοδοξία που έχουν τη ρίζα τους από πολύ νωρίς στη ζωή μου. Αν με ρωτήσει κανείς τι σημαίνει για μένα ο Θεός, η απάντηση είναι: Αυτός που με ξεπερνάει. Η πίστη έχει παίξει καθοριστικό ρόλο στη ζωή μου. Ζούμε σε εποχές που το Ιερό συγκρούεται με το Μηδέν σε μια αμφίρροπη μάχη, ενώ η κατάργηση του Θεού εξαγγέλλεται εδώ και τρεις αιώνες. Και όλα αυτά, επειδή μεριμνούμε και τυρβάζουμε περί πολλών και ξεχάσαμε το ουσιαστικό Ένα, που είναι η αγάπη. Να δίνεις χωρίς όρους. Στην προσωπική μου πορεία στάθηκαν πολύ σημαντικά τα ανεξίτηλα βιώματα που με συνοδεύουν, όπως και τα μαθήματα χριστιανικής κατήχησης που μου δόθηκαν στη διάρκεια της παιδικής ηλικίας.
• Με τη δεύτερη σύζυγο μου Ηρώ Μακρή ζήσαμε μαζί 46 χρόνια. Μια ολόκληρη ζωή, μέχρι την απώλειά της πριν έξι μήνες. Πάντα θα τη θυμάμαι με αγάπη και της είμαι ευγνώμων για την ανοχή της απέναντί μου. Έχω τρία παιδιά, τον Στέφανο, τον Αλέξανδρο και τον Καμίλο. Αυτοί είναι οι φύλακές μου στα δύσκολα χρόνια των γηρατειών.
• Έζησα όλα όσα ήθελα. Ταξίδεψα σε πάρα πολλές χώρες του κόσμου. Αλλά φαίνεται πως η νοσταλγία δεν μ’ έχει ακόμη πνίξει. Υπάρχουν κρύες νύχτες του χειμώνα που αναπολώ και βυθίζομαι στον ωκεανό των αναμνήσεων. Αλλά ποτέ δεν αφήνομαι να παρασυρθώ στα δίχτυα της κατάθλιψης. Είμαι συμφιλιωμένος με το τέλος, με τη μεγάλη αναχώρηση και τη φθαρτότητα της ύπαρξης. Δεν έχω φοβίες, γιατί πάντοτε τα είχα καλά με τον εαυτό μου. Η αυτοπεποίθηση είναι βασικό συστατικό του χαρακτήρα μου. Ασπάζομαι πλήρως αυτό που έλεγε ο Α. Εμπειρίκος: «Σκοπός της ζωής μας δεν είναι η χαμέρπεια. Υπάρχουν απειράκις ωραιότερα πράγματα και απʼ αυτή την αγαλματώδη παρουσία του περασμένου έπους. Σκοπός της ζωής μας είναι η αγάπη. Σκοπός της ζωής μας είναι η λυσιτελής παραδοχή της ζωής μας». Οι Έλληνες, λέει ο Ανδρέας Εμπειρίκος, «έκαμαν οίστρο της ζωής τον φόβο του θανάτου». Αυτό φροντίζω να πράττω κι εγώ, να βλέπω «τον θάνατο ως αφύπνιση της αξίας της ζωής».
• Έχω μάθει ότι η ζωή είναι μια γαλέρα και δεν είναι μια διαρκής εξέλιξη προς το καλύτερο. Δεν είναι ένα ατελείωτο ίσιωμα αλλά ανηφοριές και κατηφοριές. Η επί γης ζωή ήταν πάντα δύσκολη. Δεν είναι μόνο ποίηση αλλά και τραγουδάκι λαϊκό. Γι’ αυτό θεωρώ ότι το ύψιστο, όσα χρόνια και να ζήσουμε, είναι να συγχωρούμε. Να δίνουμε χώρο στον άλλον. Ο λόγος της αγάπης πάντα νικά το κακό. Κι η μετάνοια είναι μια σπουδαία ιστορία. Κορυφαία, όμως, αρετή, για μένα, είναι η υπομονή. Όπως λέει και ο στίχος του Κώστα Μόντη που αγαπώ πολύ: «Κουράγιο, κωπηλάτες. Υπομονή, κωπηλάτες».
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
